– مارات قونىسباي ۇلى, سانانى سىلكيتىن رۋحاني جاڭعىرۋلار مەن باعا جەتپەس قۇندىلىقتاردىڭ بارلىعى دا حالقىمىزدىڭ تاريحىمەن تىكەلەي بايلانىستى. وسى ورايدا, «تاريحتىڭ قويىپ كەتكەن ارباسىنداي», قوستاناي-تورعاي ءوڭىرىنىڭ ەل مەن جەر تاريحىنا قوسار ۇلەسى دە قوماقتى عوي؟
– قوستاناي – ەكونوميكالىق جاعىنان ەلىمىزدەگى قۋاتتى ءوڭىردىڭ ءبىرى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا استىقتىڭ, قايتا وڭدەۋدە ۇننىڭ تورتتەن ءبىرىن وندىرەمىز. وندىرىستە سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگىنىڭ اتى سىرتقا دا جاقسى تانىس, سوڭعى جىلدارى ماشينا جاساۋدان دا كوشباسشىلىق قوستانايدىڭ ەنشىسىنە تيەدى. ال رۋحاني دۇنيەدەگى بايلىعىمىز بۇل ايتقانىمىزدى ون وراپ كەتكەندەي, حالقىمىزدىڭ قازىناسى دەر ەدىم. ارىسى اتاقتى باتىر, مامىلەگەر شاقشاق جانىبەكتىڭ, بەرىسىن ايتقاندا حالقىمىزدىڭ رۋحاني ءۇش بايتەرەگىنىڭ ەكەۋى – شوقان مەن ىبىرايدىڭ, الاش ارىستارى احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ, ەلدەس وماروۆتىڭ, حالىق باتىرلارى امانكەلدى مەن كەيكىنىڭ, قازاق دراما تەاترىنىڭ ساڭلاقتارى سەركە, ەلۋباي, قاپاننىڭ, قازاق اقىن قىزدارىنىڭ كوشىن باستاعان ءماريام اپانىڭ, مينيستر تۇلعاسىنىڭ ۇلگىسىندەي ءىلياس وماروۆتىڭ كىندىك قانى تامعان. اتاقتى عالىمدار ومىرزاق سۇلتانعازين, ماناش قوزىباەۆ سەكىلدى عالىمدار مەن عافۋ مەن سىرباي باستاعان تۇتاس اقىندار لەگى دە قوستاناي-تورعاي وڭىرىندە تۋىپ, وسكەن. بۇل ءتىزىمدى جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. ونىڭ سىرتىندا توبىل-تورعاي ءوڭىرى «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» حالقىمىز كورگەن تالاي قۇقايدىڭ, قان توگىسكەن شايقاستار مەن اشتىقتىڭ, قورلىقتىڭ كۋاسى. بۇل – بەرگى تاريحىمىز. عاسىرلار قويناۋىنا ءبىر ءسات ويشا ۇڭىلسەك, ءبىزدىڭ ءوڭىردىڭ باعزى زاماندار تاريحى دا وتە قىزىقتى. ارحەولوگتارىمىز مەن عالىمدارىمىز ونى زەرتتەۋدى توقتاتقان ەمەس. وسىنىڭ بارلىعىن بۇگىنگى ۇرپاق ءبىلىپ, سانادا جاڭعىرىپ تۇرعاندا عانا رۋحاني وسەمىز, داميمىز.
– «رۋحاني جاڭعىرۋ» قۇندىلىقتارىن ۇرپاق ءبىلۋى, ۇلىقتاۋى ءۇشىن بۇگىندە وبلىستا قولعا الىنعان جۇمىستار نوبايى قانداي؟
– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلىقتاۋ راسىمىندە الداعى بەس جىلدا اتقارىلاتىن 10 باعىتتاعى ءىستەرگە باسىمدىق بەرگەنىن بىلەمىز. سەگىزىنشى باعىتتا «رۋحاني جاڭعىرۋ» قۇندىلىقتارى ءبىزدىڭ باستى رۋحاني باعدارىمىز بولىپ قالا بەرەدى» دەدى. مەملەكەت باسشىسى مۇنى ەلىمىزدىڭ بولاشاعى جاستاردىڭ تاربيەسى ءۇشىن قاجەتتىگىن دە نىقتادى. ەگەر جاستار حالقىمىزدىڭ, جەرىمىزدىڭ تاريحىن ءبىلمەسە, ونى قاستەر تۇتپايدى. اتامەكەنگە, تۋعان جەرگە دەگەن پاتريوتتىق سەزىم, ىقىلاستان دا ادا بولادى. ەڭ قاۋىپتىسى دە وسى. سول سەبەپتى پرەزيدەنت سوزىندە «قازاقستاندى بولاشاققا باستايتىن – جاستار. سوندىقتان بۇل باعدارلامانى جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋگە باعىتتاۋىمىز قاجەت» دەدى. بۇل تالاپ بۇگىنگە دەيىن ءبىز اتقارىپ وتىرعان جۇمىستار اياسىن كەڭەيتە تۇسۋگە يتەرمەلەيدى. الدىمەن بۇگىنگە دەيىن بىتكەن ءىستى ايتار بولسام, قوماقتى جۇمىستار اتقارىلدى. الدىڭعى جىلى وبلىستا كەيكى باتىردىڭ باس سۇيەگىن اكەلىپ, تۋعان جەر قوينىنا تاپسىرۋ ءراسىمى وتكەنى بەلگىلى. باتىردىڭ باس سۇيەگىن جەرلەمەس بۇرىن جاز ايلارىندا جىلانشىق وزەنى بويىنداعى كەيكىنى ءولتىردى دەگەن جەرگە ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىلىپ, ونىڭ سۇيەگى ىزدەستىرىلدى. ارحەولوگتار جۇمىس ىستەدى. وكىنىشكە قاراي, ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت ءوتىپ كەتكەن وقيعا ورنىنان سۇيەك تابىلمادى. كۇزگە سالىم تورعاي كەنتى مەن ارقالىق اراسىنداعى ۇلكەن جولدىڭ بويىندا باتىردىڭ كەسەنەسى سالىنىپ, باس سۇيەگىنىڭ جەرلەۋ ءراسىمى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ءوتتى. بۇل كەيكىسىن ىزدەگەن ەلدىڭ رۋحىن كوتەرىپ تاستادى. قوستاناي قالاسىندا باتىر, مامىلەگەر شاقشاق جانىبەككە ءزاۋلىم ەسكەرتكىش ورناتىلدى. قوستاناي قالاسىنىڭ ىرگەسىندە ىبىراي ءالتىنساريننىڭ كەسەنەسى ماڭعىستاۋدىڭ ۇلۋتاسىنان قايتا سالىنىپ, اينالاسى سوعان لايىق كورىكتەندىرىلدى. قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن قوستانايعا كەلگەن كىسىلەر الدىمەن ىبىراي اتامىزدىڭ باسىنا بارىپ, تاعزىم ەتىپ, قۇران باعىشتايدى. ال سىرتتان كەلگەن قوناقتار دا ءبىرتۋاردىڭ كەسەنەسىن كورگەنشە اسىعادى. سونىمەن قاتار, ءپاتريوتيزمنىڭ رۋحاني نەگىزدەرىن تاربيەلەۋگە ارنالعان عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالار, حالىقارالىق فورۋمدار, رەسپۋبليكالىق ايتىستار مەن ديريجەرلەر فورۋمى كورەرمەندەر رۋحىن جەلپىنتكەن شارالار بولدى.
بيىل كوكتەمدەگى «ناۋرىز دوستاردى شاقىرادى» اتتى ءى حالىقارالىق بي فەستيۆالىندە, مامىر ايىنداعى امانگەلدى اۋدانىندا وتكەن «اينالدىم سەنەن, اتامەكەنىم» اتتى قىزعالدىق فەستيۆالىندە دە ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا باسا ءمان بەرىلدى.
– رۋحاني جاڭعىرۋ قۇندىلىقتارىن قۇنتتاۋ تەك ءتۇرلى باسقوسۋلاردان, فەستيۆالدەر وتكىزۋدەن تۇرمايتىنى انىق. ونىڭ اۋقىمى مۇنان كەڭ ەكەنىن بىلەسىز.
«كيەلى گەوگرافيا» دەپ اتالاتىن ارنايى جوبانىڭ اياسىندا 29 قاسيەتتى ورىنداردا جوندەۋ, كورىكتەندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ولاردىڭ كەيبىرەۋى دۇرىس كۇتىم بولماعان سوڭ سانادان دا كومەسكىلەنە باستاعان ەدى. مىسالى, ىبىراي ءالتىنساريننىڭ كىندىك قانى تامعان, بالعوجا ءبيدىڭ اۋىلى بولعان ومار قۇدىعى دەگەن جەر ءبۇگىندە تۇتاس ەگىستىك القاپقا اينالعان. ولكەتانۋشىلار مەن اعا ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ ايتۋىمەن سول جەردە بۇرىنعى ومار قۇدىعىنىڭ ورنىنا ونىڭ ماكەتى جاسالدى, بۇل ورىننىڭ تاريحي ماڭىزى جازىلعان ءمارمار تاس ورناتىلدى. امانگەلدى اۋدانىنداعى ساتىبالدى يشان كەسەنەسى, جانگەلدين اۋدانىنداعى قان توگىلگەن تاتىر شايقاسىنىڭ ورنى, قازىباي اۋليە اقپان ۇلىنا بەلگى, سارىكول اۋدانىنداعى باراق باتىر كەسەنەسى, ۇزىنكول اۋدانىنداعى سۆياتو-نيكولسكي شىركەۋى جوندەۋدەن ءوتتى, جاڭا بەلگىلەر قويىلدى. مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ جانگەلدين اۋدانىنداعى كەسەنەسى مەن مۋزەيى دە دەمەۋشىلىك قارجىعا جوندەلىپ, كوركەيتىلدى. كەيكى باتىر مەن مىرجاقىپ كەسەنەلەرىندە شىراقشى قىزمەت ەتەدى. وبلىس بيۋدجەتىنەن 4,3 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ, وبلىس وڭىرىنە 2 ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىلدى. امانكەلدى اۋدانىنىڭ 210 ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشى جانە اۋليەكول اۋدانىنىڭ 51 ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشى زەرتتەلدى. «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنا ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى دە بەلسەنە قاتىسادى. مىسالى, «كۇنتيمەس» قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى احمەنوۆ ەدىلباي اعامىز شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ تۋعان جەرى سارىكول اۋدانىنداعى كۇنتيمەس اۋىلىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, مۋزەي اشۋدى دا جوسپارلاپ وتىر.
– بىراق وسى كيەلى ورىنداردىڭ باسىم كوپشىلىگى اۋدان, وبلىس ورتالىقتارىنان شالعاي ورنالاسقان. ولارعا جەتۋدىڭ ءوزى ادامدارعا قيىندىق تۋعىزاتىن بولار؟
– راسىندا, وبلىستاعى ورىنداردىڭ باسىم كوپشىلىگى, انىعىراق ايتساق, 86 پايىزى تاس جولداردان شەتتە, شالعاي ورنالاسقان. سوندىقتان بۇل ورايدا جولداردى جوندەۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن شارۋا. 2017 جىلى «اۋليەكول – جالداما» باعىتىنداعى تاس جول جوندەلدى. بۇل كەيكى باتىر جانە سول ماڭداعى قۇتان اۋليە كەسەنەلەرىنىڭ كولىك ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋعا ءمۇمكىندىك بەردى. سونىمەن قاتار ىبىراي التىنسارين كەسەنەسىنىڭ كولىك ينفراقۇرىلىمى تۇگەل قايتا جاسالدى. جولدار قۇرىلىسى ءبىر-ەكى جىلدا بىتە قالمايدى. وبلىستاعى بارلىق كيەلى جەرلەردىڭ كولىك ينفراقۇرىلىمى بىرتىندەپ جاقساراتىن بولادى, وعان جىل سايىن قارجى قاراستىرىلىپ وتىرادى. كيەلى ورىنداردى جوندەۋگە, جولىن دۇرىستاۋعا بارلىق قارجى بيۋدجەتتەن بولىنە بەرمەيدى, تارتىلعان قارجىعا دا ءبىراز شارۋا بىتەدى. مىسالى, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تۋعان ءۇيى وبلىس ورتالىعىنان تىم شالعايدا, 600 شاقىرىمداي جەردە تۇر. قام كەسەكتەن تۇرعىزىلعان ءۇيدىڭ توزىعى جەتكەن. ويتكەنى ەلسىز مەكەندە تۇرعان ءۇيدى ارقانىڭ ۇزاق قىسىندا جىلىتىپ وتىرۋ مۇمكىن ەمەس, جازعى ءبىر-ەكى ايدان باسقا كەزدە وعان ادام بارا المايدى. ونى قايتا تۇرعىزىپ, باراتىن جولدى, اينالاسىن كوركەيتۋدى, كوگالداندىرۋدى دۇرىستاۋعا دەمەۋشىلىك, مەتسەناتتىق قارجى تارتىلۋى ءتيىس.
وتكەن جىلى وڭىردەگى ارحەولوگيالىق نىسانداردى, ونىڭ ءىشىندە تورعاي گەوگليفتەرىن زەرتتەۋگە, بۇقارالىق تۋريزمگە تارتىمدى نىسانداردى قالىپتاستىرۋعا 4,6 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. قوستاناي وڭىرىندەگى كيەلى ورىندار «كيەلى قازاقستان» ۆيرتۋالدى كارتاسىنا ورنالاستىرىلدى.
