«جاستار» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى اۋىل جاستارىنىڭ جاي-كۇيىن زەرتتەۋ ماقساتىندا تۇرعىلىقتى جەرلەردەگى ماسەلەلەرگە قاتىستى الەۋمەتتىك ساۋالناما جۇرگىزگەن ەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە اۋىل-ايماقتاعى جاستاردى نە تولعاندىراتىنى تۋرالى ءبىراز ماعلۇمات جينالدى. اتاپ ايتساق, ءبىرىنشى كەزەكتە جاستاردى ازىق-تۇلىككە, حالىق تۇتىناتىن تاۋارلارعا جوعارى باعالار مەن تابىس دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى الاڭداتادى. ساۋالناما قاتىسقانداردىڭ 40%-دان كوبى وسى ماسەلەلەردى بولەك اتادى. بۇدان كەيىن جۇمىسقا ورنالاسۋ جانە جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن ايتىپ قىنجىلىس بىلدىرگەندەر 38,8%-دى قۇرادى. رەسپوندەنتتەردىڭ شامامەن بەستەن ءبىر بولىگى ءوز باسپاناسىنىڭ جوقتىعىنا, جوعارى ءبىلىمنىڭ جوعارى قۇنىنا جانە نەسيەلەر بويىنشا قارىز مىندەتتەمەلەرىنە شاعىمدانعان. سونداي-اق باسقا دا ماسەلەلەر كورسەتكىشىنە توقتالساق, ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمدىلىكتىڭ بولماۋى – 11%, جاستاردىڭ بوس ۋاقىتىن وتكىزۋ – 11%, مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىنىڭ تومەندىگى – 9%, سىبايلاس جەمقورلىق – 8,7%.
سونىمەن قاتار ساۋالناما قورىتىندىسىن الەۋمەتتىك-مادەني ماسەلەلەر بويىنشا وڭىرلەرگە جىكتەۋگە بولادى. ايتالىق, ەرتەڭگى كۇنگە سەنىمسىزدىك الماتى (30%), باتىس قازاقستان (20%) جانە قوستاناي (10%) وبلىستارىنىڭ جاستارىنا ءتان. جاستاردىڭ بوس ۋاقىتىن وتكىزۋ ماسەلەسى شىعىس قازاقستان (38%), قىزىلوردا (22%) جانە پاۆلودار (19%) وبلىستارىندا وتە وزەكتى. مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋدىڭ تومەن ساپاسى كوبىنەسە پاۆلودار (23%), قىزىلوردا (18%) جانە قوستاناي (18%) وبلىستارىندا بايقالادى.
ساۋالناما جۇرگىزىلگەندە جاستاردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرى دە ەسكەرىلدى. ماسەلەن, 14-18 جاس ارالىعىنداعى جاستار جوعارى ءبىلىم الۋ اقىسىنىڭ قىمباتتىعىنا قىنجىلىس بىلدىرەدى. بوس ۋاقىتتى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرىنە دە ءمان بەرگەن – وسى جاستاعىلار. ال ەرتەڭگى كۇنىنە سەنىمدىلىكتىڭ تومەن كورسەتكىشى 19-23 جاستاعىلارعا ءتان. وسى جاستارعا قوسا 24-28 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتار ەكونوميكالىق ماسەلەلەرگە الاڭداۋشىلىق بىلدىرەدى. ماسەلەلەردىڭ ەرەكشەلىگىنە جاستاردىڭ ءوز وتباسىلارىن قۇرعان-قۇرماعاندىعى دا ىقپال ەتتى.
سونداي-اق اتالعان پروبلەمالاردىڭ ءارتۇرلى بوپ كەلۋىن جاستاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. جوعارى ءبىلىمنىڭ جوعارى باعاسىن تولىق ورتا, ورتا ارنايى/كاسىپتىك-تەحنيكالىق نەمەسە اياقتالماعان جوعارى ءبىلىمى بار جاستار (18%-دان 27% دەيىن) اتاپ ءوتتى. تابىستىڭ تومەن دەڭگەيىنە ورتا ارناۋلى/كاسىپتىك-تەحنيكالىق جانە ودان جوعارى ءبىلىمى بار اۋىل جاستارى (46%-دان 58% دەيىن) ءجيى شاعىمدانادى. ورتا بىلىمنەن جوعارى ءبىلىمى بار نەمەسە ءبىلىمى جوق جاستاردىڭ 40%-دان كوبى ازىق-ت ۇلىك پەن ءبىرىنشى كەزەكتە قاجەتتى تاۋارلاردىڭ جوعارى باعاسىنا الاڭداۋلى. جاستاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيى جوعارى بولعان سايىن جەكە تۇرعىن ءۇيدىڭ بولماۋى ءجيى ايتىلادى. بۇل جاعداي نەسيە پروبلەماسىنا دا سايكەس كەلەدى. جوعارى ءبىلىمى بار (14%) جانە تولىق ەمەس ورتا ءبىلىمى بار نەمەسە ءبىلىمى جوق (12-13%) جاستار ەرتەڭگى كۇنىنە كۇمانمەن قارايدى.
بۇعان قوسا, ءۇش جانە ودان دا كوپ بالاسى بار جاس وتباسىلار الدىندا وزەكتى ەكونوميكالىق ماسەلەلەر كولبەڭدەيدى. وتباسىلى رەسپوندەنتتەردىڭ 50%-دان استامى ازىق-ت ۇلىك پەن قاجەتتى تاۋارلاردىڭ جوعارى باعاسى, تابىستىڭ ازدىعىن اتاسا, 40%-ى جۇمىسپەن قامتىلۋ, تۇرعىن ءۇيدىڭ بولماۋى, نەسيە ماسەلەلەرىن كوتەردى.
ساۋالناما بارىسىندا اۋىل جاستارىنىڭ ەلدى مەكەندەردەگى ءومىردىڭ بولاشاعىنا قاتىستى كوزقاراسىنان ءبىرشاما حاباردار بولدىق. ول ءۇشىن الدىمەن ء«سىز, ءوز بولاشاعىڭىزعا قانشالىقتى سەنىمدىسىز؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپتار جينالدى. ۇسىنىلعان جاۋاپتاردىڭ ىشىنەن ورتا ەسەپپەن اۋىلدىڭ ءاربىر ءۇشىنشى جاس تۇرعىنى ءوز بولاشاعىنا «تولىعىمەن سەنىمدىمىن», ءاربىر ەكىنشىسى «سەنىمدىمىن دەۋگە بولادى», 6,9%-ى «سەنىمسىزبىن دەۋگە بولادى», 3%-ى «مۇلدەم سەنىمدى ەمەسپىن» دەگەن نۇسقانى تاڭداعان.
ايماقتار بويىنشا بولاشاققا ۇلكەن سەنىمدىلىك اتىراۋ (93%), پاۆلودار (92%) جانە سولتۇستىك قازاقستان (91%) سياقتى وبلىستاردا بايقالادى. بۇل – «تولىعىمەن سەنىمدىمىن» جانە «سەنىمدىمىن دەۋگە بولادى» دەگەن نۇسقالاردىڭ جيىنتىق كورسەتكىشى. ال قىزىلوردا (16%), قاراعاندى (14%) جانە قوستاناي (12%) وبلىستارىنداعى اۋىل جاستارىنىڭ ەرتەڭگى كۇنگە سەنىمدىلىگى تومەن.
جاس توپتارى بويىنشا اۋىل جاستارىنىڭ جاسى ۇلكەن بولعان سايىن, ونىڭ بولاشاعىنا سەنىمدى ەكەنىن كورسەتەدى. نۇسقالاردىڭ جيىنتىق كورسەتكىشى 14-18 جاس توپتارىندا – 84,4%, 19-23 جاس ارالىعىندا – 83,7%, 24-28 جاس ارالىعىندا – 80,4%. بولاشاققا سەنىمسىزدىك تانىتاتىن اۋىل جاستارىنىڭ پايىزى جالدامالى تۇرعىن ۇيدە تۇراتىندار اراسىندا ايتارلىقتاي جوعارى – 16%. ال جاس اۋىلدىقتاردىڭ باسقا ساناتتارىندا بۇل كورسەتكىش ەكى ەسە تومەن جانە 8-9% شەگىندە وزگەرىپ وتىرادى.
جالپى جينالعان مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, جاستار بولاشاعىن ءوز اۋىلىمەن بايلانىستىرۋ ءۇشىن الدىمەن تۇراقتى جۇمىس, لايىقتى ەڭبەكاقى, ءومىر سۇرۋگە قولايلى ينفراقۇرىلىمنىڭ بولعانىن قالايدى. بۇل مەملەكەتتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق باعىتتا دامىتۋدا ەسكەرىلەتىن ەرەكشە سالالار ەكەنى انىق. قورىتا ايتقاندا, الەۋمەتتىك ساۋالناما قازاقستاننىڭ اۋىل جاستارى ومىرگە سۋبەكتيۆتى قاناعاتتانۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىنە يە ەكەندىگىن كورسەتتى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ 44,6%-ى تولىعىمەن ءوز ومىرلەرىنە ريزا ەكەندەرىن بىلدىرسە, 45,3%-ى ومىرىنە قانداي دا ءبىر دارەجەدە قاناعاتتانادى.
اسەم قايداروۆا,
«جاستار» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى
