بيىل 10 مامىردا جەنەۆادا باس قوسقان 187 ەلدىڭ 1400 وكىلى پلاستيك قالدىقتاردىڭ ەكسپورتىن جۇيەلەيتىن بۇكىلالەمدىك پاكتىگە قول قويدى. بۇل – 1989 جىلى قابىلدانعان قاۋىپتى قالدىقتاردى تاسۋ مەن جويۋدى باقىلاۋعا قاتىستى بازەل كونۆەنتسياسىنىڭ جالعاسى. اتالعان قۇجات دامۋشى ەلدەرگە باسقا مەملەكەتتەردەن قوقىس قابىلداماۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. بۇۇ-نىڭ قورشاعان ورتا بويىنشا اتقارۋشى حاتشىسى رولف پايەت كەلىسىمنىڭ ماڭىزدى قۇجاتتار قاتارىندا ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
بۇل قۇجاتتى قابىلداۋعا جوعارىدا ايتىلعان سەبەپتەر تۇرتكى بولدى. ويتكەنى اقش, كانادا سياقتى دامىعان ەلدەر بىرنەشە جىلدان بەرى قوقىستارىن ازيا ەلدەرىنە ەكسپورتتاپ كەلەدى.
شىنتۋايتىنا كەلگەندە, قوقىستى قابىلداپ الاتىن ەلدەر ءوز قوقىستارىمەن كۇرەسىپ الەك. سوندىقتان مۇنداي «كومەكتىڭ» ءۇشىنشى الەم ەلدەرىنە اسا ءبىر پايداسى جوق. قايتا كەرىسىنشە, باسقا ەلدەن كەلگەن قوقىستار ەكولوگياعا كەرى اسەرىن تيگىزىپ, حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا, ءومىر ساپاسىنا زيان كەلتىرەدى ەكەن. اقش-تىڭ پلاستيك قالدىقتارىن تاسىمالدايتىن ەلدەرىنىڭ قاتارىندا مالايزيا, يندونەزيا مەن ۆەتنام بار. بۇل مەملەكەتتەردە قوقىس, قوقىستى سۇرىپتاۋ جاعدايى ونسىز دا جامان. ويتكەنى ولار ءوز قوقىستارىنىڭ 81-86 پايىزىن قايدا جىبەرەرىن بىلمەيدى.
جاقىندا شري-لانكا ۇكىمەتى ۇلىبريتانيادان كەلگەن 111 كونتەينەر قوقىستى قايتاراتىنىن مالىمدەدى. بريتانيا ۇكىمەتى ءوز كەزەگىندە ول قوقىستى ناقتى قاي مەملەكەتتىڭ جىبەرگەنىن انىقتاۋ كەرەگىن جانە شري-لانكادان ونداي رەسمي مالىمدەمە كەلمەگەنىن ايتادى. ال قوقىستى قابىلداپ الۋشىلار قوقىستا مەديتسينالىق قالدىقتاردىڭ بولعانىن, ولاردىڭ جامان ءيىسى بارىن, مەملەكەت ونداي قاۋىپتى قوقىستى قابىلدامايتىنىن ايتتى. ءتىپتى ەكو-بەلسەندىلەر «شري-لانكا سىزدەرگە قوقىس جاشىگى ەمەس» دەگەن پلاكاتتار ۇستاپ, كولومبوداعى بريتانيا ەلشىلىگىنىڭ الدىنا جينالدى. ولارعا بريتانيا ۇكىمەتىنە قوقىستى كەرى الۋىن سۇراعان حاتىن بەرۋگە رۇقسات ەتىلدى.
ءدال وسىنداي وقيعا كامبودجا, يندونەزيا, فيلليپين مەن مالايزيادا دا بولدى. فيليپپين ۇكىمەتى كاناداعا «پلاستيكتى قايتا وڭدەۋ دەگەن جالعان سىلتاۋمەن جىبەردى» دەپ 69 كونتەينەردى, ال كامبودجا 83 كونتەينەردى, ياعني 100 تونناعا جۋىق قوقىستى قايتارىپ جىبەردى. «جىل سايىن پلاستيك قالدىقتارىنىڭ سالدارىنان ميلليونعا جۋىق ادام كوز جۇمادى. ويتكەنى كەي ەلدەر قالدىقتاردى ورتەپ, قالعانىن مۇحيتتارعا اعىزىپ جىبەرەدى», دەيدى IPEN ەكولوگيا ۇيىمىنىڭ ساراپشىسى سارا بروشە.
شەتەلدەن قوقىس قابىلداماۋدى العاش باستاعان – قىتاي. ولار توسىن شەشىمىن 2018 جىلدىڭ قاڭتارىندا مالىمدەدى. بۇل ۇلىبريتانيا سياقتى دامىعان مەملەكەتتەرگە قيىندىق اكەلىپ, ناتيجەسىندە دامۋشى ەلدەرگە جىبەرىلەتىن قوقىستىڭ كولەمى ارتتى. ەۋروپا, امەريكا, اۋستراليانىڭ قوقىس ەكسپورتىنىڭ سالدارىنان گانادا الەمدەگى ەڭ ۇلكەن ەلەكتروندى قالدىقتار شوعىرى پايدا بولدى. مۇندا جىل سايىن 200 توننا قوقىس اكەلىنەدى. قالدىقتاردى قايتا وندەۋ گانا مەملەكەتىنە 150-250 ملن اقش دوللارى كولەمىندە تابىس اكەلەدى. قاۋىپتى ورىنداعى جۇمىسشىلار سانى – 20 مىڭ. ولار تاۋلىگىنە 12 ساعات جۇمىس ىستەپ, كۇنىنە 2 اقش دوللارىن تابادى ەكەن. ياعني, دەنساۋلىعىنا قاۋىپ تونسە دە, نان تاۋىپ جۇرگەندەردىڭ ەڭبەگىنە ساي اقى تولەنبەيدى.
قوقىس سۇرىپتاۋ ارقىلى كۇنىن كورىپ جاتقان مەملەكەتتەر از ەمەس. ادام شىعىنى, ەكولوگياعا كەسىرىن بىلە تۇرا ءۇشىنشى الەم ەلدەرى ۇزاق ۋاقىت وسىنداي قاۋىپتى جۇمىسپەن اينالىسىپ كەلدى. الايدا جاقىندا قابىلدانعان جاڭا قۇجات ولاردىڭ قۇقىعىن قورعاي تۇسكەندەي بولدى. قوقىستى قايتارىپ جاتقان مەملەكەتتەر بۇل كۇندەرى ارتا ءتۇستى. مۇنداي شەشىمدەر دامىعان ەلدەرگە, جالپى ادامزات بالاسىنا قورشاعان ورتا مەن ونى قورعاۋعا جاڭا كوزقاراستىڭ كەرەگىن كورسەتىپ, ءار قالدىقتىڭ ەكولوگياعا قاۋىپتى ەكەنىن ويلاۋعا شاقىرىپ تۇرعانداي.
