پارلامەنت ەكس-پرەزيدەنتتىڭ قىر سوڭىنان نەگە قالماي ءجۇر؟ وعان بىرنەشە سەبەپ بار. اتامباەۆ 2011-2017 جىلدارى قىرعىز رەسپۋبليكاسىن باسقارعان 3-ءشى پرەزيدەنت. بۇل ەلدىڭ قازىرگى كونستيتۋتسياسى بويىنشا پرەزيدەنت تەك 6 جىلعا ءبىر رەت قانا سايلانا الادى. اتامباەۆ بۇل تالاپتى ورىنداپ, 2 جىل بۇرىن قىزمەتىنەن كەتتى. سايلاۋدا قازىرگى قىرعىزباسى سوورونباي جەەنبەكوۆتى قولدادى. و باستا ەكەۋى ءبىر پارتيادان شىققان ساياسي ۇزەڭگىلەستەر دەپ قاراستىرىلعان. الايدا جەەنبەكوۆ بيلىككە كەلگەن سوڭ ەكەۋىنىڭ اراسى كۇرت بۇزىلدى.
اتامباەۆ قىزمەتتەن كەتسە دە, ساياسي الاڭدى تاستاعىسى كەلمەي, جاڭا باسشى جەەنبەكوۆتى ءوز كادرلارىمەن قورشاپ, ونى باقىلاۋداعى پرەزيدەنت قىلعىسى كەلدى. بۇل ونىڭ قاتەلىگى بولاتىن. جەەنبەكوۆ تىلالعىش ورىنباسار بولادى دەگەن بولجامنىڭ كۇلتالقانى شىقتى. ول ەرەجەگە كونبەدى, مىنەز تانىتتى. قايتا اتامباەۆتىڭ ەڭ سەنىمدى سەرىكتەرى – باستى كادرلارىن قىسقا ۋاقىتتا تولىعىمەن اۋىستىردى. ولار – پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى فاريد نيازوۆ, مەملەكەتتىك ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى ابديل سەگىزباەۆ, باس پروكۋرور ينديرا دجولدۋباەۆا, پرەمەر-مينيستر ساپار يساكوۆ جانە باسقالار.
پرەزيدەنت جەەنبەكوۆ ولاردى تەك قىزمەتىنەن بوساتۋمەن شەكتەلمەدى. ەسكى كوماندانىڭ ءبىرازىنا ايىپ تاعىپ, تۇرمەگە توعىتتى. بۇل ءوزىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى اتامباەۆپەن اشىق قارسىلاسۋ دەگەندى ءبىلدىردى جانە جەەنبەكوۆ بۇل قادامعا سانالى تۇردە باردى. بۇگىندە ۇستىنەن ءىس قوزعالعانداردىڭ قاتارىندا ەكس-پرەمەرلەر ساپار يساكوۆ پەن جانتورو ساتىبالديەۆ, ەكس-ۆيتسە-پرەمەر اسقاربەك شاديەۆ, پرەزيدەنتتىڭ بۇرىنعى كەڭەسشىسى يكرامجان يلميانوۆ, كەدەن قىزمەتىنىڭ ەكس-توراعاسى ادامكۋل ءجۇنىسوۆ, بىشكەك قالاسىنىڭ بۇرىنعى باسشىلارى البەك يبرايموۆ جانە كۋبانىچبەك كۋلماتوۆتار بار. ولاردىڭ كوپشىلىگىنە بىشكەك جىلۋ ەلەكتر ستانتسياسىن 386 ملن دوللارعا جوندەۋ جۇمىسىن وتكىزگەندە اقشا جىمقىردى دەگەن ايىپ تاعىلعان.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سوورونباي جەەنبەكوۆ بيلىك ەليتاسىن اتامباەۆ كادرلارىنان تازالادى. ءتىپتى, جاقىندا اتامباەۆتى قىرعىزدىڭ سوتسيال-دەموكراتيا پارتياسىنىڭ توراعالىعىنان دا الىپ تاستادى. اتالعان پارتيانىڭ ەلدىڭ ساياسي ومىرىندە ىقپالى مول. پارلامەنتتەگى 120 ورىننىڭ 38-ءىن الىپ وتىر. بۇگىندە ەكس-پرەزيدەنت ءوز ەلىندە تولىق ساياسي يزولياتسياعا ءتۇستى دەسەك, ارتىق ەمەس. ەندى ونىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق پروتسەستەرگە ىقپال ەتۋ تەتىكتەرى مۇلدەم ازايدى. بىراق مۇنىڭ ءوزى جەەنبەكوۆ ءۇشىن از سەكىلدى. سەبەبى ول پارلامەنت ارقىلى ەندى اتامباەۆتىڭ ءوزىن جاۋاپقا تارتۋ مەحانيزمىن بىلتىر باستاپ كەتتى.
ناقتىراق ايتساق, بۇل ەلدە ەكس-پرەزيدەنتتەرگە قول سۇعۋعا, جاۋاپقا تارتۋعا بولمايتىن ەرەكشە مارتەبەنى الىپ تاستاۋ تۋرالى زاڭ دايىندالدى. ماۋسىم ايىنا دەيىن بۇل مارتەبە تەك روزا وتۋنباەۆا مەن المازبەك اتامباەۆتا عانا بار. 5 جىلدان سوڭ جەەنبەكوۆ ءوزى دە ەكس-پرەزيدەنت اتانادى. ءبىر جاعى بۇل زاڭ قازىرگى ەل باسشىسىنا ءوزىنىڭ قارسىلاسىن تۇرمەگە جابۋعا مۇمكىندىك بەرسە, ەكىنشى جاعىنان ەرتەڭ ءوزى دە وسىنداي جاعدايدا قالۋ قاۋپى بار. بىراق جەەنبەكوۆ مامىر ايىندا اتالعان زاڭعا قول قويدى.
ەندى اتامباەۆ ەكس-پرەزيدەنتكە بەرىلەتىن بىرنەشە ارتىقشىلىقتان ايرىلدى. ماسەلەن, الداعى ۋاقىتتا ونىڭ مەملەكەتتىك كۇزەتى, بايلانىس قۇرالى, پرەزيدەنتتىڭ 75 پايىزدىق زەينەتاقىسى, مەملەكەتتىك ساياجايى جانە باسقا دا ارتىقشىلىقتارى بولمايدى. سونداي-اق ونىڭ جۇبايى تەگىن مەديتسينالىق تەكسەرىستەن وتە المايدى. قاي ەلدە بولماسىن ەكس-پرەزيدەنتكە ايىپ تاعۋ نەمەسە «جازالاۋ» وڭاي ەمەس. سول ءۇشىن قىرعىز پارلامەنتى 13 ماۋسىم كۇنى ارنايى دەپۋتاتتىق كوميسسيا قۇرىپ, اتامباەۆ ماسەلەسىن مايشاممەن قارادى. كوميسسيا بۇرىنعى باسشىنىڭ ءىسىن زەرتتەپ, ونىڭ 6 ءتۇرلى قىلمىسقا قاتىسى بولعان دەگەن شەشىمگە كەلدى. پارلامەنت كوميسسيا قورىتىندىسىن قولدادى. بۇل قۇجات بىردەن باس پروكۋراتۋراعا جولداندى. ولار اتامباەۆقا تاعىلعان تەك 5 ايىپپەن كەلىسىپ وتىر. ول قانداي قىلمىس؟
ءبىرىنشىسى – اتامباەۆ كوي-تاش اۋىلىندا جەردى زاڭسىز الىپ, وندا قازىرگى ءۇيىن سالعان. ەكىنشىسى – اتامباەۆ كەزىندە قىلمىس الەمىنىڭ سەركەسى ازيز باتۋكاەۆتى تۇرمەدەن زاڭسىز بوساتقان. ءۇشىنشىسى – ەكس-پرەزيدەنت «اكا ينۆەست» فيرماسى ارقىلى اقشا جىمقىرعان. ءتورتىنشىسى – بىشكەك جىلۋ ەلەكتر ستانساسىن جاڭعىرتۋ, جوندەۋ بارىسىندا جەمقورلىققا قاتىسى بولعان. بەسىنشىسى – بىشكەك جىلۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ كومىر ساتىپ الۋ ىسىنە ارالاسىپ, جەمقورلىققا جول بەرگەن. ەگەر بۇل ايىپتار سوتتا دالەلدەنسە, وندا اتامباەۆ اباقتىعا ۇزاق جىلعا قامالۋى مۇمكىن. اتامباەۆ ايىپتىڭ ەشبىرىن مويىنداعان جوق, ءوزىمدى تاپپانشاممەن قورعاي الامىن دەپ ەسكەرتىپ قويدى. وعان قوسا, سوت پروتسەسى باستالا قالعان جاعدايدا بۇل قىرعىز ەلىنىڭ تاريحىندا پرەزيدەنتتى سوتتاعان العاشقى فاكت بولادى. سەبەبى ودان بۇرىنعىلارى – اسقار اقاەۆ پەن قۇرمانبەك باكيەۆ ءالى شەتەلدە. وتانىنا ورالار ەمەس. بۇدان بولەك, ەگەر اتامباەۆقا ۇكىم شىقسا, بۇل ەلدە جاڭا ساياسي داعدارىس باستالۋ مۇمكىندىگى جوعارى. نەگە؟
قىرعىز ساياسي جۇيەسىنىڭ ءالسىز تۇسى – ەل وڭتۇستىك پەن سولتۇستىككە بولىنگەن. ءار تاراپ ءوز وكىلىن قولدايدى. قازىر دە شۋ وبلىسىنىڭ وكىلدەرى اتامباەۆتى ەشكىمنىڭ قولىنا بەرىپ قويمايمىز دەپ ونىڭ ءۇيىن كۇزەتىپ وتىر. ياعني, ول ازاماتتار ءۇشىن زاڭ, قىلمىس, تەرگەۋ, ۇكىم دەگەن ۇعىمداردان بۇرىن ساياسي-گەوگرافيالىق ءبولىنىس ماڭىزدى بولىپ تۇر. ەگەر اتامباەۆ سوتتالسا, وندا قىرعىزدىڭ سولتۇستىك بولىگى تاعى دا الاڭعا شىعۋى مۇمكىن. پرەزيدەنت جەەنبەكوۆ مۇنى بولجاپ وتىر, ءبىلىپ وتىر, الايدا ماقساتىنان قايتار ەمەس.
