قارت تاريحتىڭ قاتپارلى بەتتەرىن پاراقتاماس بۇرىن ءدال وسى قارادالادا تۋعان ءبىر كەزدەگى قازاقتىڭ قارا بالاسى, بۇگىنگى تاڭدا دارا پەرزەنتىنە اينالعان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ايتۋلى اقىن نۇرلان ءورازاليننىڭ مىنا ءبىر ولەڭ جولدارىنا زەر سالعانىمىز دۇرىس شىعار.
بالا كەزدەن كەزiپ, شارلاپ وي, كوگiن,
ارمانىمنىڭ جۋعان تالاي كويلەگiن.
بۇعىتىدان باستالاتىن ءارi اسساڭ,
بۇل دالانى «قارادالا» دەيدi ەلiم.
قاسيەتتى دالاسى تۋرالى وي تولعاعان اقىن تاعى ءبىر ولەڭىندە وسى دالانىڭ ناق يەسى ەكەنىن سەزىنىپ, جاۋھار جىرمەن كەستەلەي جونەلەدى. وقىپ كورىڭىز:
«قارادالادا قالىڭ ءىز,
قارادالادا – جانىمىز.
قارادالادا كيەلى –
توگىلگەن كىندىك قانىمىز…».
شىنىمەن دە وسىناۋ قارادالانىڭ بايتاق ءتوسىن ءدال وسى توپىراقتا كىندىك قانى تامعان بابالارىمىزدىڭ قالىڭ ءىزى شيىرلاپ جاتىر. سۋ بەتىنە تۇسكەندەي ەمەس, تاسقا تۇسكەن تاڭباداي بولعان ءىز-سۇرلەۋمەن ءباھادۇر بابالاردىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى دا كەمەل كەلەشەككە جول تارتىپ بارادى. القيسسا, اڭگىمەمىزدى تامىرى تەرەڭدە جاتقان تاريح-بايتەرەكتىڭ الىپ دىڭىنە سۇيەنىپ جالعاستىرايىق.
ءXىV عاسىر تۇركى تەكتەستەر تاريحىنا از وزگەرىس اكەلگەن جوق. 1348 جىلى جالپاق جاتقان شاعاتاي ۇلىسىنان ءبولىنىپ شىققان ءبىر بولىگى ءوزىن موعول حاندىعى دەپ جاريالادى. ونىڭ نەگىزىن سالعان اۋلەتتىڭ باسى تۇعلىق (تۋلى) تەمىرحان بولدى. جارتىلاي كوشپەلى جاڭا مەملەكەتتىڭ اۋماعى شىعىس ءتۇركىستانداعى جوڭعاريا, ىلە ايماعىن, جەتىسۋ جەرىن قامتىدى. (شىڭجاڭ XVIII ع. 1949 ج. 82-بەت. قاراعاندى. جك «اقنۇر» باسپاسى, 2015 ج). جەتىسۋداعى تۇركى تىلدەس تايپالاردان قۇرام تاپقان موعولستان مەملەكەتىنىڭ استاناسى بۇگىنگى قحر-عا قاراستى قورعاس اۋدانى اۋماعىنداعى قازىرگى مازار قالاشىعى تۇرعان جەرگە ورنالاسقان. موعولستان جايلى مۇحاممەد حايدار دۋلاتي ءوزىنىڭ «تاريح-ي راشيدي» ەڭبەگىندە بىلاي دەيدى: «موعولستان دەپ اتالاتىن ايماقتىڭ ۇزىندىعى مەن ەنى جەتى-سەگىز ايلىق جول بولادى. ونىڭ شىعىس شەكاراسى قالماقتاردىڭ جەرى – باركول, ەمىل جانە ەرتىسكە تىرەلەدى. سولتۇستىگىندە – كوكشە تەڭىز بۋم ليش جانە قاراتال. باتىس شەكاراسى – تۇركىستان مەن تاشكەنت. وڭتۇستىگىندە – فەرعانا, قاشقار, اقسۋ, شالىش, تۇرپانمەن شەكتەسەدى». (مۇحاممەد حايدار دۋلاتي تاريح-ي راشيدي. الماتى. قازاقپارات باسپاسى, 2015 ج. 342-6.). موعولستاندا ۇلكەن وزەندەر كوپ, ۇلكەندىگى دجەيحۋنعا (امۋداريا) ۇقسايدى. ولاردىڭ ىشىندە ىلە, ەمىل, ەرتىس, اقسۋ جانە شارىن بار. بۇل وزەندەردىڭ كوپ بولىگى كوكشە تەڭىز (بالقاش) كولىنە قۇيادى, ول موعولستان مەن وزبەك ۇلىسىنىڭ ورتاسىن ءبولىپ تۇرادى. (ماتەريالى پو يستوري كازاحسكيح حانستۆ XV- XVII ۆەكوۆ (يزۆلەچەنيا يز پەرسيدسكيح ي تيۋركسكيح سوچينەني) الماتى, 1969ج. س. 219).
ءسوز باسىندا مىسالعا كەلتىرگەن نۇرلان اقىننىڭ «قارادالا» ولەڭى وسى ولكەنىڭ كەستەلى جىرمەن جازىلعان تاريحى ىسپەتتەس. تاريحپەن تامىرلاس شۋماقتاردىڭ ءبىرىن تاعى دا وقىرمان نازارىنا ۇسىنا وتىرايىن: قارادالا – كۇي قاناتى تالمايتىن, جiبەك جولى عاسىرلارمەن سامعايتىن. ساق, عۇندار مەن ۇيسiندەردiڭ كوزi بۇل, شىعىس پەنەن باتىستى ءۇنسiز جالعايتىن.
توپىراعىنان جارالعان اقىنىن ارقالاندىرىپ, ولەڭىنە ورنەك سالدىرعان, بۇگىنگى اڭگىمەمىزگە نەگىزگى ارقاۋ بولىپ وتىرعان قارادالا ءوڭىرى جەتىسۋ مەن ىلەنىڭ قاق ورتاسىندا جاتقان ويلى-قىراتتى جازىق دالا. وڭتۇستىگىندە – ءۇيسىن تاۋى بار. باتىسىندا – الەمگە ايگىلى شارىن شاتقالى ورنالاسقان. سولتۇستىگى – ادىرلى-توبەلى جازىق. قارادالانىڭ قاق ورتاسىن ىلە دارياسى كەسىپ وتەدى. بۇل ولكە ارىسى – ۇيسىندەردىڭ وردا تىگىپ, وتاۋ كوتەرگەن قۇتتى مەكەندەرىنىڭ ءبىرى بولسا, بەرىسى – موعولستاننىڭ استاناسى المالى (قازىرگى مازار) قالاسىنىڭ جانىنداعى گەوساياسي ماڭىزدى ايماق سانالادى. حاتقا تۇسكەن دەرەكتەرگە قاراساق, بۇل مەكەندى 2 مىڭ جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى قاراي قازاقتىڭ ءۇيسىن تايپالارى مەكەن ەتىپ كەلەدى. قارادالا – توعىز جولدىڭ تورابىنا ورنالاسقاندىقتان ۇلى جىبەك جولى ارقىلى شي-ءان, جەمسارى (يىڭسار), المالىق, الماتى, تالقيز, بالاساعۇن, سايرام, ياسى, وتىرار, شاش, تاعى باسقا قالالار اراسىندا جۇرگەن قىتاي, تۇرىك, اراب, پارسى حالىقتارىنىڭ ساۋدا كەرۋەندەرى وسى قارادالانى باسىپ وتكەن. قارادالا المالىق قالاسىنىڭ ماڭىنداعى ماڭىزدى ايماق سانالاتىندىقتان بۇكىل ورتالىق ازيادا جاساعان تۇركى تەكتەس حالىقتار ءۇشىن زور ماڭىزى بار ورىن بولعان. قالىڭ, شۇيگىن, كوگالدى, شۇرايلى وڭىرمەن ارى-بەرى وتكەن حاندىقتاردىڭ كەرۋەندەرى ءۇشىن اسا جايلى ءبىر مەكەن, دەمالىس ورنى ەدى.
XVIII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قارادالا ءوڭىرى قىتاي-قازاق ساۋدا قاتىناسىنىڭ جولى بولعان. سول XVIII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ, قازاق حاندىعى مەن تسين پاتشالىعىنىڭ اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىس جاقساردى. قارا تولەش دەگەن كىسى باستاعان ادبان (البان), سۋ ۋاڭ (سۋان) اتتى ادامدارىنىڭ 1762 جىلى قىركۇيەك ايىنىڭ 10-12 كۇندەرى ىلەگە 1300, ۇرىمجىگە 4200 جىلقى اكەلىپ جاساعان ساۋداسى ايتا قالارلىق ۇلكەن ساۋدا بولعان. ء(جۇنىس ۇلى جاقىپ. «تاريح قويناۋىنان». الماتى, «جالىن» باسپاسى, 2004 ج. 192 بەت). XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن XX عاسىردىڭ باسىندا ءبىر مەزەت گۇلدەنگەن قارقارا جارمەڭكەسىنىڭ شىعىس باعىتتاعى قۇلجا, ءۇرىمجى كەرۋەندەرى قارادالامەن وتكەن. المالىق قالاسى تۋرالى شىڭعىسحاننىڭ جورىعىنا قاتىسۋشى قىتاي عۇلاماسى چانچۋن جەنرەننىڭ «ءشۇرشىت ەلۋيچۋسايدىڭ ساپارى» تۋرالى جازبالارىندا جانە المالىقتا تۋىپ-وسكەن عالىم جامال قارشيدىڭ «مۇلكاحات ءال سۋراح» اتتى ەڭبەگىندە, ودان وزگە راشيد اد-ءديننىڭ, مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدىڭ, ولاردان تىس بابىردىڭ ەڭبەكتەرىندە كوپتەگەن مالىمەت بار. شاعاتاي حاندىعى تۇسىندا المالىق حاندىقتىڭ جازعى ورداسى اتانسا, ودان كەيىن موعولستان مەملەكەتىنىڭ باستى ورداسى بولدى. قارادالا جازىعىنىڭ شىعىس-سولتۇستىك بوكتەرىنە ورنالاسقان المالىق قالاسى ورتا عاسىرداعى ەڭ ءىرى ساۋدا جانە مادەنيەت پەن ساياسي ورتالىق رەتىندە اسا ماڭىزدى بولدى. قارادالا مەن المالىقتىڭ ەكى اراسىن قورعاس وزەنى عانا ءبولىپ جاتىر.
المالىق قالاسى تۋرالى جازعان جامال قارشيدىڭ ەڭبەكتەرىن زەرتتەگەن عالىم ءابساتتار قاجى دەربىسالىنىڭ زەرتتەۋلەرىندە ناقتى تاماشا مالىمەتتەر كەزىگەدى. جامال قارشي: «المالىق شاھارى – اللا ونى ءوزىنىڭ ۇلكەن جارىلقاۋىنا بولەسىن. مەن ادەيى المالىقتان باستاپ وتىرمىن. ول زاڭدى دا. ويتكەنى ول مەنىڭ تۋعان جەرىم, كەۋدەمدەگى كرەمەننەن (قالقان) سوعىستاردا وت شىعارعان, بەلىمە قانجار بايلاعان مەكەنىم, وتانىم, دوستىق بايلانىسىم بولعان جەر, ءومىرىمنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالعان, داڭقىم باستالعان ەلدەگى استانا, ءدىن كىندىگى, بيلەۋشىلەر مەن حاقانداردىڭ تۇرعان جەرى. ونىڭ اۋاسى جانعا جايلى, جەلى جەڭىل, ال سۋىنىڭ ءدامى ءتاتتى. جەل ول جەرگە جانعا جايلى جىلىلىق پەن ىلعال, جەرى حوش ءيىس جاعىنان مۋسكۋستان دا اسىپ تۇسەدى. باقتار گۇلدەپ تۇر, ال تالدارىنىڭ بۇتاقتارى جەمىس سالادى, جايلاۋى شوپكە باي, توعاندارى تولا, تاڭەرتەڭگى راحات سامال جەلدەرى كەشكىمەن قوسىلىپ ىمىرتتا قوڭىر سالقىن حوش ءيىس اكەلەدى», – دەسە, مۇحاممەد حايدار دۋلاتي: «ءماشھۇر قالالارىنىڭ ءبىرى – المالىق» دەيدى.
المالىق قالاسى سول ىلەنىڭ ءبىر بولىگى, ياعني, قورعاس شەكاراسىنا تاياۋ جەردەگى قازىرگى مازار اتالاتىن قالاشىقتىڭ ورنىندا بولعان. بۇل مەكەن ءۇشىن اتا-بابالارىمىز ەشبىر جاۋدان جاسقانىپ قالعان ەمەس, 1371-1372 جىلدارى ءامىر تەمىر موعولستانعا اسكەر اتتاندىردى, ول «المالىقتىڭ شەگىنە دەيىن جەتتى دە, كەرەيتتەردى تالقانداپ, كەرى قايتتى. (ميرزا مۇحاممەد حايدار دۋگلات. تاريح-ي راشيدي, ل. 23 ا.). ناق سول جىلى ءامىر تەمىردىڭ ءوزى موعولستانعا جورىققا شىعىپ, بۇل جولى ىستىقكول وڭىرىندەگى سەگىزاعاشقا دەيىن جەتتى. تەمىر اسكەرى سانسىز كوپ تۇتقىن الىپ, دۇنيە-م ۇلىكتەن دە مول ولجا ءتۇسىرىپ قايتتى. بۇل جورىق تەمىردىڭ تەك ولجا ءتۇسىرىپ, تۇتقىندار الۋىمەن عانا اياقتالماعان. ياعني, ول ءوزىنىڭ كۇشىن كورسەتكەن بارلاۋشىلىق جورىعى بولاتىن. وسىدان كەيىن سول كەزدە موعولستاننىڭ ەڭ ءىرى بيلەۋشىسى بولعان قامار اد-دين تەمىرگە قارسى 1375-1377 جىلدارى جورىقتار تىزبەگى جاسالدى. 1375 جىلى تەمىر اسكەرى ىلەگە دەيىن جەتتى. تەمىر اسكەرىنىڭ جورىق جولى سايرام, تالاس القابى ارقىلى ءجۇرىپ, جەتىسۋدىڭ قويناۋىنا قاراي ءوتتى. شارىن وزەنىنىڭ شاتقالىندا تەمىر اسكەرىنىڭ جاھانگەر باستاعان الدىڭعى قوسىنىنىڭ قامار اد-دينمەن (موعولستان بيلەۋشىسى) شايقاسى بولدى. (قازاقستان تاريحى. بەس تومدىق, 2-توم. الماتى. «اتامۇرا», 2010, 130-بەت). ءامىر تەمىر 1389 جىلى تاعى دا موعولستانعا جاساعان جورىعىندا ىلە وزەنىن كەسىپ ءوتىپ, قيىرداعى تارباعاتاي وڭىرىنە دەيىن جەتتى. وسى جولى تەمىر قالىڭ قولىمەن تارباعاتايدا قالىپ, موعولستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە جالپى سانى 120 مىڭ ادامعا جەتەتىن 5 قوسىن جىبەردى. سودان سوڭ تەمىر باستاعان نەگىزگى اسكەرلەر ەمىل اۋدانىنان جۇلدىزعا, كۇنەس جانە تەكەس وزەندەرىنىڭ اراسىنداعى جازىققا بەت الىپ, جول-جونەكەي بۇلعاشى تايپاسىن تالقاندادى. (شاراف اد-دين الي يازدي. زافارنامە «ماتەريالى پو يستوري كيرگيزوۆ ي كيرگيزي» 141-ب.). 1405 جىلى ءامىر تەمىر قايتىس بولدى. وسى كەزدەن باستاپ موعولستان ءامىر تەمىردىڭ سوققىسىنان قۇتىلدى. الايدا, XV عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي شىعىستان تاعى ءبىر قيىق كوز جاۋ پايدا بولدى. سوناۋ بارىسكولگە (باركول) دەيىنگى اۋماقتى يەلەنىپ جاتقان موعولستاننىڭ شىعىسىنا ويرات-قالماقتار كەلىپ جايعاسا باستادى. 1469-1470 جىلدارى جەتىسۋعا اماسانجى تايشىنىڭ 300 مىڭ ادامدىق ۇلىسى كەلىپ, كەسكىلەسكەن شايقاستا موعولستان حانى ءجۇنىستى ويسىراتا جەڭدى. (قازاقستان تاريحى. بەس تومدىق, 2-توم. الماتى. «اتامۇرا», 2010 ج. 154- بەت).
مۇحاممەد حايداردىڭ كورسەتۋىنشە; تۇعلىق (تۋلى) تەمىر حاننىڭ ۇرپاعى ءۋايىس حان ون جىل ىشىندە قالماقتاردىڭ 61 شابۋىلىنا تويتارىس بەرگەن. ءۋايىس حان تەك ءبىر رەت قانا جەڭىسكە جەتكەن, ول ەكى رەت قالماقتاردىڭ قولىنا تۇتقىنعا تۇسكەن. (تاريح-ي راشيدي, ل. 38 ب. ميكح, 192-194 بب.), ال 1465 جىلى قازاق حاندىعى كۇرىلاردا, موعولستاننىڭ جەتىسۋداعى حالقى جانىبەك پەن كەرەي باستاعان ەلمەن بىرلىكتە جاڭا حاندىقتىڭ ىرگەتاسىن قالاستى.
ونىڭ سەبەبى بىلاي: ءامىر تەمىردىڭ 1371-1390 جىلدارى ارالىعىندا قالىڭ قولمەن ۇزدىكسىز جاساعان شابۋىلدارىنان ابدەن السىرەگەن موعولستانعا شىعىستان ويراتتار دا دۇركىن-دۇركىن شابۋىل جاساپ, حاندىقتىڭ ىرگەتاسىن شايقالتتى. 1462 جىلى موعولستاننىڭ حانى ءۋايىس حاننىڭ بالاسى ەسەنبۇعا قايتىس بولعان سوڭ مەملەكەتتىڭ ىشكى تۇراقتىلىعى بۇزىلدى. فەرعانا جەرىندەگى جەتىكەنتتە بيلىك قۇرىپ جاتقان ءجۇنىس ء(ۋايىس حاننىن بالاسى) حان دەرەۋ جەتىسۋعا كەلىپ, ءوزىن حان سايلاعانىمەن, جەرگىلىكتى حالىقتان قولداۋ تابا المايدى. سەبەبى 1428 جىلى موعولستان حانى ءۋايىس قايتىس بولعان سوڭ ونىڭ بالالارى ەسەنبۇعا مەن ءجۇنىس تاققا تالاسادى. ەسەنبۇعا جەتىسۋلىق ءۇيسىن-دۋلات امىرلەرىنىڭ قولداۋىمەن موعولستان حانى رەتىندە تاققا شىققان ەدى. قازاق حاندىعى تۇسىندا جەتىسۋ جەرىنە جوڭعارلار تالاي رەت جورىق جاسادى. تاريحي دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەندە, 1630 جىلدان چوروس تايپاسىنان شىققان قاراعۇلا تايشى جوڭعارلاردى بىرىكتىرۋدى باستادى. 1643 جىلى قاراعۇلا قايتىس بولدى دا, ونىڭ ورنىنا باتىر حۇنتايشى وتىرىپ, جوڭعار حاندىعىن قۇرادى. ول 1643 جىلعا دەيىن 50 مىڭ اسكەر جاساقتاپ ۇلگەرىپ, جاۋلاپ الۋ جورىعىن باستايدى. ءبىرىنشى بولىپ جەتىسۋ سۇلتاندىعىن شابادى. باتىر حۇنتايشى بالاسى قالدان تسەرەن 1680 جىلى ۇلى ءجۇزدى شاۋىپ, اسكەرىن تالقانداپ, حان جاڭگىردى ولتىرەدى. 1684 جىلى قازاقتىڭ ءۇش ءىرى قالاسىنىڭ (تاشكەنت, سايرام, تۇركىستان) ءبىرى سايرامدى باسىپ الادى. (سابىر ۇلى سۇلتانمۇرات. «قازاقستان تاريحى», الماتى, «ءبىلىم», 2006. 65-ب.).
XVII عاسىردىڭ 80-جىلدارى حۇنتايشى گولدان بوشوكتۋ (1671-1697 ج.ج.) باسشىلىعىمەن جوڭعارلار جەتىسۋ مەن وڭتۇستىك قازاقستانعا باسىپ كىردى. بىرنەشە ۇلىستار تالقاندالدى, 9 قالا جاۋلاپ الىندى, ىشىندە سايرام, مانكەنت, قاراسمان, شىمكەنت, تاشكەنت جانە ت.ب. (بەردەنوۆا ك.ءا. «قازاقستان تاريحى». الماتى, «ەكونوميكا» باسپاسى, 2013 ج. 203-ب.) قالالار بولدى. 1723 جىلى سەۆان رابداننىڭ باستاۋىمەن جوڭعاردىڭ 100 مىڭ قولى قازاق جەرىنە باسىپ كىرىپ, سوعىس اشتى. قازاق تاريحىندا «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» دەگەن تاريحي كەزەڭ ەل ەسىندە ساقتالدى. سول جوڭعار جورىقتارى قالجات شەكاراسىنان وتكەندە قارادالانى باسپاي قالمايتىن. ويتكەنى جاۋ الدىن توسۋ ءۇشىن قارادالا وتە ىڭعايلى بولاتىن.
بۇگىندە سونداي تاريحى بار قارادالا وڭىرىندە كوپتەگەن ۇلت وكىلدەرى مەكەندەيدى. بۇل وڭىرگە ءار ۇلتتىڭ كەلۋ تاريحى ءارتۇرلى بولىپ تابىلادى. 1757-1758 جىلدارى تسين يمپەرياسى جوڭعارلاردى كۇشپەن باعىندىرعان سوڭ شىڭجاڭ وزىنشە اكىمشىلىك ءوڭىر بولىپ قۇرىلدى. ونى باسقاراتىن نەگىزگى ورتالىقتى قىتاي وكىمەتى ىلەگە ورنالاستىرىپ, ىلە گەنەرال مەكەمەسىن جاساقتادى. قورعاس ءوڭىرىن قازاق ەلىمەن شەكارا بەكىنىسى رەتىندە بەكىتىپ, ءسۇيدىن دەگەن قالاعا ماڭىزدى اسكەري ورتالىق كۇرە قامالىن سالدى. گەنەرال-گۋبەرناتور بۇكىل ىلەنى وسىندا باسقاردى. بۇل جوڭعار الاتاۋىنان باستالاتىن قاتار جاتقان ءۇش اقسۋ ىلەگە قۇياتىن جەر ءجانناتى بولعاندىقتان, وسى جەردى تاڭداعان. ءارى كۇرە قامالى توعىز جولدىڭ تورابى ەدى. (قۇلجاعا, التاي, تارباعاتايعا, قازاقستانعا تارالاتىن قارا-جولدىڭ ۇستىندە). بۇل ورتالىقتا مۇزداي قارۋلانعان نەشە ون مىڭداعان اسكەر ۇستادى. (شىڭجاڭ XVIII ع. 1949 ج. 91-بەت. قاراعاندى. جك «اقنۇر» باسپاسى, 2015 ج.). ىلەدەگى قالىڭ اسكەردى ازىق-ت ۇلىكپەن قامداۋ ءۇشىن ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىن قوسىمشا ادام كۇشىنىڭ قاجەتتىلىگى سەزىلدى. شىڭجاڭنىڭ سولتۇستىگىندە شىعىس تۇركىستاننان (وڭتۇستىك شىڭجاڭدى مەكەندەگەن) ۇيعىرلاردى ىلەگە كۇشپەن اكەپ قونىستاندىرىپ, ولاردى «تارانشى» اتاندىردى. بۇل ۇيعىر تايپالارى شىعىس تۇركىستانداعى انتيتسيندىك كۇرەسكە بەلسەنە قاتىسقانى ءۇشىن جەر اۋدارىپ, ىلە ايماعىنا قونىستاندىرىپ, زورلىقپەن مەملەكەتتىك جەر مەنشىگىنە بەكىتىپ, مەملەكەتتىك تولىق تاۋەلدى شارۋالارعا اينالدىردى. ولار ىلە ايماعىنىڭ نەگىزگى ەگىنشى تۇرعىن حالقىن قۇرادى. قونىس اۋدارىپ كەلگەن ۇيعىرلاردى باسقارۋ ءۇشىن ولاردىڭ ءوزىن ءوزى باسقارۋ اپپاراتىن ۇيىمداستىرىپ, ونى حاكيمبەك قوجا باسقاراتىن بولدى, تەك ولاردىڭ ءبارى تسين ۇكىمەتىنىڭ اكىمدەرىنىڭ تولىق باقىلاۋىندا بولاتىن بولدى. جوڭعاريا جەرىنە سونىمەن قاتار قىتايدىڭ ىشكى اۋداندارىنان مانچجۋر, قىتاي جانە ازداعان مانجۋر تەكتەس ۇساق ۇلتتار: سىبە, سولاڭ, داعۇرلاردى اكەپ قونىستاندىردى. (ن.ءا.الدابەك. تاريحى تالقىعا تولى شىڭجاڭ XVIII ع. 1949 ج. 91-بەت. قاراعاندى. جك «اقنۇر» باسپاسى, 2015 ج).
1871 جىلى تازابەك باتىردىڭ قالىڭ قولمەن ىلەگە ءوتۋى پاتشالىق رەسەيدىڭ مازاسىن كەتىردى. سەبەبى وڭتۇستىك شىڭجاڭدا اتى ايگىلى, ازۋلى جاقىپبەك تۇر. ونىڭ ۇستىنە ىلە سۇلتاندىعىنا تازابەك باستاعان قازاقتار بارىپ قوسىلدى. وسى ءۇش كۇش بىرىكسە, قاتەرلى بولاتىنىن سەزىپ, الدىمەن تازابەكپەن سوعىسۋ ءۇشىن 1871 جىلى مامىر ايىنىڭ ورتاسىندا كولپاكوۆسكيدى قالىڭ جاساعىمەن ىلەنى باسىپ الۋعا جىبەردى. تازابەك پەن ىلە سۇلتاندىعىنىڭ بىرىككەن قوسىنى پاتشا اسكەرىمەن ءبىر ايداي ۋاقىت سوعىسقانىمەن, سوعىس اياقتالماي جاتىپ ىلە سۇلتاندىعى پاتشاعا تىزە بۇكتى. مايدان دالاسىندا تازابەكتىڭ اتتى جاساعى عانا قالدى. ايلالى تازابەكتى جەڭە الماعان كولپاكوۆسكي سوڭىندا وپاسىز ساتقىن ءالاحان (ىلە سۇلتانى) ارقىلى تازابەكتى قولعا ءتۇسىرىپ, ۆەرنىيداعى تۇرمەگە اكەلىپ قامايدى. 1872 جىلى تۇرمە ازابىنان تازابەك قايتىس بولادى. پاتشا وكىمەتىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا وزىنە قارسى سوعىسقان باتىر تازابەكتى تۇرمەدە اياۋسىز جازالاعان. تازابەكپەن بىرگە سوعىسقا قاتىسقان شالتاباي الپار ۇلىن 10 جىلعا سىبىرگە ايدايدى. تازابەك پەن شالتابايدى قابىرعاسى قايىسا وتىرىپ, قۇلاگەر اقىن ءىلياس جانسۇگىروۆ:
قولىنا ءتۇسىپ ورىستىڭ,
كوردىم دۇنيە جالعانىن.
تازابەك, ساۋرىق كۇش قوسپاي,
تارانشىعا ء(الاحان) سەنەم دەپ,
تىستەۋلى كەتتى-اۋ بارماعىم, – دەپ جىرعا قوسقان. ء(ى. جانسۇگىروۆ جەتىسۋ. 1730 ج. 1916 ج. الماتى. تسەننىە بۋماگي, 2001 ج. 52-ب.). شالتاباي الپار ۇلى سىبىردەن كەلگەن سوڭ قىرعىز جەرىنە ءوتىپ, سوندا كوز جۇمادى. وسىلايشا ىلە ءوڭىرى 1871-1881 جىل ارالىعىندا 10 جىل پاتشالىق رەسەيدىڭ قاراماعىنا قارادى. الايدا, 1881 جىلى تسين مەن پاتشالىق رەسەيدىڭ ورتاسىندا جاساسقان كەلىسىمدەر ءناتيجەسىندە, ىلە قايتادان تسين يمپەرياسىنا قارايدى. ىلەدەگى حالىقتار قاي ەلگە بارىپ مەكەندەيمىن دەسە, ەرىك بەرىلدى. وسى تۇستا ىلەدەن جەتىسۋعا 1881-1894 جىل ارالىعىندا 9752 ۇيعىر شاڭىراعى (45373 ادام) كوشىپ كەلدى. (جەتىسۋ ەنتسيكلوپەدياسى, الماتى «ارىس» باسپاسى, 2004 جىل, 712-بەت). جەتىسۋعا كەلگەن تارانشىلار (ۇيعىرلار) ەسەبىنەن الماتى وبلىسى اۋماعىندا 6 ۇيعىر بولىستىعى قۇرىلدى. سول تۇستا جەتىسۋ جەرىنە ۇيعىرلارمەن قاتار دۇنگەندەر دە ءوتتى. ولاردىڭ ءبىرازىن قازاقستان اۋماعىنا قالدىرىپ, قالعاندارىن قىرعىزستانعا قونىستاندىرادى.
...مىنە, جوعارىداعىداي قيان-كەسكى ءدۇربەلەڭدەردىڭ بەل ورتاسىندا بولعان قازاقتىڭ قارادالاسىن ەڭ سوڭىندا ءۇيسىن مەملەكەتىنەن قالعان البان رۋى مەكەن ەتكەن. كوشپەندى كەزدە كاسيەتتى قارادالانىڭ جانعا شيپا جەرىندە ءوسىپ-ونگەن البان تايپاسىنىڭ تىشقاق لاعى جوعالماي, قوتىر تايىن قاسقىر جەمەي, ءمولدىر سۋ, ساف اۋاسىندا كوك ۇيىق جايلاۋىن جايلاپ ءومىر كەشىپ كەلەدى. بۇل وڭىردەن شىققان اقىنداردىڭ قاسيەتتى قارادالاسىن جىرعا قوسپاعانى جوق دەسەك تە بولادى. وسى ماقالا بارىسىندا نۇرلان ءورازاليننىڭ ولەڭىن مىسالعا الىپ وتىرۋىمىزدىڭ دا بىردەن-ءبىر سەبەبى دە سول. قارا ولەڭدى وقىپ وتىرىپ, قاسيەتتى قارادالانىڭ شەجىرەسىنەن سىر شەرتكەندەي بولاسىز.
جارىقتىقتا قارالىقتان جوق بەلگi,
سۇلۋلىعى كوزدەگi ورتەر وت-كولدi.
Iلە, شارىن… قىرعىزسايدان ەسكەن جەل,
سارتوعايدى, قىتىقتارداي كوكتەمدi.
قارادالا – ولەڭ مەنەن ءان باسى,
كوكباستاۋ مەن كەڭەس, سۇمبە, جامباسى,
اقسۋ, اقشي, شونجى, سۇڭقار, شوشاناي,
تاستىقارا – داۋiرلەردiڭ جالعاسى.
عاسىردى عاسىرعا جالعاپ جاتقان داۋىرلەر بەدەرىندە قارادالانىڭ ورنى بولەك. تاريحتان جەتكەن جازبالارعا سۇيەنە وتىرىپ, قازاقتىڭ قۇتتى قونىسى جايلى از-كەم وي قوزعادىق. نەبىر قيلى زامان, قيىن كەزەڭنىڭ كۋاسى بولىپ, ءۇنسىز عانا جاتقان قارادالا قازىرگى تاڭدا جەر ءجانناتى جەتىسۋدىڭ كيەلى مەكەندەرىنىڭ بىرىنە اينالعان. جەر استىنان شىعىپ جاتقان جانعا شيپا, دەرتكە داۋا ىستىق سۋى بۇل كۇندە ەمدىك قاسيەتىمەن بىرگە تابىس كوزىنە دە اينالعان. ياعني, قۇدىرەتى كۇشتى جاراتۋشى يەمىزدىڭ ادامعا بەرگەن جەر بايلىعىن پايدالانۋ ارقىلى ەل ەكونوميكاسىنا دا ەداۋىر ۇلەس قوسىلۋدا.
مىنە, بابادان قالعان توپىراعى كيەلى, قويناۋى قۇتتى قارادالاسىن كەز كەلگەن بالاسى زور ماقتانىشپەن ءسوز ەتەدى. ءبىر كەزدەگى ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىنداعى قاسيەتتى دالانىڭ جاڭا داۋىرمەن بىرگە ەسىمى دە جاڭعىرىپ, ۇرپاق جادىندا ساقتالا بەرەتىنى اقيقات. ويتكەنى:
«قارادالادا – قالىڭ ءىز,
قارادالادا – جانىمىز.
قارادالادا كيەلى –
توگىلگەن كىندىك قانىمىز…».
جاقىپجان نۇرعوجاەۆ,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى
(«جەتىسۋ» گازەتى №79 2019 جىل 6-شىلدە)
