قويمانى كوشىرۋ جۇمىستارى باياۋ
قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ باسشىلىعى اسكەري قويمانى كوشىرۋدىڭ قارقىنى باياۋ بولۋىن ەكى سەبەپپەن بايلانىستىرىپ وتىر.
ءبىرىنشىسى – قاۋىپسىزدىك قاعيدالارىن مۇلتىكسىز ساقتاۋ. ونىڭ ىشىندە وق-ءدارى سالىنعان ءجاشىكتەردى تەكسەرۋ, تيەۋ مەن تاسىمالداۋ كەزىندەگى قاۋىپسىزدىك شارالارى العاشقى ورىنعا شىعادى.
ەكىنشىسى – سول جۇك ورنالاستىرىلاتىن جەردى ازىرلەۋ. بۇل كەزدە ارنايى قويمالار سالىنىپ, ولاردىڭ ەلدى مەكەندەردەن اۋلاق ورنالاسۋى ەسكەرىلەدى.
ەڭ باستىسى, ارىستاعى قويمالاردى تۇتاس تەمىر جول جەلىسىمەن بايلانىستىراتىن شويىن جول وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن تارقاتىلىپ الىنىپ, اسكەري بولىمگە ەداۋىر قيانات جاسالعان. قورعانىس ءمينيسترىنىڭ بايانداۋىنشا, بۇرىن تەمىر جول ءوتكەن جەرگە قازىر مەكتەپ پەن تۇرعىن ۇيلەر سالىنىپ كەتكەن. سوندىقتان دا قويماداعى قاۋىپتى جۇك الدىمەن اۆتوكولىكتەرگە تيەلىپ, تەمىرجولعا دەيىن جەتكىزىلىپ, ودان ءارى ۆاگوندارمەن تاسىمالدانۋدا. بۇل – ۋاقىت پەن قارجى شىعىنان كوبەيتكەنىمەن, باسقا امال جوق. قاراجات دەمەكشى, ازىرگە كۇنى ءبۇگىنگە دەيىن جەتپەي كەلگەن جانە ناقتى ىسكە قاجەتتى قاراجاتتىڭ كولەمى ايتىلعان جوق.
ارىستاعى قارۋ-جاراق قويماسىنىڭ قاۋپى جايىندا 2009 جىلى پارلامەنت دەپۋتاتى رەتىندە العاشقى بولىپ دابىل قاعىپ, ۇكىمەت باسشىسىنا ساۋال جولداعان ۇقك ارداگەرى, گەنەرال-مايور ەرجان يساقۇلوۆ اسكەري قويماداعى قالعان قارۋ-جاراق پەن وق-دارىلەر ەسەپتەلىپ, ولاردى قالادان تىس جەرلەرگە شىعارىپ, زالالسىزداندىرۋ جۇمىستارى باستالعانىمەن, بوساڭسۋعا بولمايتىنىن ايتادى. ويتكەنى قويماداعى بارلىق جارىلعىش زاتتار تۇگەل زالالسىزداندىرىلماي, قاۋىپتىڭ بەتى قايتتى دەۋ ەرتە.
– ەندىگى كەزەكتە بارلىق اۋىرتپالىق اسكەريلەرگە تۇسەدى. قويماداعى 28 مىڭ توننا وق-ءدارى دەگەنىڭىز وتە كوپ نارسە جانە ولاردى جاتقان ورنىنان قوزعاپ, باسقا جاققا اۆتوكولىك پەن ۆاگوندارمەن تاسىمالداۋ, سودان كەيىنگى زالالسىزداندىرۋ جۇمىستارى وتە قاۋىپتى. ول ءۇشىن تاجىريبەلى ساپەرلەر مەن وزىق تەحنولوگيالار جانە ارنايى قۇرال-جابدىقتار قاجەت. كەز كەلگەن قاتەلىك اپاتقا الىپ كەلۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇل جۇمىس مۇقيات دايىندىقپەن, ساقتىقپەن جۇرگىزىلۋى ءتيىس. مەنىڭ ويىمشا, مەملەكەت تاراپىنان اسكەريلەرگە تولىق قولداۋ كورسەتىلىپ, مۇنداي قاۋىپ باسقا جەردەگى اسكەري قويمالاردا بولماۋ ءۇشىن الدىن الۋ شارالارى ىسكە اسىرىلۋى كەرەك. ارىستاعى جاعداي بارشامىزعا ەسكەرتۋ سياقتى, ونىڭ سالدارىنىڭ بۇدان دا قاۋىپتى بولماعانىنا شۇكىرشىلىك ەتىپ, ساباق الۋ كەرەك, – دەيدى ە.يساقۇلوۆ.
قارۋ-جاراقتار ءالى دە اشىق اسپان استىندا ساقتاۋلى
ەلىمىزدەگى اسكەري قويمالارداعى قاۋىپسىزدىك پەن قارۋ-جاراقتىڭ ساقتالۋ تارتىبىنە بايلانىستى قازاقستان قارۋلى كۇشتەرى قارۋ-جاراقتى باسقارۋ باس باسقارماسىنىڭ بۇرىنعى باستىعى گەننادي نوسونوۆسكيدىڭ پىكىرىن بىلدىك. قازىر قۇرمەت دەمالىسىنداعى گەنەرال-مايور اسكەري قويمالارداعى وق-دارىلەر مەن قارۋ-جاراقتى ساقتاۋ قاعيدالارى, ەرەجەلەرى قاتاڭ ساقتالۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيدى. ەكىنشىدەن, قارۋ-جاراق قويمالارىندا ءورت قاۋىپسىزدىگى ەرەجەلەرى مۇلتىكسىز ورىندالۋى كەرەك. ءۇشىنشىدەن, ساقتاۋ مەرزىمى ءوتكەن جانە جارامدىلىق مەرزىمى تاياعان قاۋىپتى قارۋلار مەن وق-ءدارىلەردەن تەزىرەك قۇتىلۋعا اسىعۋ قاجەت.
– اسكەري قويمالار ىشىندە ساقتالعان م ۇلىكتىڭ كولەمى جاعىنان ارىستاعى ارسەنالدان ۇلكەنى جوق. ارىستاعى وقيعا ناگان تاپانشاسىنىڭ وقپانتايى سياقتى – قاشان اتىلارىن ءبىلۋ قيىن جاعداي ەدى. بىراق كوپ جىلداردان بەرى جيناقتالعان جاعدايلار وسى وقيعاعا ۇرىندىرعانى انىق. قويمانى كوشىرۋگە ۇزاق ۋاقىت بويى اۋقىمدى ماتەريالدىق قيىنشىلىقتار تەجەۋ بولىپ كەلدى. سوندىقتان اسكەريلەر قولدا بار ءمۇمكىندىكتەرىنە بايلانىستى توتەنشە وقيعانىڭ الدىن الۋدىڭ قامىن جاساۋدا ايانىپ قالعان جوق, – دەيدى گ.نوسونوۆسكي.
گەنەرال-مايوردىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا وراسان زور قارۋ-جاراق جيناقتالىپ قالعان. بىراق جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورىندار قاۋىپتى نىساندارعا جاقىن اۋماقتان جەر تەلىمدەرىن وڭدى-سولدى ءبولىپ كەلەدى. ال ءىس جۇزىندە مۇنداي قاۋىپتى قۇرىلىمداردىڭ ماڭايىندا تۇرعىن ءۇي سالۋ تۇگىلى, مال جايۋعا رۇقسات ەتىلمەيدى.
گ.نوسونوۆسكي 2001 جىلى بالقاش قالاسىنان 45 شاقىرىمداي قاشىقتىقتا ورنالاسقان توقىراۋ اسكەري ءبولىمىنىڭ قويماسىنداعى جارىلىستىڭ سالدارىن جويۋعا قاتىسقان. ول كەزدە جارىلىستىڭ قۋاتتىلىعى سونشا, اسكەري ءبولىم ورنالاسقان ماڭاي تىپ-تيپىل بولعان ەكەن.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, ادەتتە اسكەري قويمالارداعى جارىلىستىڭ ناقتى سەبەبىن انىقتاۋ وڭايعا سوقپايدى. ويتكەنى قويمانىڭ اينالاسى تۇگەل قوپارىلىپ, استاڭ-كەستەڭ بولاتىندىقتان, ىلىك تابۋ قيىنداپ كەتەدى.
اسكەري مامان ءاربىر اسكەري ءبولىمنىڭ جانىندا بولاتىن وق-ءدارى مەن قارۋ-جاراق قويمالارىنىڭ دا قاۋىپتىلىگىن جوققا شىعارمايدى. سوندىقتان دا قورعانىس سالاسىنا جاۋاپتى تۇلعالار الەمدەگى وزىق تەحنولوگيالارمەن تانىسۋى قاجەت.
– الەمدە, ونىڭ ىشىندە باتىس ەلدەرىندە قارۋ جاراقتى قاۋىپسىز ساقتاۋدىڭ ۇلگىلەرى جەتەرلىك. ءبىزدىڭ اسكەريلەر سونى بارىپ كورۋى كەرەك. رەتى كەلسە, ەلىمىزدىڭ ورتالىعىنان جاڭادان ساتىپ الىنعان قارۋ-جاراقتار ساقتالاتىن زاماناۋي قويما سالعان دۇرىس. جارامسىزدارىنان قۇتىلۋ كەرەك. بىزدەگى قويمالاردىڭ كوپشىلىگى كەڭەس وداعىنىڭ قىتايمەن قارىم-قاتىناسى شيەلەنىسكەن تۇستا كوبىنە-كوپ ۋاقىتشا ساقتاۋ ورنى رەتىندە سالىنعان. ونداعى ارتيللەريالىق جانە ينجەنەرلىك قارۋ-جاراق پەن وق-دارىلەردىڭ كوبى جەرگە جاي تەكشەلەنىپ قالانىپ ورنالاستىرىلعان. سوندىقتان ولاردى قاۋىپسىز دەپ ايتۋ قيىن, – دەپ ويىن قورىتتى گ.نوسونوۆسكي.
