جاقىندا تەڭىز كەنىشىندە بولعان جاعدايعا دا وسى جايت اسەر ەتتى. «وقيعا بارلىعىمىزعا ساباق بولۋى كەرەك, بۇعان قايتا جول بەرمەۋىمىز قاجەت», دەدى پرەزيدەنت. وسى ورايدا مۇناي-گاز كەشەنى سالاسىنداعى پروبلەمالارمەن جۇمىس بارىسىندا ءجيى بەتپە-بەت كەلىپ جۇرگەندىكتەن, وزىمە ءمالىم ءبىراز تۇستاردى اشىپ ايتقىم كەلەدى.
ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا ءبىردەي دەكلاراتسياسىنىڭ 23-بابىندا ءار ادامنىڭ قۇندىلىعى تەڭ, ەڭبەگى ءۇشىن قانداي دا ءبىر كەمسىتۋسىز, تەڭ ەڭبەكاقى الۋىنا قۇقىعى بار دەلىنگەن. بۇۇ 1948 جىلى بەكىتكەن وسى دەكلاراتسيادا, بىرىنشىدەن, جالاقى تولەۋدە كەمسىتۋشىلىككە جول بەرىلمەيتىنىن كورسەتسە, ەكىنشىدەن, ءاربىر جۇمىسشىنىڭ جالاقىسى تەك ونىڭ ءوزىنىڭ عانا ەمەس, وتباسىنىڭ دا لايىقتى ءومىر سۇرۋىنە جەتكىلىكتى بولۋى كەرەك ەكەنى انىق جازىلعان. ال بىزدە مۇناي-گاز سالاسى كومپانيالارىنداعى قازاقستاندىق جۇمىسشىلارعا شەتەلدىك ارىپتەستەرى شەكەسىنەن قاراپ كەلدى. ونىڭ ءجونى دە بار. مىسالى, 6-رازريادتى جەرگىلىكتى وپەراتوردىڭ ءبىر كۇندىك ستاۆكاسى 44 دوللار بولسا, تۋرا وسىنداي رازريادتى شەتەلدىك وپەراتوردىڭ ستاۆكاسى 200 دوللاردان كەم تۇسپەيدى.
نەگە دوللارمەن ەسەپتەلەدى دەيتىن بولساق, مەردىگەر كومپانيالار شەتەلدىك كومپانيالاردان كەلىسىمشارت بويىنشا جۇمىسشىنىڭ جالاقىسىن دوللارمەن الادى. ايتار بولساق, ءبىر وپەراتوردىڭ كۇندىك ستاۆكاسى ءۇشىن كومپانيا 700 دوللار الاتىن بولسا, شەتەلدىك جۇمىسشىعا سونىڭ ەڭ كەمىندە 28,5% تولەيدى, ال جەرگىلىكتى جۇمىسشى تەك قانا 6,2%-12%-نا قاناعات ەتەدى. ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي ەكەنىن وسىدان اڭعارۋعا بولادى. جالاقى تولەۋدەگى تەڭسىزدىك, وزىمەن بىردەي ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ارىپتەسىنىڭ ەش سەبەپسىز بىرنەشە ەسە ارتىق جالاقى الۋى – جۇمىسشىنىڭ كومپانيا اكىمشىلىگىنە عانا ەمەس, جالپى الەۋمەتتىك ساياساتقا, مەملەكەتتىك ورگاندارعا دەگەن نارازىلىعىن كۇشەيتەتىن دەسترۋكتيۆتى فاكتور. سوندىقتان پرەزيدەنتتىڭ بۇل ماسەلەگە جەتە ءمان بەرۋى دەر كەزىندە كوتەرىلگەن ماسەلە.
سالالىق كوەففيتسەنت الەۋمەتتىك ستاندارتتار قاتارىنا ەنسە...
جالپى, جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىندا پروبلەما وتە كوپ, جالاقى تەڭسىزدىگى سونىڭ بىرەۋى عانا. باسقا دا جايتتاردى اشىپ ايتقىم كەلەدى. سالالىق كوەففيتسيەنتتى ەڭبەك سالاسىنداعى ەڭ تومەنگى الەۋمەتتىك ستاندارتتار قاتارىنا ەنگىزۋ كەرەك. ايتپەسە كوپتەگەن جۇمىس بەرۋشىلەر سالالىق كوەففيتسيەنتتى كەيدە قولدانسا, كەيدە ول تەك قانا اۋىر نەمەسە زياندى ەڭبەك جاعدايلارىندا قولدانىلادى دەگەن سىلتاۋمەن جالاقىعا ەنگىزبەۋدە. سوندىقتان سالانىڭ ءوزىنىڭ اۋىرلىق دەڭگەيىنە بايلانىستى ەنگىزىلگەن سالالىق كوەففيتسيەنتتەر ەڭ تومەنگى الەۋمەتتىك ستاندارتتار قاتارىندا بولۋعا ءتيىس.
سالالىق كوەففيتسيەنتتەردى سالالىق كەلىسىمدەرمەن قابىلداۋ دۇرىس ەمەس, ول ۇكىمەت قاۋلىسىندا بەلگىلەنۋى كەرەك. ۇكىمەتتىڭ 2008 جىلعى 9 ماۋسىمداعى «سالالىق ارتتىرۋشى كوەففيتسيەنتتەردى بەكىتۋ تۋرالى» №548 قاۋلىسىنىڭ كۇشىن 2015 جىلعى 10 قىركۇيەكتەگى №762 ۇكىمەت قاۋلىسى جويدى دا, سالالىق ارتتىرۋشى كوەففيتسيەنتتەردى بەلگىلەۋ جۇمىس بەرۋشىلەر مەن جۇمىسشىلار اراسىنداعى سالالىق كەلىسىممەن بەكىتىلۋگە بەرىلدى. مۇنىڭ دۇرىس ەمەس ەكەنىن ءتاجىريبە كورسەتتى, سالالىق كوەففيتسيەنتتەر ءتۇسىپ كەتتى. جۇمىس بەرۋشى كومپانيالار ارتىق شىعىن شىعارعىسى كەلمەيدى, ءسويتىپ سالاعا لايىقتى كوەففيتسيەنت قويۋعا ءمۇلدەم ءمۇددەلى بولمايدى. سوندىقتان مۇناي مەن گاز سالاسىندا, قاۋىپتى جانە اسا قاۋىپتى وندىرىستىك نىسانداردا ەڭبەك ەتەتىن جۇمىسشىلارعا ەڭبەكاقى ءتولەۋ ءماسەلەلەرىن جۇمىس بەرۋشىمەن ساۋداعا سالماي, سالالىق كوەففيتسيەنتتەر ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەلگىلەنۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.
ەڭبەكاقىنى يندەكستەۋدى زاڭداستىراتىن كەز جەتتى. 2007 جىلعى ءتيىستى كودەكستە جۇمىس بەرۋشىنىڭ مىندەتىنە جۇكتەلگەن يندەكستەۋ 2015 جىلعى ەڭبەك كودەكسى ارقىلى الىنىپ تاستالدى. مىنە, سودان بەرى جۇمىسشىلار ەڭبەكاقىنى ينفلياتسيا دەڭگەيىمەن يندەكستەۋدى جۇمىس بەرۋشىدەن تالاپ ەتىپ كەلەدى. بۇل ماسەلە ەڭبەك كودەكسىنە جۇمىس بەرۋشىنىڭ ءمىندەتى رەتىندە ەنگىزىلمەسە, جۇمىسشىلار ۇجىمدىق شارتتارمەن, سالالىق كەلىسىممەن وعان قول جەتكىزە المايتىنىن ءومىر كورسەتتى.
جالدامالى ەڭبەك پروبلەماسى
جالدامالى ەڭبەك جۇمىسشىلاردىڭ قۇقىقتارىن اياققا تاپتاپ, ولاردى «قۇلمەن» قاتار قويىپ وتىر دەسەك تۇك تە ارتىق ايتقانىمىز ەمەس. ياعني, كادرلىق اگەنتتىكتەر مۇناي-گاز ونەركاسىبى كاسىپورىندارى ءۇشىن قىزمەتكەرلەردى ىرىكتەگەننەن كەيىن ولارمەن تىكەلەي ەڭبەك شارتىن جاساسادى. مىنە, وسىعان زاڭ تۇرعىسىنان تىيىم سالۋ كەرەك. سەبەبى قىزمەتكەرلەرگە قولايلى ەڭبەك جاعدايىن جاساۋ, ءوندىرىس ورىندارى مەن تەحنولوگيالىق پروتسەستەردە جازاتايىم جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزۋ ەڭبەك كودەكسىنىڭ 23-بابى بويىنشا جۇمىس بەرۋشىگە مىندەتتەلگەن. ال رەسمي جۇمىس بەرۋشى, ياعني كادرلىق اگەنتتىك جۇمىسشىلاردىڭ قاۋىپسىز ەڭبەك جاعدايلارىن قامتاماسىز ەتە المايدى. سەبەبى كادرلىق اگەنتتىكتەر قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىن, ەڭبەكتى قورعاۋ جانە تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىك ستاندارتتارىنىڭ ءسايكەستىگىن باقىلاي المايدى, مۇناي-گاز سالاسىنداعى قاۋىپتى وندىرىستىك نىساندارعا بارىپ قاداعالاي دا المايدى, وعان تاپسىرىس بەرۋشى كومپانيا رۇقسات تا بەرمەيدى.
تىكەلەي كومپانيامەن ەڭبەك شارتىن جاساسپاي, كادرلىق اگەنتتىك ارقىلى قىزمەتكە تۇرعان جۇمىسشىلار تيەسىلى جالاقىسىن, كوپتەگەن جەڭىلدىكتەر مەن وتەماقىلاردان ايىرىلاتىنىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, قىزمەتتىك مىندەتتەرى مەن جۇمىس بەرۋشىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ كەزىندە زياندى جانە قاۋىپتى وندىرىستىك فاكتورلاردىڭ اسەر ەتۋ سالدارىنان وندىرىستىك جاراقات العان جاعدايدا نەمەسە كەنەتتەن ۋلانىپ دەنساۋلىعى ناشارلاسا, ۋاقىتشا نەمەسە تۇراقتى مۇگەدەكتىككە ۇشىراپ نەمەسە قايتىس بولعان جاعدايدا ولاردىڭ قۇقىقتارى اياققا تاپتالۋدا. سوندىقتان كادرلىق اگەنتتىكتەر مۇناي-گاز سالاسىنىڭ كاسىپورىندارى ءۇشىن كادرلاردى ىرىكتەۋمەن عانا اينالىسۋىنا ءتيىس, ولاردىڭ قىزمەتكەرلەرمەن ەڭبەك شارتىن جاساسۋىنا تىيىم سالىنۋى قاجەت, جالدامالى ەڭبەككە جول بەرىلمەۋى كەرەك.
50-باپتىڭ 3-تارماعى قولبايلاۋ بولدى
كونستيتۋتسياعا قايشى كەلەتىن بۇل نورما اتىراۋ, ماڭعىستاۋ وبلىستارىنداعى جۇمىسشىلار ءۇشىن قولايسىزدىق تۋدىرىپ, كاسىپوداقتاردىڭ ولاردى قورعاۋىنا مۇلدە مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. اتاپ ايتقاندا, 50 باپتىڭ 1, 2-تارماقتارىنا ساي, ەڭبەك شارتى تاراپتاردىڭ كەلىسىمى بويىنشا بۇزىلۋى مۇمكىن. ءبىر تاراپ ءبىر تاراپقا حابارلاما جىبەرەدى, ياعني, ەڭبەك شارتى تاراپتاردىڭ كەلىسىمى بويىنشا بۇزىلادى. بۇل تۇسىنىكتى. ال وسى باپتىڭ 3-تارماعىندا «ەڭبەك شارتىندا جۇمىسكەرمەن كەلىسىم بويىنشا جۇمىس بەرۋشىنىڭ وسى باپتىڭ 2-تارماعىندا بەلگىلەنگەن تالاپتاردى ساقتاماي, وتەماقى تولەۋمەن ەڭبەك شارتىن بۇزۋ قۇقىعى كوزدەلۋى مۇمكىن, ونىڭ مولشەرى ەڭبەك شارتىندا ايقىندالادى» دەپ كورسەتىلگەن. بۇل – جۇمىس بەرۋشىنىڭ جۇمىسشىمەن ەڭبەك شارتىن كەز كەلگەن ۋاقىتتا وسى نورما نەگىزىندە بۇزىپ, ونى بولار-بولماس وتەماقى بەرىپ جۇمىستان شىعارىپ تاستاۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ەگەر جۇمىسشى كەلىسپەسە, وعان ەڭبەك شارتىنا ءاۋ باستا ەنگىزىلىپ قويىلعان تارماقتى كورسەتەدى. ال قاي جۇمىسشى ەڭبەك شارتىنىڭ ءاربىر تارماعىن تاپتىشتەپ وقيدى؟! تىپتەن وقىپ, ءتۇسىنىپ, كەلىسپەگەن جاعدايدا دا جۇمىسقا تۇرار الدىندا ەڭبەك شارتىمەن كەلىسپەۋ, وعان قول قويماۋ جۇمىستان قاعىلۋ دەگەن ءسوز. ەندەشە جۇمىسشىدا ەڭبەك شارتىنا قول قويۋدان باسقا امال بار ما؟!
رەسەي فەدەراتسياسى, بەلارۋس, ءوزبەكستان ت.ب. كورشىلەس رەسپۋبليكالاردىڭ ەڭبەك كودەكستەرىن زەرتتەپ كورىپ, بىردە-بىرەۋىنەن وسىنداي قيتۇرقى باپتى تاپپادىق. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ەڭبەك كودەكسىندە بۇل باپپەن ەڭبەك شارتىن بۇزۋ تەك قانا ەكى جاق ءوزارا كەلىسىمگە ەرىكتى تۇردە قول جەتكىزگەن جاعدايدا عانا مۇمكىن بولاتىنى اتاپ كورسەتىلگەن. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ جوعارعى سوتى پلەنۋمىنىڭ قاۋلىسى دا بۇل باپپەن ەڭبەك شارتىن بۇزۋ ءۇشىن ەكى جاقتىڭ اراسىندا قول جەتكىزىلگەن كەلىسىمنىڭ بولۋى مىندەتتى ەكەنىن كورسەتەدى. ال ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ جوعارعى سوتى پلەنۋمىنىڭ قاۋلىسىندا ەڭبەك كودەكسىنىڭ 50-بابى 3-تارماعى بويىنشا ەڭبەك شارتى بۇزىلسا, ەگەر بۇل ەڭبەك شارتىندا قاراستىرىلعان بولسا, سوت جۇمىسكەردى بۇرىنعى جۇمىسىنا ورنالاستىرۋدان باس تارتادى دەپ كورسەتىلگەن. سوندىقتان ادامنىڭ ەڭبەك ەتۋ بوستاندىعى قۇقىعىن پايدالانا وتىرىپ, ورنالاسقان جۇمىسىنا, ەگەر جۇمىس بەرۋشى مەكەمە تاراپ كەتپەسە, شتات قىسقارتىلماسا نەمەسە جۇمىسكەر ءوزى ەڭبەك ءتارتىبىن بۇزعان رەتتەر بولماسا, ونى كەز كەلگەن ۋاقىتتا سەبەپسىز, حابارلاۋسىز جۇمىستان شىعارىپ تاستاۋ تۋرالى نورمانى ەڭبەك كودەكسىنەن مۇلدەم الىپ تاستاعان دۇرىس. ءبىز بۇل ماسەلەنى بۇرىن پرەزيدەنتى جانىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيا وكىلدەرىنىڭ, پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ الدىنا قويعان بولاتىنبىز, الايدا شەشىمىن تاپپاي وتىر.
وندىرىستىك نىساندار اتتەستاتسيادان ءوتۋى ءتيىس
ەڭبەك كودەكسىنىڭ 183-بابىنا سايكەس, قولايلى ەڭبەك جاعدايىن جاساۋ ءۇشىن ءوندىرىستىك نىسانداردى اتتەستاتسيالاۋ جۇمىس بەرۋشىنىڭ اتتەستاتسيالىق كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى بۇيرىعىنىڭ نەگىزىندە ءجۇزەگە اسىرىلادى. الايدا, وسى باپتا «مەنشىك يەلەرى, بالانس ۇستاۋشىلار» دەگەن سوزدەردىڭ بولماۋى قاۋىپتى وندىرىستىك نىسانداردى مەنشىك يەلەرىنىڭ اۋتسورسينگ ارقىلى مەردىگەرلەرگە بەرىپ جىبەرۋى ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋدا قيىندىقتار تۋدىرتىپ وتىر.
بۇكىل الەمگە تانىمال ءىرى ءوندىرىس يەلەرى «كۇكىرت تۇيىرشىكتەۋ تسەحى», «كۇكىرت قۇيۋ تسەحى» سياقتى قاۋىپتى نىسانداردى مەردىگەر ۇيىمدارعا اۋتسورسينگە بەرەدى دە, وزدەرى جۇمىس بەرۋشى ەمەستىگىن العا تارتادى. ال مەردىگەر (اۋتسورسينگ) كومپانيالار بۇل قاۋىپتى نىسانداردىڭ مەنشىك يەسى ەمەستىگىن ايتىپ, اتتەستاتسيالاۋدان جالتارادى. سوندىقتان ەڭبەك كودەكسىنىڭ 183-بابىنىڭ 1-تارماعىنا «وندىرىستىك نىسانداردى ەڭبەك جاعدايلارىنا اتتەستاتسيالاۋدان وتكىزۋ مەنشىك يەلەرىنىڭ (بالانستىق ۇستاۋشىلاردىڭ) مىندەتىنە جاتقىزىلاتىنى تۋرالى» قوسىمشالار ەنگىزىلۋى ءتيىس.
جۇمىسشىلاردىڭ دەمالۋ قۇقىقتارى بۇزىلۋدا
بۇرىنعى ەڭبەك كودەكسىندەگى جىل سايىنعى اقىلى ەڭبەك دەمالىسىن ۆاحتا ارالىق تىنىعۋ كەزەڭىندە ءبولىپ بەرۋگە تىيىم سالاتىن تالاپتىڭ قولدانىستاعى ەڭبەك كودەكسى ارقىلى الىنىپ تاستالۋى كوپتەگەن جۇمىس بەرۋشىلەرگە كومپانيانىڭ قارجىسىن ۇنەمدەپ, جۇمىسشىنىڭ كەزەكتى ەڭبەك دەمالىسىن الۋ قۇقىعىن بۇزۋعا سوقتىرىپ وتىر.
كەيبىر كاسىپورىن اكىمشىلىگى جۇمىسشىلارعا «كەزەكتى ەڭبەك دەمالىسىڭدى تەك قانا ۆاحتاارالىق تىنىعۋ كەزىندە الاسىڭ» دەپ شارت قويۋدا. سوڭعى جىلدارى وزدەرىنىڭ جۇمىس ۆاحتاسىندا ەڭبەك دەمالىسىنا شىعۋعا رۇقسات سۇراپ جازعان ارىزدارى قاناعاتتاندىرىلماعان سوڭ, ۆاحتاارالىق كەزەكتى تىنىعۋ ۋاقىتىن پايدالانىپ وتىرعان جۇمىسشىلار مۇلدەم ەڭبەك دەمالىسىنا شىقپايتىن بولادى. بۇل جۇمىسشىلار قۇقىقتارىن بۇزادى. سەبەبى تۇنگى كەزەكپەن جۇمىس ىستەپ, جۇمىس رەجىمدەرى بۇزىلىپ, ۆاحتادان كەيىنگى قالپىنا كەلۋىنە ارنالعان تىنىعۋ ۆاحتاسى تەك قانا تىنىعۋعا ارنالعان. تىنىعۋ ۆاحتاسى مەن كەزەكتى ەڭبەك دەمالىستارى مۇلدەم بولەك ۇعىمدار.
ال كەيبىر كومپانيالار ەڭبەك دەمالىسى كەستەسىن مۇلدەم ساقتاماي, جۇمىسشىلاردى كەز كەلگەن ۋاقىتتا كەستەدەن بۇرىن دەمالىسقا شىعارىپ جىبەرۋ نەمەسە كەستەدە كوزدەلگەن ۋاقىتتا جىبەرمەۋ سياقتى زاڭسىزدىقتارعا جول بەرۋدە. جۇمىسشىنىڭ ءوز وتباسىمەن, بالالارىمەن تىنىعۋ, كۋرورت, ساناتوريگە بارۋ, الدىن الا برونداۋ, اۋەبيلەتتەردى ساتىپ الۋ سياقتى ارەكەتتەرىنىڭ ءبارى زايا كەتىپ, بيلەتتەردى كەرى تاپسىرىپ ت.ب. جولدارمەن دەمالىسىن دۇرىس پايدالانا الماۋ دەرەكتەرى كەزدەسەدى.
ەڭبەك داۋى نەگە كوبەيدى؟
ەڭبەكاقى تولەۋدە جانە قىزمەتتە جوعارىلاتۋدا كەمسىتۋشىلىكتەر, قاۋىپتى نىساندارداعى جۇمىسشىلارعا ۇستەماقى تولەمەۋ, ەڭبەك دەمالىسىن دۇرىس بەرمەۋ, ەڭبەك كودەكسىنىڭ 50-بابىنىڭ 3-تارماعىن ەڭبەك شارتىنا ەنگىزىپ قويىپ, جۇمىسشىنى «اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاۋ» الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك تۋدىرىپ, ۇلت ارازدىعىن قوزدىرىپ, تۇراقسىزدىققا اكەلەدى.
ەرەۋىلدەر نەدەن پايدا بولادى؟ جۇمىسشىلاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ەشكىم ەستىمەگەننەن بولادى. جۇمىس بەرۋشى ەڭبەكشىلەردىڭ تالابىن ەستىمەدى نەمەسە ەستىگىسى كەلمەدى. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى ەڭبەك زاڭنامالارىندا ۇجىمدىق ەڭبەك داۋلارىن شەشۋدىڭ پروتسەدۋرالارى وتە قيىنداتىلعاندىقتان ورىن الادى.
ەڭبەك كودەكسىنىڭ 164-بابىنىڭ تالابى بويىنشا جۇمىسكەرلەردىڭ ۇجىمدىق تالاپتارى جالپى جينالىستا قىزمەتكەرلەردىڭ جالپى سانىنىڭ كەمىندە ۇشتەن ەكىسىنىڭ قاتىسۋىمەن قالىپتاستىرىلادى جانە بەكىتىلەدى. جينالىس وتكىزۋ مۇمكىن بولماعان كەزدە, جۇمىسكەرلەردىڭ وكىلدى ورگانىنىڭ ءوزى ۇسىنعان تالاپتارىن قولداۋعا جۇمىسكەرلەردىڭ كەمىندە ۇشتەن ەكىسىنىڭ قولىن جيناپ, ءوز شەشىمىن بەكىتۋگە قۇقىعى بار دەلىنگەن. وسى تەكتەس تالاپ اتالعان كودەكستىڭ 171-بابى بويىنشا ەرەۋىلدەر وتكىزۋ تۋرالى شەشىمدى قابىلداۋ پروتسەسىنە دە قويىلعان. الايدا, ۇلكەن ءوندىرىس ورىندارىندا جۇمىسشىلاردىڭ ۇشتەن ەكىسىنىڭ قولىن جيناۋ ءىس جۇزىندە مۇمكىن ەمەس جاعداي. بۇل كەدەرگىلەر دە جۇمىسشىلار تالاپتارىنىڭ قارالماۋىنا, شەشىلمەي قالۋىنا, ءسويتىپ الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ ۋشىعۋىنا سوقتىرادى. ەندەشە, جۇمىسشىلاردىڭ قولىن جيناۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايدا جۇمىسشىلاردىڭ سايلانبالى وكىلدەرىنە ۇجىمدىق ەڭبەك داۋلارى مەن ەرەۋىلدەر تۋرالى تالاپتاردى ءوز شەشىمىمەن بەكىتۋگە مۇمكىندىك بەرۋ تۋرالى وزگەرىستەر ەنگىزىلۋى كەرەك.
سونىمەن قاتار ەڭبەك كودەكسىنىڭ 164-بابىنداعى جۇمىسكەرلەردىڭ وكىلدەرى جۇمىس بەرۋشىمەن جۇمىسكەرلەر جينالىستارىن وتكىزۋ رەگلامەنتىن, ورنىن, ۋاقىتىن, جينالىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ سانىن كەلىسەتىنى تۋرالى تالاپتى الىپ تاستاۋ كەرەك.
جۇمىسشىلاردىڭ ەڭ جوعارعى ورگانى – جينالىس (كونفەرەنتسيا) ۇجىمدىق ەڭبەك داۋلارىن قاراۋدا تاۋەلسىز بولۋى قاجەت. جۇمىسشىلار وزدەرى وتكىزەتىن جينالىستىڭ رەگلامەنتىن, جينالىس ۋاقىتىن, قاتىساتىندار سانىن ت.ب. ماقۇلداتۋعا مىندەتتى بولماۋى ءتيىس. سەبەبى جۇمىسشىلاردىڭ جينالۋىنا ەشبىر ءمۇددەلى ەمەس جۇمىس بەرۋشى رەگلامەنتتىڭ ءاربىر تارماعىنا قارسىلىق تانىتىپ, جينالىستى وتكىزۋگە كەدەرگى بولۋى مۇمكىن.
ۇجىمدىق ەڭبەك داۋلارىن قاراۋ كەزىندە جۇمىس بەرۋشىنىڭ ەش قاجەتسىز كەدەرگىلەر كەلتىرۋى جۇمىسشىلاردىڭ نەگىزدى رەنىشىن تۋدىرادى جانە لاجسىزدان ەرەۋىلگە شىعۋىنا اكەلىپ سوقتىرادى. سوندىقتان ۇجىمدىق ەڭبەك داۋلارىن قاراۋ پروتسەدۋرالارىنا وزگەرىس ەنگىزىپ, ولاردى جەڭىلدەتۋ كەرەك.
قالاي بولعاندا دا, دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىققان, ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى دەپ جاريالانعان مەملەكەتتە جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىنا بەيجاي قاراۋعا جول بەرىلمەي, ولاردىڭ قورعالۋىنا كەپىلدىك بەرىلۋى ءتيىس.
پرەزيدەنت باستاماسى اياسىندا ەڭبەك قاتىناستارى سالاسىنداعى وسى كۇردەلى پروبلەمالاردى ورتاعا سالا وتىرىپ, ول زاڭ تۇرعىسىندا شەشىلەدى دەپ سەنەمىز.
سالتانات راحيموۆا,
«قازاقستاندىق مۇناي-گاز كەشەنى سالالىق كاسىپتىك وداعى» قب اتىراۋ وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى, زاڭگەر, اتىراۋ قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى
