بۇگىندە استانامىز ۇلتىمىزدىڭ ۇياسىنا, ازاتتىق اڭساعان ەلدىڭ سيمۆولىنا اينالىپ ۇلگەردى. كەزىندە ءاليحاندار الاشتىڭ ورتالىعى ەتۋدى كوزدەگەن قاراوتكەلدىڭ تۇسىنان اسپانمەن تالاسقان ءزاۋلىم عيماراتتارى بار كوز تارتار شاھار بوي كوتەردى.
تالايدى تامساندىرعان تاڭعاجايىپ شاھاردىڭ ءبىر كۇندە پايدا بولماعانى بەلگىلى. كەڭەس داۋىرىندە «ماسكەۋ ءبىر كۇندە تۇرعىزىلعان جوق» دەپ ايتۋشى ەدى عوي. سول سەكىلدى سارىارقانىڭ تورىندە ورىن تەپكەن ەلوردامىز جىل ساناپ وزگەرىپ كەلەدى. شاھاردىڭ وسىلايشا كوركەيۋى, ەڭ اۋەلى, قالانىڭ بەكىتىلگەن باس جوسپارىنا بايلانىستى.
وسى ورايدا ەلوردا سالۋداعى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەڭبەگىن اتاپ وتكەن ءجون. جاڭا استانانىڭ ىرگەتاسى قالانعان كۇننەن باستاپ, قالانىڭ بولاشاق جوسپارىن مۇقيات ويلاستىرىپ, ارحيتەكتۋرالىق دوكتريناسىنا دەيىن قالىپتاستىردى.
قالانىڭ باس جوسپارىن جاساۋ ءۇشىن حالىقارالىق بايقاۋ جۇرگىزىلگەنى ەسىمىزدە. ەلباسىنىڭ ساۋلەتتى شاھار سالۋ يدەياسىنا الەمنىڭ مىقتى ارحيتەكتورلارى دا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, كوپتەگەن ۇسىنىس كەلىپ تۇسكەن-ءدى. جاڭا استانانىڭ باستى اۆتورى – ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ «ەۋرازيا جۇرەگىندە» اتتى كىتابىندا وسى وقيعانى بىلاي دەپ ەسكە الادى:
«كونكۋرسقا ايتۋلى ساۋلەت كومپانيالارىنان جانە بۇل تۇرعىدا الەمگە جايىلعان اتاقتارى بار: جاپونيا, اقش, اۋستراليا, يتاليا, فرانتسيا, گەرمانيا, رەسەي, فينليانديا, كورەيا, بولگاريا, پاكىستان, پولشا, چەحيا, ۋكراينا, وزبەكستان, قىرعىزستان جانە لاتۆيا سياقتى ەلدەردەن 50-دەن استام جوبا ءتۇستى. بارلىق جوبا كونگرەسس-حوللعا قويىلدى, ءسويتىپ ولارمەن اركىمنىڭ تانىسۋىنا تولىق مۇمكىندىك تۋدى. ۇسىنىستار توپتاماسىنىڭ ىشىنەن حالىقارالىق كونكۋرستىڭ شارتتارى مەن تالاپتارىنا جاۋاپ بەرە الاتىن 27 جوبا ىرىكتەلدى. ءسويتىپ كونكۋرس قورىتىندىسى بويىنشا, قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسىن سالۋدىڭ باس جوسپارى رەتىندە زامانىمىزدىڭ اسا كورنەكتى ساۋلەتشىلەرىنىڭ ءبىرى, جاپون كونتسەپتۋاليسى كيسە كۋروكاۆانىڭ جوباسى قابىلداندى».
تاڭداۋدىڭ «كۇنشىعىس ەلىنىڭ» سۇڭعىلا ساۋلەتشىسىنە نەلىكتەن ءتۇسكەنىن ەلباسى ن.نازارباەۆ بىلايشا تۇسىندىرەدى:
«ءوز اتىمنان قوسار بولسام, قالانىڭ تارامدالعان-ساقينالى كومپوزيتسياسى مەن ونىڭ ءورىستى نىسانىن ۇسىناتىن كۋروكاۆانىڭ باس جوسپارى ءبىزدىڭ كوشپەلى اتا-بابامىزدان جەتكەن ۇلتتىق سەرپىندى سەزىمدى ەسكەرەتىندىكتەن جانە قالانىڭ ورتالىق بولىگىنىڭ لاندشافت ەرەكشەلىگى نومادتاردىڭ ەجەلگى كوشپەلى تۇراقتارىنىڭ ءپىشىنىن ەسكە سالاتىندىقتان, كوپ جاعدايدا جانىما جاقىن سەزىلەدى».
كۋروكاۆانىڭ كونتسەپتۋالدىق يدەياسى – شاھاردى عالامدىق ۇدەرىس تۇرعىسىنان قاراستىرا وتىرىپ, ونىڭ تابيعاتپەن بايلانىسىن جوعالتپاي, جاسىل جەلەكتى مەكەنگە اينالدىرۋ. كۋروكاۆا مىرزانىڭ ءوز سوزىمەن ايتساق, «حح عاسىر مەحانيكالىق پرينتسيپتەر ۇستەمدىك العان ءداۋىر بولسا, ءححى عاسىر ءومىر پرينتسيپتەرىنە كوشەتىن ءداۋىر بولادى. ەندەشە, قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسى «سيمبيوز» اتتى شەشۋشى ۇعىمدى ارقاۋ ەتۋى ءتيىس». وسىنى باستى قاعيدات ەتىپ جاسالعان باس جوسپاردىڭ ناتيجەسىندە, ەلوردامىز از ۋاقىت ىشىندە ۋرباندالۋ مەن تابيعي ورتا اسەم ۇيلەسكەن قالا رەتىندە بوي كوتەردى.
دوكتور كۋروكاۆاعا ءوزى ۇسىنعان قالا قۇرىلىسى تۇجىرىمداماسى نەگىزىندە استانانى دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى باس جوسپارىنىڭ جوباسىن ءازىرلەۋ ۇسىنىلدى. بۇل تاپسىرىس جاپونيانىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى اگەنتتىگى (جحىا) مەن استانانى دامىتۋ كورپوراتسياسى اراسىنداعى كەلىسىم اياسىندا جاپون ۇكىمەتىنىڭ گرانتىنا ورىندالدى. كيسە كۋروكاۆانىڭ باسشىلىعىنداعى جوبالىق توپ ۇسىنعان ەسكيز-يدەيانى ەل ۇكىمەتى 2001 جىلدىڭ 15 تامىزىندا بەكىتتى.
قالا قۇرىلىسىنىڭ وسىنداي دوكتريناسى العاش رەت نۇر-سۇلتان قالاسىندا ىسكە اسىرىلا باستاعانىن تالاي مارتە تامسانا جازدىق. بۇگىندە ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق جۇيەسىنە باسىمدىق بەرىلە وتىرىپ جاسالعان جوبا ناتيجەسىندە ەلوردا ماڭىندا جاساندى ورمان القابى قالىپتاستى.
جىل سايىن قالا سىرتىنداعى 5 مىڭ گەكتار جەرگە اعاش وتىرعىزىلادى. قازىرگى تاڭدا اتالعان ورماننىڭ كولەمى 50 مىڭ گەكتاردان استى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قۇرىلعان «جاسىل ايماق» مەملەكەتتىك كاسىپورنى باس قالانىڭ اۋماعىن كوگالداندىرۋعا تىكەلەي جاۋاپتى. كەلەشەكتە ەلوردانى قورشاعان قالىڭ اعاش بۋرابايدىڭ تابيعي ورمانىمەن قوسىلادى. بۇدان بولەك, شاھاردى جاسىل جەلەككە اينالدىرۋ جۇمىسى دا نازاردان تىس قالعان جوق. جىل سايىن قالا ىشىندە دە اعاشتار وتىرعىزىلىپ, كوگالداندىرۋ جۇمىستارى جولعا قويىلعان.
ايتپاقشى, كۋروكاۆا جاساعان باس جوسپارعا كەيىنىرەك وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ويتكەنى جاپون ساۋلەتشىسى قالانى جوبالاعان كەزدە تۇرعىنداردىڭ سانى تەز وسەتىنىن بولجاماعان سىڭايلى. بۇعان تاڭعالۋدىڭ رەتى جوق. ويتكەنى كەز كەلگەن جوبا بۇرىنعى تاجىريبەلەرگە سۇيەنىپ جاسالادى. ال وسىعان دەيىن ەشبىر ەلدە از عانا ۋاقىت ىشىندە الەمگە تانىمال استانا سالىنعان ەمەس. ونىڭ ۇستىنە, قازاقستاننىڭ وزىندىك جولى بار ەكەنىن, شارتاراپقا جايىلعان قاعيداتتار «توعىزىنشى تەرريتورياعا» كەلگەندە مۇدىرەتىنىن قايدان ءبىلسىن؟!
وسىلايشا العاشقىدا 2030 جىلعا دەيىن تۇرعىنى 1 ميلليونعا جەتەدى دەگەن شاھار بۇل مەجەنى 12 جىل بۇرىن ورىنداپ تاستادى. بۇل – ەل حالقىنىڭ 5 پايىزى. سالىستىرىپ كورىڭىز, 1997 جىلى ەلوردا جاڭا اۋىسىپ كەلگەندە قالانى نەبارى 300 مىڭعا جەتەر-جەتپەس ادام مەكەن ەتكەن-تۇعىن.
وزگەرتىلگەن باس جوسپارعا سايكەس, شاھاردىڭ ءوزىن عانا ەمەس, نۇر-سۇلتان اگلومەراتسياسىن تولىقتاي دامىتۋ كوزدەلگەن. وسى اۋماققا اقكول قالاسى مەن اقكول, ارشالى, تسەلينوگراد جانە شورتاندى اۋداندارىنىڭ بىرقاتار ەلدى مەكەنى كىرەدى. قازىرگى تاڭدا اگلومەراتسيانىڭ اۋماعى 2,18 مىڭ شارشى شاقىرىمدى قۇراپ وتىر. حالىق سانى 1,2 ميلليوننان استى.
استانا قالاسىنىڭ 2019-2023 جىلدارعا ارنالعان جيناقى قۇرىلىسى جونىندەگى كەشەندى جوسپارى بويىنشا, حالىق سانى جىل سايىن ورتاشا ەسەپپەن 2,5 پايىزعا ۇلعايادى دەپ جوسپارلانعان. وسىعان سايكەس, 2030 جىلى ەلوردا تۇرعىندارىنىڭ سانى 2 ميلليونعا جەتپەك.
وسى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ 3 باعىتتا جۇزەگە اسىرىلماق. ءبىرىنشى مىندەت − استانا اگلومەراتسياسىن اۋماقتىق جانە ينستيتۋتتىق دامىتۋ. وسى مىندەت شەڭبەرىندە قالا قۇرىلىسىن جوسپارلاۋ قۇجاتى – نۇر-سۇلتان اگلومەراتسياسىن اۋماقتىق دامىتۋدىڭ ءوڭىرارالىق سحەماسى ازىرلەنىپ, بەكىتىلدى. ەكىنشىسى − رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك نارىقتا نۇر-سۇلتان اگلومەراتسياسىن ەكونوميكالىق ورنىقتىرۋ. بۇل باعىتتا جوسپارلانعان ءىس-شارالار بۇگىندە ءوز جەمىسىن بەرىپ وتىر. سوڭعى 20 جىل ىشىندە قالانىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 190 ەسە كوبەيىپ, 5 ترلن تەڭگەگە جەتتى. ونەركاسىپ سالاسى 30 ەسەگە ءوسىپ, ورتا جانە شاعىن بيزنەس سۋبەكتىلەرى وندىرگەن ءونىم كولەمى 4,3 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسەتىن ءتۇسىم 80 ەسەگە ارتىپ, 1998 جىلعى 13 ملرد تەڭگەدەن 2017 جىلى 1 ترلن تەڭگەگە جەتتى. مۇنىڭ ءوزى ەلوردانىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان وتە ءتيىمدى جوبا ەكەنىن اڭعارتقانداي.
ءۇشىنشى مىندەت بويىنشا قالاداعى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ۇيلەستىرۋ جۇمىستارى اتقارىلىپ جاتىر. سوعان سايكەس, جاڭا اۋەجاي مەن تەمىر جول ۆوكزالىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. قازىرگى تاڭدا LRT (جەڭىل رەلستى) جوباسى سالىنىپ جاتىر. وسى ءىس-شارالار جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 51,5 ملرد تەڭگە, جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتىنان 771,3 ملن تەڭگە ءبولىندى.
ەلوردانىڭ ماڭىنداعى اۋىلدىق جەرلەردى دە دامىتۋ جوسپارعا ەنگەن. نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ ەلدى مەكەندەرىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامىتۋعا سايكەس, قۇنى 105 ملرد تەڭگە بولاتىن 194 ءىس-شارا جۇزەگە اسىرىلادى. ونىڭ ىشىندە سۋمەن قامتۋ, جول جوندەۋ, ەلەكتر جەلىسىن تارتۋ سەكىلدى حالىققا قاجەتتى قىزمەتتەر بار. بۇدان بولەك, ءبىلىم ورداسىن سالۋ نەمەسە جوندەۋ, مەديتسينالىق مەكەمەلەر, تۇرعىن ءۇي سالۋ سەكىلدى جوسپارلار دا بار.
سونىمەن قاتار الداعى 5 جىلدىڭ ىشىندە ەلوردانىڭ دامۋىنا شامامەن 6 ترلن تەڭگە جەكە ينۆەستيتسيا سالىنباق. بۇل ءوز كەزەگىندە الەۋمەتتىك جانە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمنىڭ كەڭەيۋىنە, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ وسۋىنە جاعداي جاسايدى. 2023 جىلعا دەيىن شامامەن 10 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىنادى.
بۇدان بولەك, 121 كم جول, 2 جول ايرىعىن, 3 كوپىر, 1 جول وتپەسىن, 1 توننەل سالۋ جانە 1 اينالما جولدى اياقتاۋ جوسپارلانىپ وتىر. مۇنداي قادام ەلوردا جولدارىندا كولىكتىك كوللاپستىڭ تۋىنداۋىنا جول بەرمەي, قالاداعى نەگىزگى ماگيسترالدارداعى جۇكتەمەنى 50 پايىزعا تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ەلورداداعى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – كارىز جۇيەسى. جاۋىن جاۋسا باس قالامىز شاعىن ۆەنەتسياعا اينالىپ شىعا كەلەتىنى جاسىرىن ەمەس. بۇل ماسەلەنى رەتتەۋدى ەلباسى تالاي رەت تاپسىرعان بولاتىن. ەندى 2019 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي نوسەرلى كارىزدىڭ قولدا بار تازالاۋ قۇرىلىستارىن رەكونسترۋكتسيالاۋ جانە جاڭالارىن سالۋ جوسپارلانعان. بۇل جەر ۇستىندەگى سۋلاردىڭ كەدەرگىسىز كەتۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇگىندە استانا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ تۇعىرىنا اينالدى. ەلىمىزدىڭ ەلورداسى اقمولاعا قونىس اۋدارعاننان بەرگى ۋاقىت − مەملەكەتىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن, گەوساياسي ەركىندىگىن, تەرريتورياسىنىڭ مىزعىماستاي بەرىكتىگىن, ەل ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى دامۋ ستراتەگياسىن قامتاماسىز ەتكەن تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنداعى بەتبۇرىستى كەزەڭ.
اعىلشىننىڭ ءماشھۇر اقىنى ابراحام كاۋلي ءبىر شىعارماسىندا «قۇداي العاشقى باقتى جاراتسا, العاش قالا سالعان قابىل بولاتىن» دەپ جازعان ەكەن. ەگەر ا.كاۋلي ەلوردانى كورسە, سول جولدارىن وزگەرتىپ, «العاش زاماناۋي استانا سالعان – قازاقتار» دەپ ايتار ما ەدى, كىم ءبىلسىن؟..
