رۋحانيات • 17 شىلدە، 2019

تۇركىنىڭ ءتۇپ نەگىزى – قازاق

711 رەتكورسەتىلدى

بۇل ماسەلەگە ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ەڭبەگىندە العاش رەت نازار اۋدارىلىپ، باعا بەرىلدى. مۇندا بايىرعى قازاق اتامەكەنى تۇرعىندارىنىڭ ءومىر تىرشىلىگى كوپ سالالى جانە ونەگەلى بولعانى وتە ورىندى سيپاتتالعان. ەلباسىنىڭ اتالمىش باعدارلاماسىندا: «قازاقستان – تۇركى حالىقتارىنىڭ قاسيەتتى «قارا شاڭىراعى» . بۇگىنگى قازاقتىڭ سايىن دالاسىنان الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنە تارالعان تۇركى تەكتەس تايپالار مەن حالىقتار باسقا ەلدەر مەن وڭىرلەردىڭ تاريحي ۇردىستەرىنە ەلەۋلى ۇلەس قوستى»، – دەپ جازدى.

ەلباسىنىڭ بۇل پايىمىن حالقىمىز­دىڭ بەلگىلى ءبىر ەتنومادەني شارتتارىنا سۇيەنىپ ايتقاندىعى بايقالادى. قارا شاڭىراققا يەلىك جاساۋ ءۇشىن، بىزدىڭشە، بىرنەشە شارتتارى بولۋى قاجەت. سونىڭ ءبىر شارتى – تۇرعىن ۇلتتىڭ وزىندىك ورتا­لىق ازيا ايماعىندا مەكەن ەتكەن بايىر­عى اتا-بابالارىنان بەرى ۇزاق ۋاقىت ءۇزىلىس­سىز ۇرپاق جالعاستىعى بولۋ كەرەك. ەكىن­شى­دەن، يەلىك جاسايتىن تۇرعىننىڭ ەتنو­لينگۆيستيكالىق تاريحى مىڭداعان جىل­دار بويى تۇركى ءتىلىنىڭ نەگىزىندە بولۋى ءجون. سودان كەيىن، بۇگىنگى تاڭدا مۇن­داي حالىقتىڭ وزىندىك دارا، ەگەمەندى، تانى­مال مەملەكەتى بولۋى قاجەت. ؛

جوعارىدا ايتىلعان شارتتاردىڭ تا­لاپ­­­­تارىنا ساي تۇركى حالىقتارىنىڭ قارا شا­ڭى­راعىنا يەلىك جاساۋ رەتى بۇل كۇن­دە قازاق حالقىنا عانا لايىقتى ورىن بو­لار دەگەن پىكىردەمىز. بۇل جايدىڭ تو­لىق دالەلىن قازاق حالقىنىڭ ءتورت مىڭ جىل­دىق تاريحىنان (ج.س.د. XXع.-ج.س. XXع.) اي­قىن كورە الامىز. جانە مۇنشاما ۇزاق تاريح جو­عا­رىداعى شارتتارعا تولىق جاۋاپ بەرە الدى.

بۇگىنگى جەرىمىزدەگى ارحەولوگيالىق ىز­دە­­نىستەرگە قاراعاندا، بايىرعى قازاق اتا­مەكەنىن العاش قونىستانعان ادام ءومى­رى پالەوليت زامانىنان، ياعني تاس داۋى­­رى­نەن باستاۋ العانى ايقىن بولىپ وتىر. جال­پى، بايىرعى قازاق جەرىنەن تابىلعان تاس قۇ­رالداردىڭ فورماسى جانە ولاردى تەح­نولوگيالىق جاساۋ ادىس­تەرى سول زامان­نىڭ ەۋرازيا مەن افري­كا­­داعى دايىنداۋ ادىستەرىمەن ءوزارا بىر­دەي بول­عانى كۇدىك تۋدىرمايدى. مۇن­داي تاس قۇرال­دار­دىڭ ءوزارا ۇق­ساس­تىق­تارى بايىر­عى قازاق اتامەكەنىندەگى تۇر­عىن­دار­­مەن اتالمىش وڭىرلەردەگى ادام­دار­دىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى ءبىر مەر­زىمدە بولعان­دىعىن ايعاقتايدى. ؛

بۇل ارادا ءبىر ەسكەرتە كەتەتىن جايت سول، بايىرعى قازاق اتامەكەن تۇرعىن­دارى­نىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى ولاردىڭ ءومىر تىرشىلىگىنىڭ، قوعامى تاس داۋىردەن باستاۋ الىپ، ودان كەيىن جەز، قولا، ەجەلگى تەمىر، انتيكالىق جانە تۇركى قاعاناتى ارقىلى ءۇزىلىسسىز دامۋ ساتىلارىنان وتكەندىگى ايان بولىپ وتىر. ەڭ باستىسى، بايىرعى قازاق اتامەكەنىندەگى تۇرعىنداردىڭ ۇر­پاقتار جالعاستىعىعى 4-5 مىڭ جىل بويى ۇزىلمەگەن.

بۇل جايدىڭ ناقتىلىعىن قازاق­ستان­نىڭ پالەوانتروپولوگيا ماتەريال­دار­نان، ياعني كونە زامان ادام سۇيەك­تەرىنەن، ەركىن بايقاۋعا بولادى. سون­دىقتان بايىرعى قازاق اتامەكەن تۇر­عىندارىنىڭ العاشقى انتروپولوگيالىق انىقتاماسىن نەوليت پەن ەنەوليت داۋىرى­نەن (5-7 مىڭ جىل بۇرىن) باستاۋعا بولار ەدى. ءبىراق بۇل داۋىرگە بايلانىستى جەر­گىلىكتى تۇرعىنداردان قال­عان ادام سۇيەكتەرى وتە از. دەي تۇرساق تا، ولاردان الىنعان نەگىزگى كرانيولوگيالىق كور­سەتكىشتەرگە جانە داۋىرلەس كورشى ەلدەردەن تابىلعان سۇيەكتەرگە قاراعاندا، ول كەزدەگى قازاقستان تۇرعىندارىنا تەك كونە ەۋروپەويدتىق ەرەكشەلىكتەر عانا ءتان ەكەنى بەلگىلى بولىپ وتىر.

وسى جايلارعا وراي، بايىرعى قازاق اتامەكەنىنە بايلانىستى تۇرعىنداردىڭ انتروپولوگيالىق سيپاتتامالارىنىڭ قولا داۋىرىنەن، ياعني ج.س.د. XX-XI عا­سىر­لاردان باستالعانى ورىندى بولىپ سانالادى. ويتكەنى اتالمىش وڭىر­دە تۇراقتى قالىپتاسقان جەرگىلىكتى تۇرعىن­داردىڭ بۇل داۋىردەگى كوپتەگەن ەتنومادەني ەس­كەرتكىشى ساقتالىپ قالعان.

قازاقستان بويىنشا قولا ءداۋىرىن كرانيولوگيالىق (ادام باس سۇيەكتەرىن) زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىنە قاراعاندا، ول كەزدەگى جەرگىلىكتى تۇرعىندار ەكى جى­نىس بويىنشا انىقتالعان اتالمىش ءداۋىر­دىڭ تۇرعىندارىنىڭ مورفولوگيالىق قۇرى­لىمدارى تولىعىمەن كونە ەۋرو­پەويد راساسىنا جاتاتىندىقتارى ايعاقتالدى. بۇلاردىڭ باس پەن بەت سۇيەكتەرىندەگى نە­گىزگى مورفولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە نازار سالاتىن بولساق، وندا ولاردىڭ باس فورماسى ورتاشا جۇمىر، ال بەت بيىك­تىگى الاسا، ەنى جالپاق، كوز ۇيالارى­نىڭ فور­ماسى ءتورتبۇرىشتى جانە الاسا كەلەدى. مۇرىن سۇيەكتەرىنىڭ بۇرىشى وتە جوعارى، ياعني جالپى قىرى قوڭقى تۇرىنە جاتادى. وسى جانە باسقا مورفولوگيالىق ەرەك­شەلىكتەرىن قوسىپ الىپ قاراعاندا، بايىر­عى قازاق اتامەكەنىنىڭ قولا ءداۋىرى تۇرعى­دان انتروپولوگيالىق سيپاتتارى جاعىنان تو­لى­عىمەن كونە ەۋروپەويد تەكتەستەر عانا بولعان دەپ ايتۋعا تو­لىق عىلىمي نە­گىز بار. اتالمىش راسا قولا داۋىرىنەن باس­­تاپ بارلىق كونە تاري­حي داۋىرلەردەن ورتا عاسىردىڭ سوڭعى كەزەڭىنە دەيىن جانە قازاق ەلىنىڭ بۇ­كىل تۇرعىندارى ارا­سىندا تۇراقتى راسو­گەنەزدىك ءرول ات­قار­عان. ويتكەنى بايىرعى قازاق اتامەكەن تۇر­عىندارىنىڭ قولا داۋى­رىندەگى انترو­پولوگيالىق نەگىزىن تەك قانا كونە ەۋروپەويد راساسى قۇراعان.

سونىمەن قولا ءداۋىرىنىڭ پالەوانت­رو­پولوگيالىق ماتەريالدارىن نەگىز ەتىپ، مۇنى بازالىق دامۋ ورنىنا الۋعا تولىق مۇمكىندىك بارلىعىنا نازار اۋداردىق. ەندىگى ماسەلە بۇل انتروپولوگيالىق ماس­­سيۆ قانشالىقتى كونە قازاقستاننىڭ ەتنو-تاريحي داۋىرلەرىندە، ياعني قولا داۋىرى­نەن باستاپ، سودان كەيىن ەجەلگى تەمىر، انتيكالىق، ورتاعاسىر مەن بۇگىنگى قازاق­تارعا شەيىن ەتنوانتروپولوگيالىق اسەرىن ساقتاپ قالعاندىعىنىڭ سىرىن اشۋ بولىپ تابىلادى. وسىعان وراي، با­يىر­عى قازاق اتامەكەنىنىڭ قولا داۋى­رى­نەن كەيىنگى زاماندارعا جاتاتىن تۇر­عىن­دار­دىڭ كرانيولوگيالىق سەريالارىنا نازار اۋدارعاندى ءجون كوردىك. وتان تاريح­ناماسىنداعى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردە اتالمىش داۋىردەن كەيىن ونىڭ ورنىن تاريحي الماستىرعان ەجەل­گى تەمىر ءداۋىرى (ج.س.د. ءح-ىV عع.) بولىپ سا­نالادى. قازاقستان بويىنشا اتال­مىش ەكى ءداۋىردىڭ تۇرعىندارى ءوزارا قان­شالىقتى انتروپولوگيالىق جاقىندىقتا بولعانىن ولاردىڭ كرانيولوگيالىق سە­ريا­لارىنداعى مورفولوگيالىق ەرەك­شەلىكتەرىنە قاراپ ناقتى ايتۋعا بولادى. وسى باعىتتى باسشىلىققا الىپ ەجەلگى تەمىر داۋىرىنە جاتاتىن جەرگىلىكتى تۇر­­عىن­داردىڭ كرانيولوگيالىق سەريالارىنىڭ مورفولوگيالىق انىقتامالارىنا نازار اۋداراتىن بولساق، بىرىنشىدەن، بۇلار بۇرىنعىداي كونە ەۋروپەويد تەكتەستەر قاتارىنا جاتاتىنى كورىنەدى. ەكىنشىدەن، ولار قولا ءداۋىرىنىڭ كرانيولوگيالىق سەريا­لارىمەن وتە جاقىن مورفولوگيالىق ۇق­ساستىقتا، ياعني بۇلاردىڭ ءوزارا گەنە­تي­كالىق جالعاستىقتارى بار دەگەن ءسوز. سونىمەن قاتار ەجەلگى تەمىر ءداۋىرى تۇر­عىن­دارىنىڭ ەكى جىنىسى بويىنشا كرا­نيولوگيالىق سەريالارىندا ازيالىق راسا ۇشقىنىنىڭ اسەرى بارلىعى ەداۋىر انىق بايقالادى. شاماسى ج.س.د. V عاسىردان باستاپ ورتالىق ازيانىڭ ازيالىق تاي­پا­­لارىنىڭ وكىلدەرى بايىرعى قازاق اتا­مەكەنىنە كىرمەلىك جاساپ، جەرگىلىكتى تۇر­عىن­دارمەن ارالاسا باستاعانى بايقالادى. ءبىراق، شىعىسازيالىق راسا وكىلدەرىنىڭ جەرگىلىكتى ارالاسۋ ءۇردىسى ونشا ىقپالدى ەمەس، ياعني دەڭگەيى جوعارى بولماعاندىعى كورىنەدى. بۇل جايدىڭ قارىم-قاتىناسىن انىقتاۋ ءۇشىن كەزىندە پروفەسسور گ.ف. دەبەستىڭ (1968 ج.) عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەن بيوستاتيستيكالىق ءادىسىن، ياعني ەۋروپەويد پەن موڭعولويد وكىلدەرىنىڭ ءوزارا ارالاسقان مەتيستىك توپتا موڭگولويد ەلەمەنتىنىڭ شارتتى ۇلەسىن انىقتاۋ فورمۋلاسىن پايدالاندىق. سونىمەن اتالمىش پايدالانعان ادىستەمەنىڭ ناتيجەسىنە قاراعاندا ەجەلگى تەمىر ءداۋىرىنىڭ بايىرعى قازاق اتامەكەنى تۇرعىندارىنىڭ كرانيو­لو­گيالىق سەرياسىندا موڭعولويد، ياعني ازيالىق راسا ەلەمەنتىنىڭ شارتتى ۇلەسىنىڭ كولەمى شامامەن 15%-دان اسپايتىندىعى انىقتالدى. وسى الىنعان انىقتاماعا سۇيەنسەك، بايىرعى قازاق اتامەكەنىندە بۇل ەڭ العاش باستالعان مەتيستەنۋ ءۇردىسى بولىپ سانالادى. ؛

وسى ارادا ەسكەرتە كەتەتىن جايت، ول قازاقتاردىڭ بايىرعى اتا-بابالارى بۇل مەرزىمگە دەيىن كونە ەۋروپەويد بەينەسى ەشبىر وزگەرىسسىز جانە بوگدە تايپالاردىڭ بيولوگيالىق قوسپاسىنسىز مىڭ جارىم جىل بويى، ياعني 15 عاسىر شاماسىندا ءوز جەرىندە تۇراقتى ساقتاپ مەكەن ەتكەن.

اتالمىش داۋىرلەردە بايىرعى قازاق مەكەنىندە راسالىق ارالاسۋ پروسەسى قالاي ءوربىپ وسكەنىڭ انىقتاۋ ءۇشىن پروفەسسور گ.ف.دەبەستىڭ فورمۋلاسى ارقىلى مىسقالداپ كىرمەلىك جاساعان موڭگولويد ەلەمەنتىنىڭ ۇلەسىن شىعارۋدى ءجون كوردىك. بۇل ادىستەمەنى بايىرعى قازاق اتامەكەن­نەن جينالعان كرانيولوگيالىق سەريا­لارعا قولدانىپ، ودان الىنعان ناتيجەلەر 1-سۋرەتتە بەرىلىپ وتىر. ؛

بەرىلىپ وتىرعان بيوستاتيستيكالىق يلليۋستراسياعا قاراعاندا، كوز تارتاتىن جاي ول بايىرعى قازاق اتامەكەنىندە جەرگىلىكتى كونە ەۋروپەويد تايپالارىنىڭ ەتنوانتروپولوگيالىق ۇرپاق جالعاستىعى 40 عاسىر بويى ۇزىلمەيتىندىگىن ايعاقتايدى. سونىمەن قاتار 20 عاسىر بويى ەلىمىزدىڭ ەتنوتاريحي داۋىرلەرىندە كىرمەلىك جاساپ كەلگەن ازياتتىق راسانىڭ جالپى ۇلەسى 70 % اسپاعاندىعىن بايقاتادى. ءسوي­تىپ بۇل كۇندە قازاق حالقىنىڭ انترو­پو­­­لو­گيالىق بەينە قۇرىلىمىنىڭ كونە­لى­گى­نىڭ ەرەكشەلىگى سوندا، ونىڭ بايىر­عى اتا-با­بالارىنىڭ 1/3 ۇلەسى تايعا تاڭ­با باس­قانداي ساقتالىپ قالعان. اتا-بابا­لارى­­­مىزدىڭ بۇل انتروپولوگيالىق ەرەك­شە­لىكتەرى «مەن قازاكپىن» دەگەن ادام­نىڭ ءبىر تال شاشىندا، ءبىر تامشى قانىن­دا، ءبىر ازۋ تىسىندە، اياق تۇرقىندا ت.ب. مور­فو­لوگيالىق جانە فيزيولوگيالىق ەرەكشەلىك­تەرىندە ساقتالىپ قالعانى ايان بولىپ وتىر.

اتالمىش ادىستەمەدەن باسقا، قازاق حالقى ءوزىنىڭ جەرىندە جانە ەلىندە تۋعان اتا-بابالارىمەن ءتورت مىڭ جىل بويى ۇرپاقتار جالعاستىعى ۇزىلمەي تۇراقتى تۇردە بۇگىنگى قازاقستان جەرىندە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقانىن مىنا ءبىر تومەندەگى گرافيكالىق سۋرەت ارقىلى دا دالەلدەۋگە تولىق مۇمكىندىك بار.

الدىمەن مىنا جايعا نازار اۋدار­عان­دى ءجون كوردىك. ول بۇگىنگى قازاق حال­قىنىڭ 4 مىڭجىلدىق انتروپولو­گيا­لىق قالىپتاسۋ جولدارىن بايىرعى قازاق اتامەكەن تۇرعىندارىنىڭ داۋىرلىك جانە مىڭجىلدىق دامۋ ساتىلارى ارقىلى دا كورۋگە مۇمكىنشىلىك بار. سوندىقتان اتال­مىش ايماق تۇرعىندارىنىڭ باس سۇيەك قۇ­رى­لىمىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن تەك ەتنو­مادەني داۋىرلەر بويىنشا عانا قا­راپ قويماي، سونىمەن بىرگە ءاربىر مىڭ­جىل­­­دىقتا قانداي وزگەرىستەرگە ۇشىرا­عا­نىنا دا نازار اۋدارىپ انىقتاۋدى عى­لى­مي تۇرعىدان ورىندى دەپ ۇيعاردىق. ويت­كەنى بايىرعى قازاق اتامەكەنىنەن جينال­عان كرانيولوگيالىق ماتەريالدار ج.س.د. حح عاسىردان باستاپ، كەشەگى وت­كەن حح عاسىرعا دەيىن ءۇزىلىسسىز مەر­زىم­دى، ياعني 4 مىڭجىلدىق ۋاقىتتى قام­­­تيدى. اتالمىش مىڭجىلدىقتارعا وراي كرا­نيولوگيالىق سەريالاردىڭ ەكى جى­نىس بويىنشا ءارقايسىسىن جەكە-جەكە جانە سەريالاردىڭ عىلىمي باعدار­لامالىق ءمانىن ارتتىرۋ ءۇشىن وسى ەكى جىنىس سەريالارىن قوسىپ الىپ تا قارادىق. وسى ماقساتپەن گ.ف. دەبەستىڭ ايەلدەر باس سۇيەگىنىڭ ولشەمدەرىن ەرلەر ولشەمدەرىمەن تەڭەستىرۋگە ۇسىنعان تەڭدىك كوففيسەنتتەردى پايدالانىپ شارتتى كرانيولوگيالىق كەستە جاسالدى. ءسويتىپ بايىرعى قازاق اتامەكەنىنىڭ بارلىق تا­ري­حي داۋىرلەرى بويىنشا جينالعان كرا­نيو­لوگيالىق ماتەريالدار ورتاق جۇيەگە توپ­تاستىرىلدى. جوعارىدا ايتىلعان جىن­ىس ەرەكشەلىكتەرى مەن ەتنومادەني داۋىر­لەر جانە مىڭجىلدىق حرونولوگيالىق مەر­­زىم ەسكەرىلە وتىرىپ، باس سۇيەكتىڭ توك­­سو­­نوميالىق ءمانى جوعارى بىرنەشە كرا­­نيو­­لو­گيالىق ولشەمدەردىڭ ياعني بەت سۇيەك بيىكتىگى، جاق سۇيەك ەنى، نازو-ماليار بۇرى­شى، زيگو-ماكسيلليار بۇرىشى، مۇ­رىن سۇيەك بۇرىشى ت.ب. مورفولوگيلىق انىق­­­تامالار بويىنشا بىرنەشە ارنايى گر­ا­­فيكتەر سىزىلدى. ولار­دىڭ بارلىعى بىز­­دەر­­دىڭ ەڭبەكتەرىمىزدە جاريا ەتىلگەن («پرو­يس­حوجدەنيە كازاحسكوگو نارودا. پو دان­نىم فيزيچەسكوي انتروپولوگيي. ال­­ماتى، 2017. -196 س.). بۇل ارادا اتال­مىش انىق­­تامالاردىڭ ءتورت مىڭ جىل­دىق ەتنو­­مادەني داۋىرلىك جانە مىڭ­جىل­دىق دامۋ ساتى­لارىنىڭ بارلىق گرا­في­كا­لىق سۋرەت­­تەرىن گازەت بەتىندە بەرۋگە مۇم­كىن­شى­لىك بول­ماعاندىقتان ءبىر عانا بەت سۇ­يە­­گىنىڭ جا­زىق­تىعىنىڭ دامۋ ساتىسىن ۇسى­نىپ وتىرمىز. ءبىراق بارلىق اتالمىش باس سۇيەك انىق­­تا­ما­لارىنىڭ ءتورت مىڭ جىل بويى دامۋ ساتىلارى ءبىر باعىتتا عانا بولعان­دى­عىن عا­­جايىپ قۇبىلىس دەپ سانايمىز (2-سۋرەت).

جالپى، بەرىلىپ وتىرعان گرافيكتەردەگى كرانيولوگيالىق دامۋ ساتىلارىنا قارا­عاندا، قولا داۋىرىنەن باستاپ بۇگىنگى زا­مانعا دەيىن ەشبىر گەنەتيكالىق ءۇزىلىسسىز دامىعان جانە باسقا ءبىر تاريحي باعىتقا تولقىماي تەك ءبىر عانا راسوگەنەتيكالىق اسپەكتى بويىنشا دامىعان ەتنومادەني ۇردىستەر بار، بۇل – مىڭجىلدىق دامۋ ارقىلى قازاق حالقىن قالىپتاستىرعان ءبىرىڭعاي مورفولوگيالىق قۇرىلىم بولىپ سانالادى. ؛

سونىمەن، ءتورت مىڭ جىل بويى بايىرعى قازاق اتامەكەنىندە بۇل مورفولوگيالىق انىقتامالاردىڭ داۋىرلىك وزگەرىستەردىڭ نەگىزگى باعىتى ءار ساققا بۇرىلماي، وزىن­دىك تابيعي پالەوانترپولوگيالىق زاڭدىلىق­تارمەن ءوتۋى تەك قازاق حالقىنا عانا ءتان كرانيو­لوگيالىق قۇرىلىمدى ومىرگە اكەل­گەن. جالپى، بۇگىنگى قازاق ەلىنىڭ ەتنوگە­نەتيكالىق وزەگى مەن مايەگىن ءتورت مىڭ جىل بويى تۋعان اتا-بالالارى ارقاسىندا ساقتاپ قالعان تەك ءبىر عانا ۇلت، قازاق ۇلتى، دەپ اشىق ايتا الامىز.

قازاقستان جەرىندەگى ءتورت مىڭجىلدىق كرانيو­لوگيالىق دامۋ ەرەكشەلىكتەرى انىق­تال­عاننان كەيىن، بۇگىنگى قازاق حالقى­­نىڭ مورفوفيزيولوگيالىق قۇرىلىم­دارى­نىڭ ەتنيكالىق ىشكى بىرلەستىگى مەن تۇتاستىعىنا نازار اۋدارعاندى ءجون كورىپ وتىرمىز. ويتكەنى بايىرعى اتا-بابالارى سياقتى بۇگىنگى قازاقتاردىڭ دا ايماقتار مەن جۇزدەرگە بولىنبەيتىنى جانە وزىندىك انتروپولوگيالىق ستاتۋسى بولۋعا ءتيىس. وتكەن حح عاسىردا 30 جىل بويى قازاق حالقىنىڭ اراسىندا ارنايى جۇرگىزىلگەن كەشەندى زەرتتەۋلەرگە، ياعني سوماتولوگياسىنا، قان جۇيەلەرىنە، ءتىس مورفولوگياسىنا، ساۋساق جانە الاقان تەرى بەدەرلەرىنە، باس سۇيەك مورفولوگياسىنان ت.ب. الىنعان انىق­تامالاردىڭ ناتيجەلەرىنە قاراعاندا، تۋ­عان حالقىمىز مورفوفيزيولوگيالىق تۇر­­عى­­دان تولىق اجىراتىلمايتىنى ءمالىم بولىپ وتىر. سونىمەن بۇگىنگى قازاق حال­قى­نىڭ مور­فو­فيزيولوگياسىنىڭ ەرەك­شە­­لىك­تەرى بايىرعى اتا-بابالارىنىڭ ەرەكشەلىك­تەرى­مەن تولىق قابىسقانىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. سونىمەن قاتار بارلىق كەشەندى انتروپولوگيالىق زەرت­تەۋ­لەرگە قاراعاندا، قازاق حالقىنىڭ ىشكى بىرلىگى (گوموگەندەگى) سونداي، ونى ايما­ق­تارعا جانە سۋبەتنيكالىق توپتارعا (جۇز­دەرگە) ءبولۋدىڭ ەشبىر مۇمكىنشىلىگى جوق.

بۇگىنگى قازاق حالقىنىڭ انتروپولوگيا­لىق بىرەگەيلىگى مەن تۇتاستىعىن ونىڭ ءتىل جۇيەسىنەن دە كورە الامىز. ويتكەنى قازاق ءتىلى­نىڭ ورتاقتىعى سونداي، بۇل تىلدە ديا­لەكتى جوق، ال بار بولعانى تەك گوۆور عانا.

جالپى، قازاق اتا-بابالارىنىڭ ج.س.د. ءى مىڭ­جىلدىقتا تۇركى تىلىندە سويلەگەندەرى بۇل كۇندە ماماندار اراسىندا كۇدىك تۋدىرمايدى.

ال بۇگىنگى ەگەمەن قازاق حالقىنىڭ مەم­لە­كەت­تىك باسقارۋ جۇيەسى سوڭعى 27 جىل كو­لەمىندە 170 مەملەكەتپەن كە­شەندى قا­رىم-قاتىناس جاساۋ دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. بۇل – حالقىمىزدىڭ تاريحىندا تانىمال­دىق­تىڭ العاشقى بىرەگەي كورىنىسى بولىپ سانالادى.

جوعارىدا كەلتىرىلگەن بارلىق انىق­تاما­لاردى، سايىپ كەلگەندە، بۇل كۇندە تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتالىق ازيا ايما­عىن­داعى قارا شاڭىراعىنا يەلىك جاساۋ، نەگىزىن­دە، قازاق حالقىنىڭ ۇلەسىندە دەگەن بىر­دەن-بىر دۇرىس شەشىم بولاتىنىن كور­سەتەدى. مۇنداي شەشىمنىڭ تۇركى حالىق­تارى­نىڭ كەلەشەگى ايتارلىقتاي باياندى بولۋىنا مول اسەرى بولار دەگەن ۇمىتتەمىز.

ماقالامىزدىڭ سوڭىندا بۇگىنگى زامان تۇركى حالىقتارىنىڭ وقىرمان قاۋىمى­نىڭ الدىندا ەتنومادەني مارتەبەسى جوعا­رى تاريحي جايعا بايلانىستى ءبىر ۇسىنىستى ايتقاندى ءجون كورىپ وتىرمىز. ول بۇكىل تۇركى حالىقتارىنىڭ اتا-بابالارىنان ساقتالىپ قالعان ەۋرازيا ماسشتابىندا دارا تۇركىتىلدى ساق تايپاسىنىڭ دارا ءقابىرىنىڭ ۇستىنە 2010 جىلى ماڭگىلىك ەل اركاسى سالىنعان بولاتىن. نەگىزىندە، مۇنداي ەسكەرتكىش تەك ءبىر عانا قازاق ەلىنىڭ استاناسى نۇر-سۇلتان قالاسىندا عانا بار. بۇل كۇندە ماڭگىلىك ەل اركاسىنىڭ استىندا جاتقان ءقابىردىڭ ج.س.د. VII-VI عاسىرلارعا جاتاتىنىن ەسكەرە وتىرىپ ايتاتىن بولساق، تۇركى حالىقتارىنىڭ تىزە بۇگىپ، باس يەتىن كيەلى اتا-بابالارىنىڭ قابىرلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە الەمگە تانىمال بولسا ەكەن. بۇگىنگى تۇركى قاۋىمىنا جاساپ وتىرعان بۇل ۇسىنىس وڭعا باسسا، تۇركى الەمىنىڭ رۋحى مەن بىرلىگى ءارقاشان جوعارى بولارى حاق!

ورازاق سماعۇلوۆ،
ۇعا اكادەميگى،
بولونيا عىلىم اكادەمياسىنىڭ
كوررەسپوندەنت-مۇشەسى (يتاليا)
ايناگۇل سماعۇلوۆا،
انتروپولوگيا سالاسىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى

باننەر
سوڭعى جاڭالىقتار

يمپورتتان نە ۇتتىق؟

ەكونوميكا • كەشە

«ەكى جۇلدىز» بايقاۋى الماتىدا باستالدى

رۋحانيات • 20 قىركۇيەك، 2019

تارازدا جەدەل بايلانىس ورتالىعى اشىلدى

ايماقتار • 20 قىركۇيەك، 2019

ليساكوۆتىڭ «بايتەرەگى»

ايماقتار • 20 قىركۇيەك، 2019

گوبەلەن – تەكتى ونەردىڭ تۋىندىسى

رۋحانيات • 20 قىركۇيەك، 2019

«مادەني قابات» جويىلعان جوق

قوعام • 20 قىركۇيەك، 2019

شاحماردان تەربەلگەن تالبەسىك

رۋحانيات • 20 قىركۇيەك، 2019

ۇقساس جاڭالىقتار