مۇناي تاسىمالداۋدىڭ سەنىمدى ءادىسى

ەنەرگيا ۇنەمدەۋ ماسەلەسى – مۇنايدى قۇبىرمەن تاسىمالداۋ ىسىندەگى ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. مۇنايدى قۇبىرمەن تاسىمالداۋ – كۇردەلى ەنەرگەتيكالىق جۇيە. ەنەرگيا ۇنەمدەۋدىڭ تيىمدىلىگى تەحنولوگيالىق رەجىمدەردى انىقتاۋ مەن باسقارۋعا تىكەلەي بايلانىستى.

باتىس قازاقستاننىڭ تەز قاتاتىن (پارافيندى) جانە تۇتقىرلىعى جوعارى مۇنايدى تاسىمالداۋدىڭ سەنىمدى ءادىسى مۇنايدى ىستىق كۇيىندە تاسىمالداۋ ازىرگە سولاي قالا بەرەدى. تەز قاتاتىن مۇناي پەشتەردە قىزدىرىلادى جانە پەشتەردىڭ ءتيىمدى جۇمىس جاساۋ شارتتارى قولدانىلاتىن ەنەرگيانىڭ ءمول­شەرىمەن انىقتالادى, ال مۇنايدى ىستىق كۇيىندە قۇبىر ارقىلى ايداۋ سور­عى اگرەگاتتارىنىڭ جۇمىسىنا بايلانىستى.

مۇناي قۇبىرىن وڭتايلى باسقارۋ ءۇش جاعدايعا بايلانىستى: 1) سورعى اگرەگاتتارى مەن جىلىتۋ پەشتەرىنىڭ ءتيىمدى جۇمىسىن انىقتاۋ; 2) مۇنايدىڭ ءتيىمدى كولەمىن تاڭداۋ; 3) ىستىق تاسىمالداۋ ءادىسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ.

وسى جۇمىستىڭ اۆتورلارى جاساعان SmartTran باعدارلامالىق جاساقتاماسى مۇ­ناي جانە مۇناي قوسپالارىن تاسىمالداۋدى وڭتايلى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ جانە ەنەرگيا­نى ۇنەمدەۋ ماسەلەسىنىڭ شەشىمىن انىقتادى. SmartTran باعدار­لا­مالىق جاساقتاماسى وعان ۇقساس كوپتە­گەن شەتەلدىك باعدارلامالارمەن سالىس­تىرعاندا كەلەسى ارتىقشىلىقتارعا يە:

1. دەپرەسسورلىق قوسپانى قولدانۋ ارقىلى تەز قاتاتىن مۇنايدى تاسىمال­داۋدا ەنەرگيا ۇنەمدەۋ سورعى اگرەگات­تارىنىڭ وڭتايلى رەجىمدەرىن انىقتادى;

2. قىزدىرۋ پەشتەرىنىڭ ۇنەمدى جۇ­مىس ىستەۋى ءۇشىن مۇناي قۇبىرىنىڭ گيدراۆ­ليكالىق جانە جىلۋلىق كورسەتكىشتەرىنە بايلانىستى مۇناي قوسپاسىن ىستىق كۇيىندە ايداۋدىڭ وڭتايلى تەمپەراتۋراسىن انىقتادى;

3. جانارماي مەن ەلەكتر ەنەرگياسى تاريفتەرىنىڭ ايىرماشىلىعىن ەسكە­رە وتىرىپ, مۇناي قوسپالارىن تاسىمال­داۋدىڭ تەحنولوگيالىق رەجىمدەرىنىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن انىقتادى.

سونداي-اق بۇل جۇمىستا SmartTran باعدارلامالىق جاساقتاماسى «قاز­ترانس­ويل» اق-نىڭ بدبج (باقىلاۋ-ديسپەت­چەرلىك باسقارۋ جۇيەسى) جانە ەەكەاج (ەلەكتر ەنەرگيانى كوممەرتسيالىق ەسەپ­تەۋ­دىڭ اۆتوماتتى جۇيەسى) اتتى اقپارات­تىق جۇيەلەرىمەن بىرىكتىرىلىپ مۇناي تا­سى­مالداۋدىڭ تسيفرلى تەحنولوگياسىن قۇرادى.

بدبج, ەەكەاج جۇيەلەرىنەن الىن­عان ناقتى مالىمەتتەر SmartTran باعدار­لا­ماسىنىڭ جاڭا مودۋلدەرىن جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى: 1) مۇناي ايداۋ ستان­سالارىنداعى سورعى قوندىرعىلارىنىڭ ەنەرگيا تۇتىنۋىن بەيىمدەۋ; 2) مۇناي جىلىتۋ ستانساسىنداعى پەشتەردە مۇنايدى قىزدىرۋعا جۇمسالعان ەنەرگيانى بە­يىمدەۋ; 3) قۇبىرلاردىڭ گيدراۆليكالىق سيپاتتامالارىن بەيىمدەۋ; 4) بۇكىل قۇبىر بويىندا توپىراقتىڭ جىلۋ وتكىزگىشتىگىن بەيىمدەۋ.

SmartTran باعدارلامالىق جاساق­تاماسىن بدبج, ەەكەاج-مەن بىرىكتىرۋ «قۇبىر – مۇناي ايداۋ ستانساسى» جۇيەسىنىڭ جۇمىسىن باقىلاۋعا جانە «قازترانسويل» اق-نىڭ مۇناي قۇبىرى ارقىلى مۇناي قوسپالارىن تاسىمالداۋدا ەنەرگيا ۇنەمدەۋ رەجىمدەرىنىڭ ەكو­نوميكالىق تيىمدىلىگىن انىقتاۋعا ءمۇم­كىندىك بەردى.

قورىتا كەلگەندە, بۇل جۇمىستىڭ تەو­ريا­لىق بولىگىندە:

1) حيميالىق رەاگەنتتەردى قول­دا­نۋ ارقىلى (دەپرەسسورلىق جانە تۋربۋ­لەنت­تىكتى ازايتاتىن قوسپالار) جانە «ىستىق» تاسىمالداۋ ادىسىمەن تەز قاتاتىن جانە تۇتقىرلىعى جوعارى مۇناي مەن مۇ­ناي قوسپالارىن تاسىمالداۋدىڭ ماتە­ما­تيكالىق مودەلدەرى مەن الگوريتمدەرى جاسالدى;

2) سورعى قوندىرعىلارىنىڭ جانە جىلىتۋ پەشتەرىنىڭ ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن جۇمىس جاعدايلارىن انىقتاۋ ءۇشىن گرافتار تەورياسىنا نەگىزدەلگەن ديناميكالىق پروگراممالاۋ الگوريتمدەرىن وڭتاي­لان­دىرۋ كريتەريى الىندى;

 3) بىرنەشە مۇناي ايداۋ ستانسالارى مەن جىلىتۋ بەكەتتەرى بار ماگيسترالدى مۇناي قۇبىرلارى بويىمەن مۇناي ايداۋدى جوسپارلاۋ جانە قىزدىرۋ تەمپەراتۋراسىن انىقتاۋ ءۇشىن وڭتايلاندىرۋ كريتەريى مەن الگوريتمدەرى الىندى.

جۇمىستىڭ قولدانبالى بولىگىندە ما­تە­ماتيكالىق مودەل مەن الگوريتمدەر نە­گىزىندە SmartTran باعدارلامالىق جا­ساقتاماسى ازىرلەنگەنى كورسەتىلدى, Smart­Tran باعدارلامالىق جاساقتاماسىن بدبج ءجا­نە ەەكەاج اقپاراتتىق جۇيەلەرىمەن بىرىكتىرۋ ارقىلى تسيفرلى تەحنولوگيا جاسالدى.

SmartTran باعدارلامالىق جاساق­تا­ماسى 2015 جىلدان باستاپ «قازترانسويل» اق-نىڭ 24 تەحنولوگيالىق ۋچاسكەسىن, 35 مۇناي ايداۋ ستانساسىن, 7 جىلىتۋ بە­كەتىن, 200 سورعى اگرەگاتىن, 67 جىلىتۋ پەشتەرىن پايدالاناتىن, جالپى ۇزىندىعى 5377,3 شاقىرىم بولاتىن ماگيسترالدى مۇناي قۇبىرلارىندا ەنگىزىلدى.

بۇل راستالعان يننوۆاتسيالىق زەرت­تەمەنىڭ ناتيجەلەرى وسى جۇمىس پەن ونىڭ اۆتورلارى ەسكەندىر قالىبەك ۇلى بەيسەمبەتوۆ (جۇمىس جەتەكشىسى), تيمۋر تال­عات ۇلى بەكىباەۆ, ۇزاق قايىربەك ۇلى جاپ­باسباەۆ, باعداۋلەت كەنجالى ۇلى كەنجاليەۆ, ەربول ماحموتوۆ, بەرىك قارتاڭ­باي ۇلى ساياحوۆ قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ 2019 جىلعى ءال-فارابي اتىنداعى عىلىم مەن تەحنيكا سالا­سىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىنا ۇسىنۋعا ابدەن لايىق دەپ سانايمىن.

مۇحامبەتقالي بۇركىتباەۆ,

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبiرىنشى پرورەكتورى,

ۇعا اكادەميگى, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور