رۋحانيات • 03 شىلدە, 2019

ەلىنىڭ ەر تۇلعاسى

693 رەت
كورسەتىلدى
9 مين
وقۋ ءۇشىن

كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ماقتاي رامازان ۇلى ساعديەۆتىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولدى. وسىعان وراي بۇل كۇندەرى الماتى قالاسى, سولتۇستىك قازاقستان, اقمولا, قوستاناي وبلىستارىندا جانە باسقا وڭىرلەردە قايراتكەردى ەسكە الۋعا ارنالعان سالتاناتتى ءىس-شارالار وتۋدە.

ەلىنىڭ ەر تۇلعاسى
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى لەنين اۋدانىنىڭ ءوندىرىس اۋى­لىندا دۇنيەگە كەلگەن ماقتاي ساع­­ديەۆ ەڭبەك جولىن 14 جاسىندا تۋعان ۇجىمشارىنىڭ تراكتور-ەگىس بريگاداسىندا باستادى. 1950 جىلى سەمەي مۇعالىمدەر ينس­تي­­تۋتىن ءبىتىرىپ, قارااعاش مەك­تەبىنە تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى بو­لىپ جىبەرىلەدى جانە كوپ ۇزا­ماي ونىڭ ديرەكتورى بولىپ تاعايىن­دا­لادى. 

1951-1954 جىلدارى كەڭەس ارمياسى قاتارىندا ازاماتتىق ءمىن­­دەتىن اتقارىپ كەلگەن سوڭ, 8 جىل بويى قازاقستان كوم­پارتيا­سى سوكولوۆ اۋداندىق كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى, ماشينا-تراكتور ستانساسى مەن «ياۆلەنسكي» كەڭ­شارى پارتيا بيۋروسىنىڭ حات­شىسى قىزمەتىن اتقاردى. وسى جىل­دارى وندىرىستەن قول ۇزبەي تالعار اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىن اگرونوم ماماندىعى بويىنشا اياقتايدى, ال سودان كەيىن جوعارى پارتيا مەكتەبىن ءبىتى­رەدى. 

1962 جىلى ول ارتتا قالعان «افا­ناسەۆسكي» كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالادى جانە 2 جىلدان كەيىن ونى وزاتتار قاتارىنا شىعارادى. ءتورت جىلدان كەيىن بىلىكتى باسشى سوكولوۆ اۋدان­دىق پارتيا كو­ميتەتىنىڭ ءبىرىن­شى حاتشىسى بولىپ سايلانادى. وسى قىزمەتتە ونىڭ ۇيىم­داس­تىرۋشىلىق قابىلەتىنىڭ جاڭا قىرلارى اشىلىپ, اۋدان قىسقا مەرزىمدە ءىرى اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. شارۋاشىلىقتىڭ ەكو­نوميكاسى­ نىعايا ءتۇستى, تۇرعىن ءۇي, جول, ءون­­­دى­­رىس­­تىك نىساندار قۇرىلىسى ءورىس الدى. كوپ كەشىكپەي م.ساعديەۆ جا­ڭا­­دان اشىلعان جامبىل اۋدانىنا باس­شىلىققا جىبەرىلدى, ال تاعى بىرقاتار ۋاقىتتان كەيىن  تور­عاي وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى لاۋازىمىنا تاعايىندالدى. ول ءوزىنىڭ كۇندەلىكتى ەڭبەگىمەن جانە قاجىر-قايراتىمەن كۇردەلى تابي­عي-كلي­ماتتىق جاعدايداعى وسى ايماقتا اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن ەلەۋلى تۇردە كوتەرۋگە, ونىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا­سىن نىعايتۋعا, ەلدى مەكەن­دەردى اباتتاندىرۋعا جانە ەلەكتر­لەندىرۋگە, اۆتوموبيل جولدارى مەن بايلانىس قۇرالدارى جەلى­سىنىڭ كەڭەيۋىنە كۇش سالدى. حا­لىق اعارتۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە مادەنيەت ىستەرىندە ەلەۋلى ءىل­گەرىلەۋشىلىككە قول جەتكىزىلدى. وبلىس ورتالىعى – ارقالىق قالا­سىندا پەداگو­گيكالىق ينستيتۋت پەن بىرنەشە تەحنيكۋم, مادەنيەت ءۇيى جانە دراما 

تەاترى, ولكەتانۋ مۇراجايى اشىلدى, زا­ماناۋي اۋرۋحانا كەشەندەرى سالىندى, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەيتىن, سونداي-اق تەحنيكا ءجون­دەيتىن كاسىپورىندار پايدا بولدى.

1980 جىلى ەل باسشىلىعى ونى قازاق كسر بالىق شارۋاشى­لىعى ءمينيسترى قىزمەتىنە جوعا­رىلاتتى. وسى ماڭىزدى سالاداعى ءىس­تىڭ جاعدايى مەن پروبلەمالارىنا تەز ارادا قانىقتى. بۇعان ونىڭ شارۋاشىلىق قىزمەتىندەگى جانە ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنداعى بۇرىنعى جيناعان تاجىريبەسى جاقسى كومەكتەستى. حالىققا ءىش­كى سۋ قويمالارىنداعى بالىق ءونىم­­­­دەرىمەن قاتار  تەڭىز  بالىعى  جانە  بالىق ونىمدەرى قولجەتىمدى بولدى. رەسپۋبليكا استاناسىندا جانە وبلىس ورتالىقتارىندا زاماناۋي ساۋدا-تەحنولوگيالىق جانە توڭازىتقىش جابدىقتارمەن جاراق­تانعان مامانداندىرىلعان «مۇحيت» دۇكەندەرىنىڭ جەلىسى كەڭەيدى. 

1983-1985 جىلدارى م.ساعديەۆ قوس­­تاناي وبلىستىق اتقارۋ كومي­تە­تى­نىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت ات­قار­دى. تەرىسكەي ءوڭىرىنىڭ ەگىن­شىلىك مادە­نيەتىن ارتتىرۋ, تۇر­عىن ءۇي جانە كوممۋنالدىق-تۇر­­مىستىق نىساندار سالۋ, جول قۇ­رى­­­لىسىنا بايلانىستى كۇرەس تا­بان­­­­دىلىقپەن جۇرگىزىلدى. ونەر­­­كاسىپ كاسىپ­ورىندارىندا, قۇ­­­رى­­لىستاردا شا­رۋا­شىلىق ەسەپ ۇستانىمدارىن ەنگىزۋگە, ال اۋىل شارۋاشىلىعىندا – رەن­­تابەل­دىلىكتى ارتتىرۋعا جانە ءوز قاراجاتتارى ەسەبىنەن كەڭەي­تىلگەن ۇدايى ءوندىرىستى قام­تا­ماسىز ەتۋگە باسا كوڭىل ءبولىندى. 

ماقتاي رامازان ۇلى وزىنە ءتان قاجىر-قايراتپەن جانە ءىس­كەر­­لىكپەن كەڭەس جانە پارتيا ور­­گاندارىنىڭ جۇمىس ءستيلى مەن ءادىس­تەرىن جەتىلدىرە وتىرىپ, جاس­تاردى تاربيەلەۋ جانە وقىتۋ, حالىق­تىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋ, ولاردىڭ ءما­دەني-تۇرمىستىق مۇقتاجدارىن قانا­عاتتاندىرۋ ماسە­لەلەرىمەن ىجداعاتپەن اي­نالىستى, مۇنىڭ بارلىعى زور ەر­لىكتى, تاباندىلىقتى, ديپ­لو­ماتيالىق شەبەرلىكتى تالاپ ەتتى. 

1985-1989 جىلدارى م.ساعديەۆ كوك­شەتاۋ وبلىستىق پارتيا كومي­تەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ جۇمىس جاسادى جانە بۇل ءوڭىردى قازاقستانداعى ال­دىڭ­عى ورىنداردىڭ بىرىنە شى­عاردى. بۇدان كەيىن ول قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى ءتو­رالقا­سىنىڭ توراعاسى, ەل پرەزي­دەنتىنىڭ كەڭەسشىسى بولدى, قازاق­ستان كومپارتياسى ورتالىق كو­مي­تەتىنىڭ مۇشەسى, جوعارعى كەڭەستىڭ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دە­پۋ­تاتى بولىپ سايلاندى. 

1991 جىلدىڭ سوڭىنان ماقتاي ساعديەۆ ارداگەرلەر ورتالىق كەڭەسىنە ون توعىز جىل باسشىلىق ەتتى. بۇدان باسقا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, پرەزيدەنت جانىنداعى سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس جانە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ قىز­مەتتىك ەتيكاسىن ساقتاۋ ماسەلە­لەرى جونىندەگى مەملەكەتتىك كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, ەل پرەزيدەنتى جانىنداعى ۇلتتىق كەڭەس­تىڭ مۇشەسى بولدى. 

ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاش­قى­ كۇندە­رىنەن باستاپ, ماقتاي را­ما­زان ۇلى تۇڭ­عىش پرەزي­دەن­تىمىز نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى نازار­باەۆتى اسقان بەلسەندىلىك­پەن قولداپ, قۋاتتادى, ءسويتىپ رەس­پۋبليكانى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇرعىدان دامىتۋ, قازاقستاندىق قوعامداعى ۇلت­ارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ سەنىمدى سەرىگى بولا ءبىلدى. ەلبا­سىنىڭ بارلىق باستامالارىن­ رەس­پۋبليكالىق ارداگەرلەر­ ۇيى­مى دەرەۋ قولداپ, ەل ارا­سىندا ءتيىستى ۇگىت-ناسيحات جۇمىس­تا­رىن جۇرگىزۋدە, جاستارعا ءتار­بيە بەرۋ جۇمىستارىندا بار ىن­تا-جىگەرىمەن اتسالىستى. ءار­دايىم وسى باعىتتا ارداگەرلەر ەلىمىزدەگى پرەزيدەنت سايلاۋى ناۋ­­قاندارىندا الدىڭعى قاتار­دان كورىنە ءبىلدى. وسىعان وراي 1998 جىلى رەسپۋبليكالىق ارداگەرلەر ۇيىمىنىڭ كەزەكتەن تىس III سەزىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازار­باەۆتى پرەزي­دەنت­تىككە ءۇمىت­­­­كەرلىككە ۇسىن­عانىن دا اتاپ­ كەت­كەن ءجون شىعار. 

ماقتاي رامازان ۇلى 80 جاسقا تولعان­نان سوڭ پرەزيدەنتتىڭ قا­بىلداۋىندا بولىپ, بىرگە ىستەگەن جىل­دارىنا ريزا­شىلىعىن ءبىلدىرىپ, دەن­ساۋلىعىنا بايلانىستى جۇ­مىس­تان بوساتۋعا ءوتىنىش جازعان. وكىنىشكە قا­راي, سودان كەيىن كوپ ۇزاماي 84 جاسقا قاراعان شا­عىندا باقيلىق بولىپ كەتتى.

مارقۇمنىڭ بالالارىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا, كۇنى كەشە عانا ومىردەن وزعان, كوپ جىل ارداگەرلەر ۇيىمىنداعى ماقاڭ­نىڭ ورىنباسارى, گەنەرال مۇقى­شەۆ بەك­بولات باپان ۇلىنىڭ قۇراستى­رۋىمەن كەزىندەگى باسشىسىنىڭ عيب­راتتى ءومىرىن جانە ەڭبەك جولىن ەسكە الۋ ماقساتىندا «نار تۇلعا» اتتى ەستەلىك كىتاپ جارىق كورگەن بولاتىن. وسى ەڭبەك م.ر.ساعديەۆتىڭ رۋحىن بيىكتەتىپ, ار­­­تىندا وشپەس ءىز قالدىرعان مۇرا رەتىندە مازمۇنى مەن ماعىناسى جاعىنان كەلەشەك ۇرپاققا, رەس­پۋبليكامىزدىڭ جاس­تارىنا, ستۋدەنتتەر مەن وقۋشىلارىنا ءتالىم-تاربيەسىمەن بىرگە تىنىمسىز ەڭ­بەكتىڭ, قاجىماس قايراتتىڭ, شەشەن­دىكتىڭ, كىسىلىكتىڭ ۇلگىسى رەتىن­دە تاپتىرماس دۇنيە بولىپ شىقتى.

ماقاڭ تۋرالى جۇرەكجاردى ەس­تەلىك­تەرىن جازىپ بەرگەن, ءار كەز­دەرى قاتار قىز­مەت اتقارعان, كور­نەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, عالىمدار, جازۋ­­­شىلار ونىڭ بەينەسىن ۇلكەن قۇر­مەتپەن سيپاتتاعان. امانجول قالي­كوۆ, سۇل­تان جيەنباەۆ, ءشاڭ­گەرەي جانىبەكوۆ, ساعادات نۇر­ما­عامبەتوۆ, قايىربەك ءسۇ­لەي­مەنوۆ, ۆەرا سيدوروۆا, بيجامال رامازانوۆا, كەنجەعالي ساعا­ديەۆ, سەرىك قيراباەۆ, كاكىم­بەك سالىقوۆ, ەرەنعايىپ شاي­قۇتدىنوۆ, ت.ب. بارلىعى 64 ادام بولدى. بەلگىلى اقىن-جازۋ­شى­لار – عافۋ قايىربەكوۆ, ساكەن ءجۇ­نىسوۆ, ەسلام زىكىباەۆ, كوكەن شاكەەۆ, سەرىك تۇرعىنبەكوۆ, قو­نىس­باي ءابى­لوۆ, ت.ب. ماقاڭا ولەڭ­دەرىن ارنادى.

مەن دە بىرنەشە مارتە ما­قاڭ­­مەن كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسكەن ءسات­تەردى ەسكە ءتۇسىرىپ جانە بۇگىنگى ەلىمىزدىڭ ارداگەرلەر ۇيىمىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە تىكەلەي ارالاسىپ جۇرگەنىمدە ول كىسىنىڭ پاراساتتى بولمىسىنا, وتكەن يگى ءىس­تە­رىنە ءتانتى بولعانمىن.

ماقتاي ساعديەۆ سەرتكە بەرىك, ادال مىنەزىمەن ەل بىرلىگىنە ساي تۋعان شىن مانىندەگى اقىلمان ساياساتكەر, بىلىكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ەكەنىن دالەلدەپ ءوتتى. سول اسىلدىعىن پرەزيدەنت تە تانىدى, سىيلاي ءبىلدى.

ماقتاي ساعديەۆتىڭ دۇنيەدەن وزۋىنا بايلانىستى ەل پرەزي­دەنتىنىڭ مارقۇمنىڭ وتباسى مەن تۋعان-تۋىستارىنا كوڭىل اي­تۋ جەدەل­حاتىندا: «ماقتاي راما­زان­ ۇلى ۇزاق تا عيبراتتى عۇمىر كەشتى. ول ءارتۇرلى جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەردى زور ابىرويمەن اتقارىپ, ءوزىنىڭ بار ءبىلىمى مەن ۇيىمداستىرۋشىلىق دارىنىن تۋعان ەلىنىڭ يگىلىگىنە جۇمسادى. قاي قىزمەتتە دە ءوزىن قاراپايىم, جان-جۇرەگى ادال ءارى ءىستىڭ كوزىن بىلەتىن بەدەلدى تۇلعا رەتىندە تانىتىپ, حالقىمىزدىڭ شىنايى قۇرمەتى مەن سۇيىسپەنشىلىگىنە ءبو­لەندى. ول كىسىنىڭ ەڭبەگى مەن جار­قىن ديدارىن حالقىمىز ۇمىت­پايدى» دەلىنگەن.

م.ر.ساعديەۆتىڭ ەرەن ەڭبەگى مەم­لەكەت تاراپىنان دا لايىقتى ءتۇر­دە باعالاندى. ول ءۇش رەت «ەڭ­­بەك قىزىل تۋ», «لەنين», «وك­تيا­بر رەۆوليۋتسياسى», «پارا­سات» وردەن­دەرى­مەن جانە دە كوپتەگەن مەدالدارمەن ماراپاتتالدى.

ماقتاي رامازان ۇلى ارتىنا اسىل مۇرا «شىندىق بار جەر­­­­­دە سەنىم بار», «بيىك ارمان ايعا­عى» جانە «تابانىمدا تۋعان جەر­­دىڭ ىستىعى» اتتى كىتاپتار قال­­­­­دىردى.
ماقتاي رامازان ۇلى ساع­ديەۆ­­تىڭ ەلىمىزدىڭ ارداگەرلەر ۇيى­مىن­داعى سال­­ماقتى دا سالي­قالى جولىن كەيىنگى ءىزبا­سارلارى جالعاستىرۋدا. 

باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, رەسپۋبليكالىق ارداگەرلەر ۇيىمى
ورتالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى
سوڭعى جاڭالىقتار