حالىقارالىق ساراپشىلار: جارىلىستان ساقتانۋ وڭاي ەمەس
قازىر ارىستاعى وقيعاعا بايلانىستى سىرتتاي تون ءپىشىپ, ءتىپتى كىنالىلەردى دە دولبارلاپ انىقتاپ, الەۋمەتتىك جەلىدە ۇكىم كەسىپ قويعاندار جەتكىلىكتى. بىراق مۇنداي جاعدايلاردى كاسىبي ءاسكەريلەردىڭ, ءتىپتى بولماعاندا وسى سالاعا ماماندانعان ساراپشىلاردىڭ پىكىرى قۇندى بولاتىنى انىق. ماسەلەن, polit-asia.kz ينتەرنەت-پورتالىندا تاجىكستاننىڭ اسكەري شولۋشىسى ابدۋلمادجيد داۆلاتوۆ ارىستا بولعان جاعدايعا قاتىستى پىكىر بىلدىرگەن.
– ارىستاعى جاعدايدى باقىلاي وتىرىپ, بەيبىت تۇرعىندار اراسىنداعى زارداپ شەككەندەردىڭ سانى اناعۇرلىم كوپ بولۋى ءمۇمكىن ەدى دەگەن قورىتىندىعا كەلدىم. ءبىرىنشىدەن, جارىلىس وتە جويقىن بولدى. ول, ءتىپتى جانىنان ۇشىپ وتكەن ۇشاقتاردىڭ تەرەزەلەرىنەن كورىندى. ەكىنشىدەن, قازاقستاندىق باسپاسوز بەتتەرىن اقتارا وتىرىپ, ارسەنال ماڭىنداعى تاياۋ جەردە جەكەمەنشىك ۇيلەر عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, نەگىزىنەن حالىق مەكەن ەتكەن كوپ قاباتتى ۇيلەر ورنالاسقانىن ءبىلدىم, – دەيدى ساراپشى.
ال قىرعىز رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرى باس شتابىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى جانىبەك كاپاروۆ CApress ينتەرنەت پورتالىنا سۇحباتىندا مۇنداي توتەنشە جاعدايدىڭ تۋىنداۋىنان الەمنىڭ بۇكىل ارمياسى ساقتاندىرىلماعانىن اتاپ ءوتتى.
– قارۋ-جاراق پەن وق-ءدارىلەردى ساقتاۋدى ۇيىمداستىرۋ پروتسەسى كۇردەلى. ارسەنالدارداعى, قويمالار نەمەسە زاۋىتتارداعى وق-ءدارىلەردىڭ جارىلىسى ءبىراز ۋاقىت بۇرىن رەسەيدە, ۋكراينادا بولعان. ءتىپتى, باتىس مەملەكەتتەرىندە دە مۇنداي جاعدايلار ءتىركەلگەن. ارينە, وسىنداي توتەنشە جاعدايعا جول بەرمەۋ كەرەك. دەگەنمەن مۇنداي جاعداي ورىن السا, ەل بيلىگى زارداپ شەككەندەردىڭ سانىن ازايتۋعا جانە وقيعانىڭ باقىلاۋدان شىعىپ كەتپەۋىنە جول بەرمەۋى ءۇشىن بارىنشا كۇش-جىگەرىن جۇمساۋى قاجەت, – دەدى اسكەري مامان.
جالپى اسكەري ارسەنالدار مەن وق-دارىلەردى ساقتاۋ قويمالارىنداعى توتەنشە جاعدايلارعا نەگىزىنەن جوعارى تەمپەراتۋرانىڭ سالدارىنان وزدىگىنەن تۇتانۋ, ءورتكە قارسى قاۋىپسىزدىك شارالارىنىڭ بۇزىلۋى, وق-دارىلەردى ساقتاۋ تالاپتارىنىڭ بۇزىلۋى, نەمقۇرايلىلىق, ادام فاكتورى, ديۆەرسيا سەبەپ بولىپ جاتادى. ءدال وسى نۇسقالاردىڭ قاي-قايسىسىن دا قورعانىس مينيسترلىگى جوققا شىعارمايدى. وسىعان بايلانىستى قازىر وزگە قويمالارداعى جاعداي دا مۇقيات تەكسەرىلۋدە.
