رۋحانيات • 12 شىلدە، 2019

تاربيە وزەگى – تاريحي سانا

699 رەت كورسەتىلدى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى - ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2011 جىلى استانا قالاسىندا ۇيىمداس­تىرىلعان دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ءىV قۇرىلتايىندا: «حالقىمىزدىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىراتىن دۇنيە تاريحى مەن مادەنيەتى» دەگەندى قاداپ ايتتى. ويتكەنى تاريحي ساناسى جەتىلمەگەن، ياكي قالىپتاسپاعان حالىق ءوزىنىڭ ۇلت رەتىندەگى تولىق بولمىس-ءبىتىمىن ساقتاي المايدى. سول سەبەپتى مەملەكەت رەتىندە جويىلىپ كەتپەۋ­دىڭ، ۇلت رەتىندە اسسيميلياتسياعا ۇشىراماۋدىڭ باستى كەپىلى – بۇقارانىڭ تاريحي ساناسىن وياتۋ.

فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ارعىن قاسىمجانوۆ «تاريحي سانا» دەگەن ۇعىمدى بىلاي دەپ تۇسىندىرەدى: ءاربىر جەكە ادام، تۇتاس ۇرپاقتىڭ تاريحتى سەزىنۋى، ءوزىنىڭ شىققان تەگىن، ولكەسىن، حالقىن، ءناسىلىن، ونىڭ رۋحاني ءتۇپ-تامىرلارىن، وتكەن تاريحي جولىن تانىپ-بىلۋگە ۇمتىلىپ، سانا-سەزىمنىڭ ويانۋى. بۇل – وسكەندىكتىڭ، رۋحاني مادەنيەتتىڭ جوعارى ساتىعا كوتەرىلۋ بەلگىسى. وسىعان قاراما-قارسى ۇعىم ول – ماڭگۇرتتىك. ماڭگۇرتتىك – ءوز ۇلتىنىڭ رۋحاني-تاريحي ماڭىزىنان قاشۋ، كۇندەلىكتى قۇلپىرمالى، كونيۋنكتۋرالىق ماقساتتارعا ابسوليۋتتىك ءمان بەرۋ، وزگەرمەلى كۇندەلىكتى مودانى بەتكە ۇستاپ، ونى الدىڭعى قاتارعا قويۋ. وتكەن زامانداعى وتارشىلدىق قازاق حالقىن ەس جيۋعا مۇمكىندىك بەرمەي، جىلدار بويى «ماڭگۇرتتىككە» ۇستاپ كەلدى.

جوعارىدا عالىم اعامىز ايتقانداي، وتارشىلدىقتىڭ ەڭ وزەكتى تۇسى وتارلانعان، ياكي ەزگىگە تۇسكەن حالىقتى قوجايىنى، ەڭ الدىمەن ءوزىنىڭ تاريحي ساناسىنان ايىرۋعا كۇش سالادى. ياعني، وتكەن تەگىن بىلمەيتىن، بىلگىسى دە كەلمەيتىن ماڭگۇرتكە اينالدىرادى. اكادەميك ماناش قوزىباەۆ: «بودان بولعان ەلدىڭ ساناسىن تۇساپ، رۋحاني قۇلدىققا قاراي يكەمدەۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن ەڭ توتە ءتاسىل – حالىقتى ءوز تاريحي جادىنان ايىرۋ» دەپتى. 

تاريحي سانا ءھام تانىم-تۇسىنىككە قاتىستى جوعارىداعى مەتودولوگيالىق قايشىلىقتار ءبىزدىڭ سانامىزعا ءومىر شىندىعىن كوپ رەتتە كەرى ماعىناسىندا ورنىقتىرىپ وتىردى. 

وسىلاي سانانىڭ سان قۇبىلۋىنان قازاق سياقتى بوداندىقتىڭ بۇعاۋىندا بولعان ۇلتتار تاريحي دامۋ ۇردىسىندەگى ءوزىنىڭ اقيقات بولمىسىن پارىقتاۋ قابىلەتىنەن ايىرىلىپ، ساپالىق سۇرىپتاۋ مەن جەتىلىپ وتىرۋ قابىلەتى جانسىزداندى. اسىلىن اياق استى ەتىپ، جاسىققا مالداناتىن، جاتقا جالتاقتايتىن، ەتنوستىق تانىم مەن تالعامنىڭ دەرتتى بولۋى، ياعني تاريحي سانانىڭ ساپاسىزدانۋىنا اكەلىپ سوقتى. 

دەمەك ءاربىر نارسەنىڭ وزەگى بولاتىنى سياقتى ءبىز سياقتى جاڭادان تاۋەلسىز بولعان حالىق ءۇشىن تاربيەنىڭ نەگىزگى وزەگى – تاريحي سانا بولۋى ءتيىس. ياكي، ۇرپاعىنا تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرا الماعان حالىقتا بولاشاق جوق. ويتكەنى ءوزىنىڭ وتكەنىن بىلمەگەن ۇرپاق، بولاشاعىنا باعدار جاساي المايدى. تامىرسىز اعاش سياقتى، جاپىراق جايىپ كوكتەمەيدى. 

تاريحي ساناسى ب ۇلىنبەگەن ادام، ءوزىنىڭ بايىرعى باستاۋىنا قايتكەن كۇندە دە ورالادى. ونداي تۇلعا نەكەن-ساياق. قازىرگى انا ءتىلىن بىلمەيتىن قازاقتار وسى تاريحي سانا بولماعاندىقتان ءوز بولمىسىنا قايتا بۇرىلا الماي ءجۇر. قازاقتان شىققان تۇڭعىش عارىشكەر توقتار اعامىز العاش عارىشتان ورالعاندا انا تىلىنە وتە شورقاق بولاتىن. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە تولىق ۇيرەنىپ الدى. نەگە؟ ويتكەنى ول ادامنىڭ تاريحي ساناسى ساۋ بولاتىن. تاريحي ساناسى ساۋ ادامدا نامىس بولادى. ول باسقا حالىقتىڭ تىلىندە سويلەۋدى ار سانايدى. 

قازىر قانداي ءبىر جيىنعا بارساڭىز، باسقارۋشى قازاق ءبىر ورىستى كورسە سونىڭ تىلىندە جيىندى باستايدى. ول ادام انا ءتىلىن بىلەدى. ەندى نەگە جيىندى قازاقشا جۇرگىزبەيدى؟ ويتكەنى وندا تاريحي سانا جوق. وسى ورايدا تاريحي سانا دەگەنىمىز تەك قانا ءتىل بىلۋمەن ولشەنبەيدى ەكەن. وندا گەندىك تەكتىلىكتىڭ نىشانى جاتىر. سوعان قاراعاندا، تاريحي ساناسى وشكەن ادام تەكسىزدەنەدى. ونىڭ بويىندا يمان، وبال-ساۋاپ دەگەننەن جۇرناق قالمايدى. قازىرگى ۇلتتىق سيپاتقا اينالعان ساتقىندىق، جەمقورلىق، جاعىمپازدىقتىڭ ءتۇپ-تامىرى وسىندا جاتىر.

بۇدان قۇتىلاتىن جول بار ما؟ بار، ارينە. ول ءۇشىن الدىمەن باستاۋىش جانە ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ كەرەك. بۇرىنعى وتارلىق پيعىلدىڭ استارى سىڭىرىلگەن ورتا مەكتەپ وقۋلىقتارىن جويىپ، ونىڭ ورنىنا ۇلتتىق تانىمدى تەرەڭ سىڭىرگەن وقۋ قۇرالدارىن ەنگىزگەن ءجون. ول ءۇشىن الدىمەن وسى سالاعا تەرەڭ ماماندانعان وقۋلىق اۆتورلارىن دايىنداعان دۇرىس. دەمەك، وقۋلىق اۆتورلارىن دايىندايتىن ارنايى ينستيتۋت قاجەت.

ودان كەيىن، ادامنىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىراتىن دۇنيە – يمان. ادام تالانتتى، ءبىلىمدى، شەبەر ۇيىمداستىرۋشى بولۋى مۇمكىن. بىراق بويىندا يماني قاسيەت بولماسا، اتقارعان ىسىنەن ەشكىم بەرەكە تاپپايدى. ءتۇپ ناتيجەسى زيانعا شىعادى. ەندەشە يماندىلىقتى وتباسىنان باستاعان دۇرىس. بالاباقشالاردىڭ ەرەسەكتەر توبىنا يماندىلىق جايلى ارنايى دارىستەر وتكىزۋدى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى قولعا الۋى كەرەك.
سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار باعامى قايتا ءوستى

قارجى • بۇگىن، 15:53

الماتى ماڭىندا جەر سىلكىندى

ايماقتار • بۇگىن، 10:02

جاس تەننيسشىلەرمەن كەزدەسۋ

تەننيس • بۇگىن، 07:47

ۇقساس جاڭالىقتار