رۋحانيات • 23 شىلدە، 2019

تۇرماعامبەت ىزتىلەۋ ۇلىنىڭ جاڭا قولجازباسى تابىلدى

165 رەتكورسەتىلدى

تۇرماعامبەت شىعارمالارىنىڭ نەگىزگى بولىگى بۇرىنعى قر ۇعا م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى قولجازبا جانە تەكستولوگيا ءبولىمىنىڭ قورىندا ساقتالعان. اتاقتى شايىردىڭ قولجازبا مۇراسىن 1981 جىلى اقىننىڭ ۇلى ابدىراۋىق تۇرماعامبەت ۇلى وتكىزىپ، ءتيىستى قالاماقىسىن العانى تۋرالى اتالعان قوردىڭ تىركەۋ كىتاپشاسىندا تىركەلىپ، «قازاق قولجازبالارىنىڭ عىلىمي سيپاتتاماسى» كوپتومدىق سەرياسىنىڭ 5-تومىنا ەنگەن.

اتاپ ايتقاندا، 875-پاپكادا تۇر­ماعام­بەت پارسى تىلىنەن اۋدارعان ءا.فير­داۋسي «شاھناماسىنىڭ» 35 ءداپ­تەرى جانە 878-پاپكادا سىر سۇلەيىنىڭ كولەمى 6 داپتەردەن تۇراتىن ولەڭ-تول­عاۋ، تەر­مەلەرى مەن حيكايا، داستاندارى ساق­تال­عان. ايتسە دە 90-جىلدارى تۇرما­عام­بەت جىرلاعان «شاھنامانىڭ» 35 ءداپ­تەرىن اتالعان ينستيتۋتتىڭ اعا عى­لى­­مي قىز­مەتكەرى، اقىننىڭ جەرلەسى ءارى ونىڭ شى­عار­ماشىلىعىن زەرتتەۋمەن شۇ­­عىل­دانعان ماردان بايدىلداەۆ اكا­­دە­ميا جانىنداعى ءوز ۇيىندە ۇستاپ كەل­گەن. مارقۇمنىڭ ماقساتى – 1961 جى­لى جارىققا شىققان تۇرەكەڭنىڭ «ءرۇس­تەم-داستان» كىتابىن تۇپنۇسقامەن سالىس­تىرا زەرتتەۋ جانە «شاھنامانىڭ» تو­لىق نۇسقاسىن باسپاعا ازىرلەۋ بولعان كورى­نەدى. ماردان اعا قايتىس بولعان سوڭ اتال­عان قول­جازبالار بەلگىلى سەبەپتەرمەن سىر بويى­نىڭ تاعى ءبىر تالانتتى تۋماسى، جىرشى الماس الماتوۆتىڭ جەكە قورىنا وتەدى. وكىنىشكە قاراي، شىعىستانۋشى ءھام تۇرماعامبەتتانۋشى عالىمداردىڭ ىرگەلى ىزدەنىستەرىنە عىلىمي نىسان بولۋ­عا ءتيىستى قىمبات مۇرانىڭ كەيىنگى تاع­دى­رى كوپ­شىلىككە بەيمالىم. كەڭەستىڭ كەڭ زا­ما­­نىندا قولجازبا مۇرانىڭ زەرت­تەۋ­شىلەر قولىندا ءجۇرۋى – قالىپتى جاع­دايعا اينالعان. كوشىرۋ قۇرالدارى قولجەتىمسىز ۋاقىتتا عالىمدار كەيدە تۇپنۇسقا ماتەريالدارمەن جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن قولجازبانى وزىمەن بىرگە الىپ ءجۇر­گەن. مىنا ءبىر وقيعا دا سونىڭ ايقىن دالە­لى. 2008 جىلى م.و.اۋەزوۆتىڭ مۋزەي-ءۇيىن­دە «بابالار ءسوزى» 100 تومدىق فولك­لور سەرياسىن باسپاعا ازىرلەپ وتىر­عان كەزى­مىز ەدى. ءبىر كۇنى اقمو­لا­لىق جۋرناليست تورتاي ءساد­ۋاقا­سوۆ دەگەن اعامىز «70-جىلدار سوڭىن­دا ينس­تيتۋتتاعى جىگىتتەر­دىڭ بىرىنەن الىپ ەدىم» دەپ كولەمدى قولجازبا اكەلىپ وتكىزدى. سىرتىندا اكادەميك ءا.مارعۇلاننىڭ قولى قويىلعان بۇل قولجازباداعى ءماتىن­دەردىڭ ءمانى زور بولىپ شىقتى. ءوز تارا­پىمنان زەرتتەي كەلە، اتالمىش قول­جازبا مۇرانىڭ اۆتورى ابايدىڭ ناق ءوزى دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن ەدىم. ناتيجەسىندە، 2015 جىلى اقىننىڭ 170 جىلدىعىنا وراي سەمەيدە وتكەن عىلىمي كونفەرەنتسيادا جاساعان باياندامامىز ابايتانۋشىلاردىڭ وڭ باعاسىن الدى.

تاعى ءبىر مىسال: تۇرماعامبەتتىڭ ءوز قولى­مەن 5 داپتەرگە كوشىرىلگەن ءتولتۋما ولەڭدەرى مەن 1 داپتەر ماقال-ماتەلدەرى دە «عىلىمي ماقسات ءۇشىن» دەگەن جەلەۋ­مەن فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى و.نۇرماعامبەتوۆانىڭ جەكە قو­رىن­دا ساقتالىپتى. ورازگۇل اپاي زەي­نەت­كە شىققانىمەن، ينستيتۋتتىڭ عى­لى­مي كەڭەسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە اراگى­دىك جۇمىسقا كەلىپ تۇراتىن-دى. مەن ول ۋاقىتتا سىر شايىرلارىنىڭ شىعار­ماشىلىعىن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن ەدىم. 1999 جىلى پروفەسسور مەنىڭ ءوتىنىشىمدى ەسكەرىپ، تۇرەكەڭ شى­عار­مالارىنىڭ قولجازباسىن ينستيتۋت قورىنا قايتاردى. 2007 جىلى اقىننىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولۋىنا وراي فولك­لور­تانۋشى ب.ءجۇسىپوۆ باستاعان عالىم­دار توبى باسپاعا ازىرلەگەن كولەم­دى شى­عار­مالار جيناعى ءدال وسى تۇپنۇسقاسى بو­يىن­شا جارىق كورگەن بولاتىن. سون­داي-اق قولجازبا جانە تەكستولوگيا ءبولى­مىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقا­رىپ جۇرگەنىمدە، ۇمىتپاسام، 2008 جىلى بولۋى كەرەك، ف.ع.د.، پروفەسسور تىنىس­بەك قوڭىراتباەۆ كەزىندە ءوز اكەسى، بەل­گى­لى ۇستاز-عالىم ءا.قوڭىراتباەۆتىڭ جەكە قورىندا ساقتالعان «شاھناما» داستانى­نىڭ 3 تومدىق كولەمدى قولجازباسىن اكە­لىپ وتكىزگەن بولاتىن. بۇل قولجازبالار داستاننىڭ تۇرماعامبەت اۋدارىپ، ءوزى حاتقا تۇسىرگەن قادىمي اراب قارپىندەگى قول­جازبادان كيريلل جانە لاتىن الىپبيىنە تۇسىرىلگەن نۇسقالارى بولىپ شىق­تى. عاسىر باسىندا قاسيەتتى بۇحارا ءشارىن­دەگى «كوكەلتاش»، «ءمىر-اراب» مەدرە­سە­لەرىندە رۋحاني تەرەڭ ءبىلىم العان سىر سۇلەيىنىڭ ەسكى اراب الىپبيىندەگى قول­جاز­باسىن وقۋ – وڭاي شارۋا ەمەس. ولار­دى ارابشا ساۋاتى بار ەكىنىڭ ءبىرى ەجىكتەي المايتىنى كورىنىپ تۇر. تۇرەكەڭ شىعىس قاعازىن ۇنەمدى پايدالانۋ ءۇشىن بارىنشا مايدا ارىپتەرمەن جازعاندى ءجون كورگەن. ونىڭ ۇستىنە اقىن ءماشھۇر ءجۇسىپ سياقتى حۇسني-حات جازۋىن ەمەس، اراب كالليگرافياسىنىڭ ەرەكشە قيىن ءتۇرىن پايدالانعان. سودان بولار «شاھنامانى» قازاق الىپبيىنە كوشىرۋ جۇمىسىنا زامانىندا تۇرەكەڭنىڭ مەك­تەبىنەن ءتالىم العان، بىرنەشە قارماق­شى­لىق ازاماتتار اتسالىسادى. ءبىر عاجا­بى، قولجازبا ماتىندەرىن قادىم جازۋىنان حاتقا تۇسىرۋشىلەردىڭ اراسىندا سىر سۇلەيلەرىنىڭ سارقىتى، اتا-سويى كوپكە ءمالىم كەتە جۇسىپتەي داڭقتى شايىردىڭ ۇرپاعى – مۇزاراپ ءجۇسىپ ۇلى دا بار. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، تۇرماعامبەت اۋدار­عان «شاھناما» داستانىنىڭ قاي­تا كوشىرىلگەن، ءار جىلدارى حاتقا تۇسكەن قولجازبالارىن تۇپنۇسقاسىمەن سال­عاس­تىرا زەرتتەۋ – ەندىگى عىلىمي ىزدەنىس­تەر­دىڭ ماڭىزدى باعىتىنا اينالسا ابزال. مۇنداي قىزىقتى جۇمىستاردى جەتەك­شى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ شىعىستانۋ فاكۋل­ت­ەت­تەرىندە وقيتىن ماگيسترانت جاس­تار مەن دوكتورانتتارعا عىلىمي تاقى­رىپ رەتىندە ۇسىنسا، كەشىكپەي-اق ءوز ءناتي­جەسىن كورۋىمىزگە ءشۇبا جوق.

جالپى، ەرتە زامانداردان حح عا­سىر باسىنا دەيىنگى ءومىر سۇرگەن قازاق اقىن­دارى­نىڭ اراسىندا شىعارمالارى ءوز قولىمەن حاتقا تۇسكەن، ياعني اۆتورلىق ءتول قولتاڭباسى ساقتالعاندارى ساۋساقپەن سانارلىقتاي ەكەندىگى ءمالىم. ارعى-بەرگى اقىن-جىراۋلاردىڭ ىشىندە كەيىنگى ۇرپاققا ءوز قولتاڭباسىمەن قاۋىشقان تەك قانا جاياۋ مۇسا، ءشادى، سۇلتانماحمۇت، ءماشھۇر ءجۇسىپ، تۇرماعامبەت سىندى ساناۋلى دارىنداردى اتاۋعا بولادى. ءتىپتى، باي كىتاپحاناسى بولعان، تەرەڭ ساۋات­ت­ى ۇلتىمىزدىڭ ماڭدايالدى اقىن­دارى اباي مەن شاكارىمنىڭ دە الاش ار­دا­گەرلەرى – ا.بايتۇرسىن ۇلى، م.دۋ­لاتوۆ، م.جۇماباەۆ، ج.ايماۋىتوۆ، ت.ب. ءجۇزد­ەگەن قالامگەرلەرىمىزدىڭ ءتول قول­جا­زبالارى جوعالىپ كەتكەن. مۇنداي ورەس­كەل وكىنىشتى جاعدايعا وزبىر قوعام مەن ساياسات قانا ەمەس، ءتيىستى مەكەمەلەردە قىزمەت اتقارعان جەكە ازاماتتار دا كىنالى ەكەندىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ال تۇپنۇسقانىڭ بولماۋى شىعارماشىلىق وكىلىنىڭ مۇراسىن عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەۋدە ەلەۋلى كەدەرگى كەلتىرەتىندىگى ەكىباستان بەلگىلى. وركەنيەتتى ەلدەردە وتكەن زاماندا ءومىر سۇرگەن دارىن يەلەرى­نىڭ شىعارماشىلىق قولتاڭباسىن عانا ەمەس، ءاربىر تۇتىنعان زاتىن ات باسىنداي التىنعا بالاپ، جان بالاسىنىڭ قولىنا ۇستاتپاي، ۇلتتىق ادەبيەت پەن مادەنيەت مۇراجايلارىنىڭ تورىندەگى اينەكتەلگەن ارنايى تەكشە استىنا كىلتتەپ قويار ەدى. وسى ورايدا «شىعىستىڭ ءتىرى سوزدىگى» اتان­عان، شايىرلىق داڭقى قازاق جەرىنەن اسىپ، قوڭسىلاس وزبەك، قاراقالپاق، تاجىك ەل­دەرىنە تانىلعان جىر سۇلەيى تۇر­ماعام­بەت قولجازبالارىنىڭ تۇپنۇسقادا جەتۋى – سىرداعى اقىن جەرلەستەرى ءۇشىن دە ءمانى زور وقيعا، ۇلكەن ماقتانىش دەپ بىلەمىز!

بۇرىنعى ۇعا ورتالىق عىلىمي كى­تاپ­حاناسىنىڭ سيرەك كىتاپتار مەن قول­جاز­بالار قورىندا دا ت.ىزتىلەۋ ۇلى ءوز قولى­مەن جازعان، قاعازعا كوشىرگەن بىرنەشە قول­جاز­بالارى ساقتالعان. مۇندا سىر ءوڭىرى مادەنيەتى مەن ادەبيەتىنە قاتىستى ءتۇرلى فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيا ماتەريالدارىنىڭ مول قورى بار. سوناۋ حح عاسىردىڭ 20-جىلدارىنان باستاپ ءا.ديۆاەۆ، ءا.قاينارباەۆ، ف.عابيتوۆا، م.ماراتوۆ، س.تولىبەكوۆ، ءۇ.اياپ ۇلى، ءا.مارعۇلان، ءا.قوڭىراتباەۆ، م.بايدىلداەۆ، ت.ب. فولكلور جاناشىرلارى مەن ەل ازاماتتارى جيناعان قولجازبا مۇ­رالاردىڭ اراسىندا سىر سۇلەي­لەرى­نىڭ شىعارمالارى ءجيى ۇشىراسادى. سول قاتاردا تۇرەكەڭنىڭ ەسىمىن دە قۇر­مەت­پەن اتاۋ ءلازىم. وتكەن عاسىردىڭ 90-جىل­دارى وسى مەكەمەدە عىلىمي ىزدەنىس­تەرمەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن كەزىمدە تۇرەكەڭ­نىڭ 1936 جىلى ءوز قولىمەن باس­­پاعا دايىنداعان «نازىم» اتتى شى­عار­­مالار جيناعىن كورگەن ەدىم. كەيىن كوشىپ-قونىپ جۇرگەندە شيفرىن ۇمى­تىپ، كوز جازىپ قالىپپىن. جاقىندا شايىر­دىڭ سول ۋاقىتتا كوزىمە تۇسكەن تاعى ءبىر ءتولتۋما قولجازباسىن قايتا كەزىك­تىرىپ، تۇپنۇسقانىڭ ەلەكتروندى-سان­دىق كوشىرمەسىن الۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ت.ىزتىلەۋ­ ۇلىنىڭ بۇل قولجازباسى مازمۇنى جاعى­نان بۇرىنعى اتالعان مۇرالارىنان ەلەۋلى ەرەكشەلىگى بار اسا باعالى جيناق.

كولەمى – 139 پاراقتان، 278 بەتتەن قۇ­رال­عان قولجازبا «ىزتىلەۋوۆ تۇر­ماعام­بەتتىڭ جيناعان ماتەريالدارى» دەپ اتا­لادى (وعك، قولجازبا قورى: 1169-بۋما). شىعىستا جاسالىپ، بۇحارا مادە­نيەتىنىڭ ستيلىندە وڭدەلگەن گۇلدى كار­دون قاعازبەن تىستالىپ، تۇپتەلگەن قول­جاز­بانىڭ بيىكتىگى – 35 سم، ەنى – 12 سم شا­ماسىندا. بيبليوگرافتار قول­جاز­با­نىڭ تيتۋل بەتىنە قوسىمشا اق پاراق جاپسىرىپ، وعان جيناقتىڭ ماز­مۇ­نىن تولتىر­عان. دەسە دە ونداعى ءتىزىم مەن قولجاز­بانىڭ سوڭىندا تۇرەكەڭ­نىڭ ءوزى ارابشا ارىپتەرمەن جازعان ماز­مۇنى­نىڭ اراسىندا ەداۋىر ايىرما بار. مى­سا­لى، قول­جازبا اۆتورىنىڭ جازۋىنشا: 1) ومار ءسوزى، 2) تۇرمۇحاممەد، 3) ىبىراي بال­قوجا ۇلى، 4) سەرالىقوجا ءسوزى. ال كەيىن­گى ءتىزىم جاساۋشىلار ومار مەن تۇر­­­مۇحاممەد ەسىمدەرىن ەسكەرمەي، ىبى­راي بالقوجا ۇلىنان باستاپ كەتە بەر­گەن. (تۇرمۇحاممەد – اقىن ەسىمىنىڭ اراب­شا جازىلۋى; ىبىراي بالقوجا ۇلى – ياعني، ى.ءالتىنساريننىڭ جاستايىنان اتاسى­نىڭ قولىندا وسكەندىگى ءمالىم. – س.ق.) مۇنداي سايكەسسىزدىك جيناقتىڭ سوڭىنا دەيىن جالعاسادى. اتاپ ايتساق، وسى قولجازباداعى اتاقتى ماحامبەت اقىن­نىڭ تولعاۋلارى، ساحاردىڭ، داراق­تىڭ، ءجۇسىپتىڭ، دوسقوجانىڭ، ت.ب. تۋىندىلارى سوڭعى تىزىمدە كورسەتىلمەگەن. سونىمەن بىرگە وسى ماتەريالدار اراسىندا تۇرماعامبەتتىڭ ءوزى اتاماعان شىعار­مالار دا كەزىگىپ وتىرادى. ولار­دىڭ ءبىرسىپىراسى شايىردىڭ ءوز ولەڭ­دەرى بولسا، ەندى كەيبىرەۋلەرى احمەت باي­تۇرسىن ۇلى مەن مىرجاقىپ دۋلات­ ۇلى­نىڭ بىزگە بەلگىسىز تۋىندىلارى سەكىلدى كورىندى. ارينە، مۇنىڭ بارىنە ارنايى عىلىمي-زەرتتەۋلەر مەن ماتىندىك تالداۋ­لار جۇرگىزىلۋى قاجەت.

تۇرەكەڭنىڭ بۇل قولجازباسى شامامەن، 20-جىلداردىڭ بەدەرىندە حاتقا تۇسە باستاعان سياقتى. ونىڭ ءبىر دالەلى، قولجازبانىڭ 195 بەتىندە «پرەزي­دۋم كازتسيك كسسر. 1927 گ.» دەگەن تاقى­رىپ­پەن ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ ءتىزىمى بەرىل­گەن. ونداعى 15 ازاماتتىڭ اراسىندا قازاتكوم توراعاسى – ە.ەرنازاروۆ، قازحالكوم كەڭەسىنىڭ توراعاسى – ن.نۇر­ماقوۆ، اۋىلشارۋابانك باستىعى – ۇ.قۇ­لىمبەتوۆ، مەمبانك توراعاسى – ا.مىر­زاعاليەۆ، حالكومجەر توراعاسى – سۇل­تانبەكوۆ، ىشكى ساۋدا توراعاسى – ا.كەن­جين، حالكومدەنساۋلىق توراعاسى – شاموۆ، حالكوم ىشكى ىستەر توراعاسى – ا.ەس­قاراەۆ، حالكومەڭبەك توراعاسى – ءتا­تىموۆ، حالكوماۋىلشارۋاشىلىق توراعاسى – ي.توقتىباەۆ، ت.ب. سول تۇس­تاعى بەلگىلى تاريحي تۇلعالاردىڭ ەسىم­دەرى اتالعان. وسى بەتتىڭ تومەنگى جاعىن­دا باسقا بىرەۋدىڭ: «قىزىلوردا اۋدانى، 50-ءشى اۋىل ازاماتى قازىبەك قوشجان­ ۇلىنىڭ كىتابى دەپ بىلەسىزدەر، جولداس­تار. مۇنى جازعان ءتاجىباي ۇلى وسەر» دەگەن قىستىرما سوزدەرى ۇشىراسادى. كەشەگى استانانىڭ «اۋدانعا» اينالۋى – وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارى. دەمەك، سول تۇستا تۇرماعامبەت شايىر ءبىراز قۋدالانىپ، قولجازباسى كىسى قولى­نا تۇسكەن بولۋى دا مۇمكىن. 1927 جى­لى قىزىل­­و­ردا ەل استاناسى بولىپ تۇر­عان­دى­عىن ەسكەرسەك، ۇكىمەت تاراپىنان دا داموللا تۇرماعامبەتكە باقىلاۋ قويىلىپ، ولەڭ­دەرى جازىلعان قولجازباسىن «جاۋاپ­تى مەكەمە» ادامدارى الىپ وقىپ، تەك­سەرىپ تۇرسا كەرەك. بۇل ويىمىزدى 200-بەت­تەگى ولەڭنىڭ استىنا بۇرىشتاما ءتۇرىن­دە جازىلعان مىنا ەسكەرتپە دە اڭعار­تاتىنداي: «ۆىپيسكا يز گازەتا اۋل تيلي وت ء16/ىۇ27 گ – ورگان كازكرايكوما ۆكپ(ب) كازتسيك سىردارينسكوگو گۋبكوما ي گۋبيسپولكوما». وسىدان كەيىن بەلگىسىز تۇلعانىڭ قولى قويىلىپ، سول كۇنگى ۋاقىت مەرزىمى قويىلىپتى (30.ءىV27).

اقىن قولجازباسىندا بوگدە بىرەۋلەر­دىڭ قولتاڭباسى قايدان ءجۇر؟ بۇل ساۋال دا الداعى ۋاقىتتا زەرتتەلۋى ءتيىستى ماسەلەنىڭ ءبىرى. تۇرماعامبەت شىعارمالارىنىڭ ءتۇپ­نۇسقاسى م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ءاوي قورىنا قالاي وتكەندىگى تۋرالى ىلگەرىدە جازىپ وتتىك. ەندەشە قر بعم ورتا­لىق عىلىمي كىتاپحاناسىنان تابىلىپ وتىر­عان سوڭعى قولجازبا «ول جاققا قالاي باردى، كىم وتكىزدى؟» دەگەن سۇراققا دا جاۋاپ ىزدەۋ – زەرتتەۋشىلەرگە تاعى ءبىر ءۋا­جىپ. وسى ورايدا مىنا ءبىر جاعداي ەرىك­سىز ەسكە تۇسەدى. 1936 جىلى ەل ۇكىمەتى شا­يىردى ءوزىنىڭ ءۇمىت كۇتكەن شاكىرتى ءارى سول تۇستاعى قازاقستاننىڭ اعارتۋ كوميس­سارى ت.جۇرگەنوۆتىڭ ۇسىنىسىمەن ال­ماتىعا الدىرعانى بەلگىلى. تۇرەكەڭ استانادا ەكى جىلداي ءومىر ءسۇرىپ، الەمگە ءماشھۇر «شاھنامانى» ەسكى پارسى تىلىنەن قازاقشاعا تارجىمەلەيدى. ءا.ءفيرداۋسيدىڭ 1000 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي ارنايى تاپسىرىس العان اقىن پارسى تىلىندەگى اسا ءىرى ەپيكالىق شىعارمانى 10 ايدا ءبىتىرىپ، «پارتياعا تارتۋ» ەتەدى. «ەڭبەگىڭە 500 سوم زەينەتاقى بەرەمىز» دەپ ۋادەلەسكەن كومپارتيا اقىرىندا اقىندى «ەسكىشىل، ءدىنشىل اقىن» رەتىندە كىنالاپ، اباقتىعا جابادى. تۇرماعامبەتتىڭ جاستان جيعان قولجازبا مۇراسى اسا قوماقتى بولعان­دىعىن ەسكەرسەك، سولاردىڭ كوبى قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىندا تاركىلەنىپ، اركىمنىڭ قولىندا كەتۋى – تاڭدانارلىق نارسە ەمەس. تاپقىر تىلىمەن قازاقتى قويىپ، كور­شى وزبەك پەن تاجىك وقىعاندارىن تامسان­دىرعان شايىردىڭ اڭىزعا اينالعان بىرقاقپايلارى قازاق زيالىلارىن دا، تۇرمە باستىقتارىن دا قىزىقتىرماي قويماسى انىق ەدى.

كوشىپ-قونىپ جۇرگەن تۇرەكەڭ ءوزىنىڭ كەيبىر قولجازبالارىن ت.جۇرگەنوۆ سىندى جاقىن ىنىلەرىنە، قالماقان، وتەباي سەكىلدى حاتشىلارىنا سەنىپ قالدىرۋى بەك مۇمكىن. ال سولاردىڭ قايسىبىرى اتالعان ازاماتتاردىڭ قولىمەن كىتاپحانا قويمالارىنا وتكەن شىعار. 30-جىلدارى الماتىدا «اعارتۋ، مادەنيەت قوعام­دارى» اشىلىپ، وندا كوپتەگەن قالام­گەرلەر قىزمەت اتقاردى. ەل-جەردەن ءتىلشى­لەر تارتىلىپ، حالىق اۋىز ادەبيەتى ۇلگى­لەرىنىڭ باي قورى جيناقتالدى. ءسوز بولىپ وتىرعان قولجازبانى اتالعان مەكەمە وكىلدەرىنە تۇرماعامبەتتىڭ ءوزى ءوت­كىزۋى مۇمكىن-اۋ دەگەن دە وي كەلەدى.

ەندىگى ماسەلە – سىر سۇلەيىنىڭ وسى قول­جازبا جيناعىن كىتاپ ەتىپ شىعارۋ جايى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن بىرقاتار ەل ازاماتتارىنا «ساۋىن» ايتقانىمىزبەن، ازىرگە ۇسىنىسىمىزدى قولداي قوياتىنداي ازامات تابىلماي تۇر. البەتتە، بيىل ءدۇ­نيەدەن وتكەنىنە 80 جىل تولعان تۇرە­كەڭنىڭ مۇراسىنا سىربويلىق جەرلەستەرى مۇرىن شيىرىپ وتىر دەۋدەن اۋلاقپىز. ويلاعان ادامعا تۇرماعامبەت اقىن الەمى سىر وڭىرىمەن عانا شەكتەلمەيدى. ۇلى شايىردىڭ سوڭىندا قالعان مول ادەبي مۇراسى قازاقستان، قالا بەردى ورتالىق ازيا رۋحانياتىنىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ كۇللى ادامزات مادەنيەتىمەن ۇندەسىپ جاتقان قىم­بات قازىنا. سىر سۇلەيلەرىنىڭ كوش­باسشىسى سانالاتىن تۇرماعامبەت ءىزتى­لەۋ ۇلى ابايدان سوڭعى ادەبيەت تاريحىندا ەسىمى شاكارىم، ءماشھۇر ءجۇسىپ، ءشادى تورە، مايلىقوجا، شوراياقتىڭ ومارى سىندى ويشىل، وقىمىستى، داس­تانشىل شايىرلاردىڭ الدىڭعى قاتارىندا اتالاتىن ايتۋلى قالام يەسى. ەلباسى­نىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» سترا­تە­گيالىق ماقالاسىندا اتاپ كور­سەتىل­­گەن « ۇلى دالا ەسىمدەرى» ارنايى جوباسى اياسىندا تۇرەكەڭنىڭ جاڭادان تابىل­عان قولجازباسىن جارىققا شىعارۋ – سىر بويى حالقىنىڭ رۋحاني ساناسىن جاڭعىرتۋ باعىتىنداعى قايىرلى قادام.

سەرىكباي قوسان،

تۇركىتانۋشى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار