جەردى قورعاۋ — كەشەندى ماسەلە. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, بۇگىندە بىرقاتار ەلدەردەگى زاڭنامالىق قۇجاتتار تاجىريبەسى سالادا قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستاندىق عالىمدار زاڭ قابىلدانسا, جەر پايدالانۋشىلاردىڭ جەرگە دەگەن كوزقاراسى وزگەرەر ەدى دەگەن ءۋاجىن ايتادى. بۇگىندە اگروتەحنيكالاردى, سۋ جانە قۇنارلاندىرۋ ءتارتىبىن دۇرىس ساقتاماۋدىڭ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا سالعىرت قاراۋدىڭ سالدارىنان جەردىڭ توزۋى وتە وزەكتى ماسەلەگە اينالعاندىعىن اتاپ وتكەن قازۇاۋ ءبىرىنشى پرورەكتورى قانات تىرەۋوۆ قازاقستاندا جەر رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋعا بايلانىستى 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان اوك مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر قاجەتىلىگىن اتاپ ءوتتى.
«الەم حالقىنا ورتاق يگىلىك جەردى كۇتىپ-باپتاۋ ماسەلەسى جاھاندىق ماسەلە» دەپ اتاپ وتكەن «ءو.و.وسپانوۆ اتىنداعى قازاق توپىراقتانۋ جانە اگروحيميا عزي» جشس باس ديرەكتورى, اكادەميك ابدۋللا ساپاروۆتىڭ ايتۋىنشا, جەردىڭ وتىز پايىزعا جۋىعىن ءشول-شولەيتكە بەيىم ايماقتار تۇزەدى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, توپىراق قۇنارلىعى ساقتالعاندا عانا ونىمدىلىكتى ارتتىرا الامىز. قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا توپىراقتىڭ تابيعي قۇنارلىلىعى 40 پايىزعا دەيىن تومەندەپ كەتكەن. ال الداعى ءجۇز جىلدا قانداي جاعداي ورىن الاتىنى بەلگىسىز. ەلىمىزدە جەردى قورعاۋعا بايلانىستى زاڭ قابىلداۋ ماسەلەسى دە كەشەۋىلدەپ كەلەدى. وزگە ەلدەردەگى زاڭنامالىق قۇجاتتار تاجىريبەسىنە توقتالعان ابدۋللا ساپاروۆ توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعى ازايسا, وعان پايدالانۋشى جاۋاپتى بولۋى كەرەك دەيدى. جەرگە جاۋاپسىز قاراعان جاعدايدا ونى قايتارىپ الاتىن تەتىكتەر دە جۇزەگە اسۋى قاجەت. بۇگىندە الەم حالقى سانىنىڭ ءوسىپ بارا جاتقاندىعىنا بايلانىستى جىلدان-جىلعا ازىق-ت ۇلىككە سۇرانىس تا ارتىپ كەلەدى. سوندىقتان بۇگىندە جەر كۇتىمىنە باسا نازار اۋدارىپ وتىرعان امەريكا, رەسەي سياقتى ەلدەر تاجىريبەسىن باسشىلىققا الۋ قاجەتتىگىن العا تارتقان عالىم, جەر توزسا, 1 سم توپىراقتىڭ قالپىنا كەلۋى ءۇشىن 100-250 جىلعا جۋىق ۋاقىت قاجەت دەپ قىنجىلادى. بۇگىندە توپىراققا تىڭايتقىش بەرۋى ماسەلەسى دە اسا وزەكتى بولىپ وتىر. دامىعان ەلدەر تاجىريبەسىندە گەكتارىنا 1000-1700 كگ دەيىن قورەكتىك مينەرالدار بەرىلسە, قازاقستانداعى كورسەتكىش گەكتارىنا 3-5 كگ ارىعا بارمايدى. سونىڭ سالدارىنان توپىراق تا توزادى, ونىمدىلىك تە ازايادى.
مينەرالداردىڭ تيىمدىلىگىن انىقتاۋدىڭ نورماتيۆتەرى بويىنشا ساراپتاما جاساعان رەسەيلىك عالىم اكادەميك ۆيكتور سىچەۆ تىڭايتقىشتاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىمەن ۇيلەسىمى, مينەرالدى توپىراقتىڭ ءار ءتۇرلى جاعدايىندا پايدالانۋ مەن تابيعي-ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى تۇرعىسىنداعى زەرتتەۋلەرىن ۇسىنسا, ازوتتى مينەرالداردى پايدالانۋعا توقتالعان اكادەميك گەننادي گامزيكوۆ تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ جەرگە دەگەن تۇتىنۋشىلىق كوزقاراسىنا الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىردى. عالىمنىڭ پىكىرىنشە, جەردىڭ تىڭايتقىشقا قاجەتتىلىگى 90 پايىزدى قۇرايدى. رەسەيدىڭ كراسنودار ولكەسى, بەلگورود وبلىسى مەن كۋبان ايماعىندا گەكتارىنا 100-130 كگ تىڭايتقىش بەرىلەتىن بولسا, كەرىسىنشە ازيالىق بولىگىندە ماسەلەلەر كۇردەلەنە تۇسكەن. مينەرالدى تىڭايتقىش جەردىڭ نەگىزگى قورەك كوزى دەپ سانايتىن عالىم باتىس ەلدەرىندە گەكتارىنا 200-300 كگ تىڭايتقىش بەرىلەتىندىگىن ايتادى. بۇل كورسەتكىش جاپونيادا 500 كگ قۇرايدى. كەزىندە ۇجىمدىق شارۋاشىلىقتاردىڭ ءبىر جەرگە شوعىرلانۋى ناتيجەسىندە مەحانيكالاندىرۋدىڭ, جوعارى ونىمدىلىككە قول جەتكىزۋدىڭ وتە ءتيىمدى بولعاندىعىن جەتكىزگەن رەسەيلىك عالىم جەر پايدالانۋشىلاردى تۇتىنۋشىلىق كوزقاراستان ارىلتۋ ماقساتىندا قازاقستاندىق اگروحيميك مامانداردىڭ تاجىريبەسىن باسشىلىققا الۋ قاجەت دەيدى. جەردەن ءونىم الىپ, ونى ەكسپورتقا جونەلتۋدى عانا ماقسات ەتۋمەن شەكتەلۋ سالانى تىعىرىققا تىرەيدى. سوندىقتان دا عالىمدار بۇل ماسەلەگە ءتيىستى مينيسترلىكتەردىڭ ارالاسقانىن قالايدى.
اكادەميك راقىمجان ەلەشەۆ بۇگىندە جەر كولەمى جاعىنان توعىزىنشى, ەگىستىك جاعىنان بەسىنشى ورىن الىپ وتىرعان قازاقستاندا 80 ملن گەكتار اۋماق اۋىل شارۋاشىلىعى يەلىگىندە بولسا, 20 ملن گەكتارى ەگىستىك القاپتارى ەكەندىگىنە توقتالدى. ماماننىڭ ايتۋىنشا, 10-15 جىل بۇرىنعى جاعدايمەن سالىستىرعاندا ەلىمىزدە جەردىڭ قۇنارلىلىعى 25 پايىزعا دەيىن تومەندەپ كەتكەن. اسىرەسە, قارا شىڭنىڭ مولشەرى ازايا باستاعان. وسىمدىكتەر قورەكتەنەتىن جىلجىمالى قورەك قۇرامى, اسىرەسە ورتالىق قازاقستانداعى نەگىزگى استىق وندىرەتىن ولكەلەردە توپىراق قۇنارلىلىعى تومەندەگەن. ال وڭتۇستىك وڭىرلەردە دۇرىس سۋعارىلماعاندىقتان, تۇزدانعان ايماقتاردىڭ مولشەرى جوعارى. تىڭايتقىشتار مەن حيميالىق قوسپالاردى دۇرىس قولدانباۋدىڭ ەكولوگيالىق سالدارى جوعارى ەكەندىگىنە الاڭداۋشىلىعىن بىلدىرگەن عالىم جەردى قورعايتىن زاڭ كەرەك, دەيدى. بۇگىندە ۋكراينا, بەلارۋسسيا, مولداۆيا, رەسەي, قىتاي ەلىنىڭ تاجىريبەسى قازاقستان ءۇشىن اسا ماڭىزدى. «ەلىمىزدە جالعا بەرىلگەن جەرلەردىڭ بولاشاعى كۇماندى» دەگەن عالىم ەكولوگيالىق تۇرعىدان تۇراقتى باقىلاۋدى, كۇتىمدى قاجەت ەتەتىن جەر-انا —ادامزاتتىڭ يگىلىگى, تىرشىلىكتىڭ ءنارى. سوندىقتان جەردى كۇتۋدە تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ ەرەكشەلىكتەرىنە دە اسا زەر سالۋ قاجەت. سونىمەن قاتار وبلىستاردى زامانۋي زەرتحانالارمەن جابدىقتاۋدىڭ دا ماڭىزى زور.
ەكولوگيالىق تۇرعىدان زالالدانعان جەرلەردى بيولوگيالىق مەليوراتسيالاۋ ماسەلەسىن قوزعاعان «ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى» جشس باس ديرەكتورى امانگەلدى سادانوۆتىڭ ايتۋىنشا, رەسپۋبليكاداعى سۋارمالى 1,4 ملن گەكتار اۋماقتىڭ 38 پايىزى تۇركىستان, 29 پايىزى الماتى وبلىسىنا, ال 14 پايىزى قىزىلوردا وبلىسىنا تيەسىلى بولسا, قىزىلوردا, تۇركىستان (شاردارا اۋدانى), الماتى وبلىسىنداعى (بالقاش ماڭى, ۇشتوبە) كۇرىش وسىرەتىن القاپتار قايتا تۇزدانعان. مۇندا توپىراقتىڭ قارا شىڭ قاباتى ازايىپ, زياندى تۇزداردىڭ مولشەرى كوبەيىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى وسىمدىكتەرىن وسىرۋدە قولايسىز جاعدايلار ورىن الىپ وتىر. ال القاپتاردى ساۋىقتىرۋدا بيولوگيالىق ادىستەردى پايدالانۋدىڭ ەرەكشەلىگى زور.
ەكى كۇنگە سوزىلعان سيمپوزيۋمدا «ءو.و.وسپانوۆ اتىنداعى قازاق توپىراقتانۋ جانە اگروحيميا عزي» جشس, ورتالىق ازيا ەكولوگيا جانە قورشاعان ورتا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارى (قحر جانە قازاقستان), سينتسزيان ەكولوگيا جانە گەوگرافيا ينستيتۋتى (قحر عا), ميتچەرليح توپىراق قۇنارلىلىعى اكادەمياسى (گەرمانيا), قازۇاۋ, «توپىراقتانۋ, اگروحيميا جانە اگروەكولوگيا قوعامى», ت.ب. زەرتتەۋ مەكەمەلەرىنىڭ عالىمدارى بىرنەشە جىلدار بويى تالقىلانىپ كەلگەن توپىراقتىڭ توزۋ ۇردىستەرىنىڭ اسەرىن بولدىرماۋ مەن ءتيىمدى پايدالانۋدا حالىقارالىق جوبالار ازىرلەۋمەن قاتار قارجى قۇرىلىمدارى مەن دونورلاردى تارتۋ ماسەلەسىن قوزعادى.
الماتى
