ايتا كەتۋ كەرەك, سايلاۋ قورىتىندىسى شىققان سوڭ مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ قىرعىزستان پرەزيدەنتى س.جەەنبەكوۆپەن تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ, اڭگىمە بارىسىندا ونى سايلاۋداعى ايقىن جەڭىسىمەن قۇتتىقتادى جانە باۋىرلاس قازاقستان حالقىنىڭ ماڭىزدى دا جاۋاپتى تاڭداۋ جاساعانىن اتاپ ءوتتى. وعان قوسا, س.جەەنبەكوۆ قازاقستان باسشىسىن قازاق-قىرعىز قاتىناستارىن نىعايتۋ ماقساتىندا قىرعىزستانعا رەسمي ساپارمەن كەلۋگە شاقىرعان ەدى.
ۇلىقتاۋ ءراسىمى ءوتىپ, جاڭا سايلانعان پرەزيدەنت حالىق الدىندا انت بەرگەننەن كەيىن ول شانحاي ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا قاتىسۋ ءۇشىن 2019 جىلعى 13 ماۋسىمدا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ بىشكەك قالاسىنا اتتاندى. بۇل ق.توقاەۆتىڭ رەسمي تۇردە مەملەكەت باسشىسى بولىپ سايلانعاننان كەيىنگى العاشقى جۇمىس ساپارى ەكەنىن باسا ايتقان ءجون.
ساپار بارىسىندا شىۇ-نىڭ بيىلعى توراعاسى قىرعىزستان ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردەن جانە بايقاۋشى ەلدەردەن كەلگەن مارتەبەلى مەيمانداردى قابىلدادى جانە س.جەەنبەكوۆ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆپەن جۇمىس كەزدەسۋىن وتكىزدى. كەزدەسۋ بارىسىندا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قازاقستانداعى سايلاۋ تابىستى وتكەنىن اتاپ ءوتىپ, ق.توقاەۆتى جەڭىسىمەن تاعى دا قۇتتىقتادى. ال مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ جاڭا سايلانعان پرەزيدەنت رەتىندە ءوزىنىڭ العاشقى شەتەلدىك ساپارىن وسى باۋىرلاس قىرعىز ەلىنەن باستاپ وتىرعانىنا قۋانىشتى ەكەنىن جەتكىزدى.
ونىڭ ۇستىنە, 2019 جىلعى 14 ماۋسىمدا س.جەەنبەكوۆ شىۇ ەلدەرى باسشىلارى كەڭەسىنىڭ كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى وتىرىسىن اشا وتىرىپ, كۇللى الەم الدىندا (وتىرىسقا 11 ەلدىڭ باسشىسى جانە 23 ەلدەن كەلگەن 500-دەن استام جۋرناليست قاتىستى) قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقاەۆقا جىلى لەبىزىن ءبىلدىردى جانە «وسى مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, قازاقستاندىق تاراپتى سايلاۋدىڭ تابىستى وتۋىمەن قۇتتىقتايمىن. ءسىزدىڭ جەڭىسىڭىز – حالىقتىڭ وزىڭىزگە دەگەن سەنىمىنىڭ كورىنىسى», دەدى ول.
قىرعىز پرەزيدەنتى س.جەەنبەكوۆتىڭ ق.توقاەۆقا قاتىستى جوعارىدا اتالعان رياسىز ارەكەتتەرى بىرىنشىدەن, قىرعىز تاراپىنىڭ ەلىمىزگە باۋىرمالدىق قارىم-قاتىناسىن, ەكىنشىدەن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جەكە تۇلعاسىنا دەگەن قۇرمەتىن جانە ۇشىنشىدەن, كەلەشەكتە ەلىمىزبەن جان-جاقتى ارا قاتىناستاردى جاقسارتۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن كورسەتسە كەرەك.
شىۇ جيىنى كەزىندە ەڭ باستى قۇجات – شىۇ-عا مۇشە مەملەكەت باسشىلارى كەڭەسىنىڭ بىشكەك دەكلاراتسياسى قابىلداندى. بۇل قۇجات ماڭىزى جاعىنان قورىتىندى ساياسي ۇستانىم بولىپ تابىلادى, وندا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ شىۇ-نى دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارى تۋرالى بىرلەسكەن پايىمى, سونداي-اق وزەكتى حالىقارالىق جانە وڭىرلىك پروبلەمالار بويىنشا جيناقتالعان تۇجىرىم قامتىلعان.
وعان قوسا ساميتتە جوعارىدا اتالعان دەكلاراتسيادان باسقا 20 قۇجاتقا قول قويىلدى, ونىڭ ىشىندە سامميت اياسىندا شىۇ حاتشىلىعى مەن «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋم بار.
سامميتكە قاتىسۋشىلار شىۇ شەڭبەرىندە قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى, ەكسترەميزمگە, تەرروريزم مەن ەسىرتكى ترافيگىنە قارسى ءىس-قيمىل, ەكونوميكانى, ونەركاسىپتى دامىتۋ, گۋمانيتارلىق سالاداعى ىنتىماقتاستىق سياقتى باعىتتاردىڭ قازىرگى جاي-كۇيى مەن اتالعان سالالار بويىنشا ءوزارا ارەكەتتەستىكتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋ پەرسپەكتيۆالارىن تالقىلادى. سونداي-اق شىۇ ەلدەرىنىڭ باسشىلارى اۋعانستان مەن سيرياداعى جاعدايدى رەتتەۋ جولدارىن, يران يادرولىق باعدارلاماسى بويىنشا قازىرگى جاعدايدى دا قاراستىردى.
بۇل ورايدا, قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ شىۇ-نىڭ باستى مىندەتتەرى رەتىندە مىنالاردى اتاپ ءوتتى:
شىۇ كەڭىستىگىندە ءوزارا سەنىمدى, قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا كونسترۋكتيۆتى ديالوگ پەن ءوزارا ءىس-قيمىلداردى نىعايتۋ ماڭىزدى بولىپ قالا بەرۋى ءتيىس. وسىعان بايلانىستى شىۇ ستراتەگياسى شەڭبەرىندە 2018-2022 جىلدارعا ارنالعان ءىس-قيمىلدار جوسپارىن, ۇزاق مەرزىمدى تاتۋ كورشىلىك تۋرالى كەلىسىمدى, دوستىق پەن ىنتىماقتاستىقتى تولىققاندى جۇزەگە اسىرۋ كەرەك.
قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ءۇش ديالوگ» جونىندەگى باستاماسى تۇرعىسىنان العاندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ اسسوتسياتسياسى, بريكس (برازيليا, رەسەي, ءۇندىستان, قىتاي, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى) پەن ەۋروپالىق وداق سياقتى ەۋرازيانىڭ كوپجاقتى نەگىزگى قۇرىلىمدارىمەن تولىققاندى قارىم-قاتىناستى ورناتىپ, ونى كەڭەيتۋ ارقىلى ۇيىمنىڭ حالىقارالىق باسەكەگە قابىلەتىن ارتتىرۋ قاجەت.
ەكونوميكالىق ءوسىم باياۋلاعان ءارى الەمدىك نارىقتاعى قارجىلىق تۇراقسىزدىق جاعدايىندا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ زور الەۋەتىن بۇدان دا ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت. وعان سەگىزجاقتى ەۋرازيالىق قارجىلىق كەڭەسشىلىك مەحانيزمىن قۇرۋ سەپتىگىن تيگىزبەك.
سونداي-اق قازاقستان پرەزيدەنتى وتىرىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىن وڭىردەگى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, تەرروريزم ماسەلەسى جاھاندىق جەلىدە كورىنىس بەردى, سوندىقتان كيبەرقاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدى كۇشەيتۋ قاجەت. «شىۇ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ورتالىعىن قۇرۋ ۇيىمنىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىن قورعاۋ ىسىنە قوسقان ماڭىزدى ۇلەس بولار ەدى», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى كليماتتىڭ وزگەرۋى مەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەلەرىنە جەكە توقتالىپ, وسى سالاداعى ىنتىماقتاستىق ءۇشىن تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن پلاتفورما قۇرۋدى ۇسىندى.
جەرگىلىكتى ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, شىۇ سالىستىرمالى تۇردە جاڭادان قۇرىلعان ۇيىم بولعانىمەن بۇكىل الەم كوز تىگىپ وتىرعان بەدەلدى بىرلەستىك, ال ەكونوميكالىق ءوسۋى مەن گەوياساياسي ورنالاسۋى جاعىنان قازاقستاننىڭ شىۇ-داعى ءرولى اسا ماڭىزدى, سوندىقتان پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ سويلەگەن سوزىندەگى ءار ۇستانىمعا اسا ءمان بەرۋ قاجەت.
وسى ورايدا باۋىرلاس قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار ءوزارا ءتيىمدى نەگىزدە دامىپ كەلە جاتقانىن ايرىقشا ايتقان ءجون. قازاقستان – قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ءىرى ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى. تاۋەلسىزدىك العان كەزدەن باستاپ قازاقستان قىرعىز ەلىنىڭ ەكونوميكاسىنا 1,5 ميلليارد اقش دوللارىنان استام كولەمدە ينۆەستيتسيا سالدى.
تاۋ-كەن سالاسىنداعى ءبىر عانا «بوزىمچاك» كومپانياسى وسى ۋاقىتقا دەيىن قىرعىزستان ەكونوميكاسىنا 350 ملن اقش دوللارىنان استام قاراجات سالعان. «بوزىمچاك» كەن ورنى ستراتەگيالىق وبەكتىلەردىڭ مەملەكەتتىك تىزبەسىنە كىرەدى, كاسىپورىننىڭ سالىق اۋدارۋ كولەمى جىلىنا شامامەن 10 ملن اقش دوللارىن قۇرايدى. اتالعان كومپانيا قىزمەتى ارقىلى شامامەن 1200 جۇمىس ورنى اشىلدى. سونداي-اق Sky mobile كومپانياسى بيۋدجەتكە سالىق تولەۋدەن قىرعىزستانداعى ءىرى كومپانيا بولىپ سانالاتىن «كۋمتور» كەنىشىنەن كەيىن ەكىنشى ورىندى يەلەنەدى جانە سالىق كولەمى جىلىنا 35 ملن اقش دوللارىن قۇرايدى ەكەن. وعان قوسا «حالىق بانك كىرگىزستان», «بتا-بانك قىرعىزستان», «تسۋم-ايچۋريوك» سياقتى كوپتەگەن قازاقستاندىق كومپانيالار ەلدەرىمىزدىڭ تاتۋلىعى ارقاسىندا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ءوز ۇلەسىن قوسىپ وتىر.
قىرعىزستان پرەزيدەنتى س.جەەنبەكوۆ 2017 جىلى ءوزىنىڭ العاشقى رەسمي ساپارلارىنىڭ ءبىرىن قازاقستاننان باستاپ, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ باۋىرلاس ەكەنىن دالەلدەدى. وسى ءىس-شارا بارىسىندا: قازاق-قىرعىز مەملەكەتتىك شەكاراسىن شەگەندەۋ تۋرالى شارتقا, مەملەكەتتىك شەكارالاردىڭ جۇمىس رەجىمى تۋرالى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمگە قول قويىلدى. بۇدان سوڭ قىرعىزستان پرەزيدەنتى ەلباسى ن.نازارباەۆپەن ءارتۇرلى دەڭگەيلەردە بىرنەشە مارتە كەزدەستى, قازىرگى پرەزيدەنت ق.توقاەۆپەن دە حالىقارالىق ءىس-شارالار اياسىندا ءبىرنەشە دۇركىن جۇزدەسىپ ۇلگەردى. بۇل كەزدەسۋلەر ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى ۇدەمەلى تۇردە دامىتۋعا زور ۇلەسىن قوسپاق.
قىرعىزستان ءبىزدىڭ ەلىمىزگە نەگىزىنەن ەلەكتر ەنەگرياسىن, ءسۇت ونىمدەرىن كوكونىستەر مەن جەمىس-جيدەك, ءمۇيىزدى ءىرى قارا, تىگىن ونىمدەرىن, شىنى جانە باسقا دا بۇيىمداردى جەتكىزەدى. ال قازاقستاننان قىرعىز رەسپۋبليكاسىنا مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرى, استىق, كومىر, ۇن, وسىمدىك مايى, ورگانيكالىق ەمەس حيميالىق زاتتار, مينەرالدىق شيكىزات, تەمىر جانە بولات ونىمدەرى اكەلىنەدى.
ساياسي ديالوگ تۇرعىسىنان ەكى ەل اراسىنداعى نەگىزگى ەكىجاقتى قاتىناستار بويىنشا قايشىلىق جوق, جوعارى دەڭگەيدەگى كەلىسسوزدەر تۇراقتى تۇردە وتكىزىلۋدە. 2017 جىلدىڭ اياعىندا ەلباسى ن.نازارباەۆ پەن قىرعىزستان پرەزيدەنتى س.جەەنبەكوۆ ەكى ەل ۇكىمەتتەرىنە ءوزارا ساۋدا كولەمىن 2020 جىلعا قاراي 1 ميلليارد اقش دوللارىنا جەتكىزۋ ءجونىندە تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. قازىر وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ءتيىستى بيلىك تارماقتارى بارىنشا تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتۋدا.
وعان قوسا ەكى ەل اراسىنداعى مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق تا قارقىندى دامۋ ۇستىندە. ماسەلەن, وتكەن جىلى ايگىلى جازۋشى ش.ايتماتوۆتىڭ 90 جىلدىعى 2018 جىلعى 25 ساۋىردە ەلىمىزدە وتكەن حالىقارالىق فورۋمنان باستاۋ الىپ, قىرعىزستاندا جانە بۇكىل دۇنيە جۇزىندە جالعاسىن تاپقانى ءمالىم. وعان قوسا بىلتىرعى تامىزدا قازاقستان-قىرعىزستان ۇكىمەتارالىق كەڭەسىنىڭ جەتىنشى وتىرىسى بولىپ, قازىرگى نۇر-سۇلتان قالاسىندا ش.ايتماتوۆتىڭ اتىنا كوشە بەرىلدى. بىشكەكتە قازاق-قىرعىز دوستىعىنا ارنالعان بىرنەشە دوڭگەلەك ۇستەلدەر, جاستار فورۋمى ءوتتى. وتكەن جىلى قازاقستاننىڭ مادەني سالاسىن دامىتۋعا ۇلەس قوسقان قىرعىزستان ازاماتتارى – سۋرەتشى س.وسموناليەۆ پەن ىستىقكولدەگى م.اۋەزوۆ اتىنداعى مۋزەي ءۇيىنىڭ قىزمەتكەرى س.تابىشەۆا ەلىمىزدىڭ جوعارى ناگرادالارىمەن ماراپاتتالدى.
وسى جىلى دا ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق سالا بويىنشا كوپتەگەن ءىس-شارا جوسپارلانعان. قازىردىڭ وزىندە زامانىمىزدىڭ زاڭعار تۇلعاسى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىعى قارساڭىندا ونىڭ تاڭدامالى شىعارمالارى قىرعىز تىلىنە اۋدارىلىپ, جەكە كىتاپ بولىپ جارىق كوردى, تاياۋدا اتالعان ەڭبەكتىڭ تۇساۋكەسەرى وتپەك.
قازاق پەن قىرعىزدىڭ جاقىندىعىن ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان مەن قىرعىزستان باۋىرلاس ءارى وداقتاس مەملەكەتتەر», دەگەن سوزىمەن تۇجىرىمداۋعا بولادى. پرەزيدەنت س.جەەنبەكوۆ تە «قىرعىزدار مەن قازاقتار سياقتى ءبىر-بىرىنە جاقىن حالىق جوق», دەپ ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. مىنە, وسىنىڭ ءبارى «قازاق پەن قىرعىزدىڭ اراسى – كوزدىڭ اعى مەن قاراسى» دەگەندەي ەكى ەل اراسىنداعى رياسىز دوستىقتى بىلدىرسە كەرەك.
كارىم كوكىرەكباەۆ,
قازاقستاننىڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى
