حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ كونۆەنتسياسى بالالار ەڭبەگى دەگەنگە ولاردىڭ ءبىلىم الۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن, دەنساۋلىعىنا قاۋىپتى جۇمىستاردىڭ ءبارىن جاتقىزادى. وسى كونۆەنتسياعا سايكەس 18 جاسقا تولماعانداردىڭ ءبارى «بالا» كاتەگورياسىنا ەنگىزىلگەن. حالىقارالىق قۇجات ولاردىڭ دەنساۋلىعىنا, پسيحولوگياسىنا زياندى دۇنيەلەردىڭ ءبارىمەن اينالىسۋعا تىيىم سالادى. بۇلاردىڭ قاتارىندا قولمەن ىستەلەتىن ۇزاق مەرزىمدىك جۇمىستار, اۋىر جۇكتەردى اربامەن يتەرىپ تاسىمالداۋلار جانە ت.ب. ەنەدى. سونىمەن ءبىرگە اۋا رايىنىڭ ىستىعى مەن سۋىعىنداعى بارلىق جۇمىستارعا دا تىيىم سالىنعان.
بالالاردىڭ ەڭبەگىن قاناۋعا جول بەرمەۋدى, ولاردى اۋىر جۇمىستارعا سالماۋ دەگەندى كەشەگى كەڭەس وداعى ەسكەرگەن جوق. الاڭسىز وسۋگە, ويناپ-كۇلۋگە, ەركەلەۋگە, كۇلۋگە ءتيىستى بالدىرعانداردى قارا جۇمىسقا جەگۋ – ادامدىق قۇقىنان ايىرۋ ەكەنىن, ازاماتتىق تالابىن اياققا باسۋ ەكەنىن كەڭەستىڭ باسشىلارى ويلاعان ەمەس. اسىرەسە, ەلدىڭ شەتكەرگى ايماقتارىنداعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردا بالالاردىڭ «اۋىر جۇمىستان قاشپاي» ەڭبەك ەتۋىن ناسيحاتتاپ, ولاردى ءتىپتى ىنتالاندىرىپ وتىراتىن شارالار دا بەلگىلەنگەن. مىسالى, 11 جاسار تاجىك قىزى ماملاكات ناحانگوۆانى ەكى قولىمەن ماقتا جيناپ, «ستاحانوۆشى» بولدى دەپ ماداقتاپ, 1935 جىلى وعان لەنين وردەنىن دە بەرگەن ەدى. ونىڭ سول كەزدەگى مەملەكەت باسشىلارىمەن تۇسكەن سۋرەتتەرى ءاربىر مەكتەپتىڭ قابىرعاسىنا ءىلىنىپ, جەتكىنشەكتەرگە ۇلگى ەتىلەتىن.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە جيىن-تەرىم كەزىندە, اسىرەسە, ماقتا جيناۋدا جاس بالالاردىڭ ەڭبەگىن قاناۋ از بولعان جوق. ولاردىڭ ۇلكەندەرمەن ءبىرگە توككەن تەرىنە دە بولماشى عانا ەڭبەكاقى جازىلاتىن. ءارينە, بالانى ەڭبەككە باۋلۋ كەرەك, بىراق ولاردى اۋىر جۇمىسقا سالماي جانە تەك شەكتەۋلى ۋاقىتقا عانا جەڭىل-جەلپى ەڭبەككە جۇمساپ, قالعان كەزدە دەمالىس ساعاتتارىن ۇيىمداستىرۋ ەشكىمنىڭ ويىنا دا كەلمەيتىن.
حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, قازىر الەمدە 152 ميلليون بالا اۋىر ەڭبەكپەن اينالىسۋعا ءماجبۇر ەكەن. بۇل الەمدەگى ءاربىر 10-شى جاس بالا جۇمىس ءىستەۋدە دەگەن ءسوز. يۋنيسەف-ءتىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, سونىڭ ىشىندە 73 ملن بالا اسا قاۋىپتى جۇمىستارعا تارتىلعان. ولار ەكونوميكانىڭ بارلىق سەكتورىندا جۇمىس ىستەيدى, سونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعىندا ءاربىر ون بالانىڭ جەتەۋى ەڭبەك ەتەدى ەكەن. وسى دەرەكتەر گەرمانيانىڭ كەلن قالاسىندا «بالالار ەڭبەگىن قاناۋعا قارسى كۇرەس كۇنىن» اتاپ وتۋگە ارنالعان حالىقارالىق جيىندا اتاپ ءوتىلدى. بۇگىنگى تاڭدا بالالار ەڭبەگىن قاناۋدا افريكا قۇرلىعى الدا كەلە جاتىر. وندا 72 ميلليون بالا ومىرلىك ءناپاقاسىن ءوزى تابۋعا ءماجبۇر. بالالارى جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولعان ەكىنشى قۇرىلىق ازيا, مۇندا 62 ميلليونداي بالا جۇمىس ىستەيدى.
اتالعان جيىندا يۋنيسەف-ءتىڭ گەرمانيا فيليالىنىڭ باسشىسى كريستيان شنايدەر: «بالالاردىڭ جۇمىس ىستەۋىن سىناپ جانە وعان تىيىم سالۋ ازدىق ەتەدى», دەدى. ونىڭ ايتۋى بويىنشا, بارلىق ەلدەردىڭ وكىمەتتەرى, ازاماتتىق قوعامدارى مەن ۇيىمدارى بالالاردى جۇمىس ءىستەۋگە ماجبۇرلەيتىن سەبەپتەرگە قارسى كۇرەسۋى كەرەك. بۇل سەبەپتەردىڭ قاتارىنا كەدەيشىلىكتى, وقۋ-بىلىمگە قول جەتكىزە الماۋشىلىقتى, جەتىم-جەسىرلەرگە دەگەن قامقورلىقتىڭ ءتومەندىگىن قوسۋعا بولادى.
يۋنيسەف ماماندارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, 2000 جىل مەن 2016 جىل ارالىعىندا بالالاردىڭ جۇمىس ىستەۋى كۇرت تومەندەپ, 246 ميلليوننان 152 ملن ادامعا دەيىن ازايعان. بىراق بۇل تومەندەۋدىڭ قارقىنى سوڭعى جىلدارى توقىراپ قالعان. ەگەر وسى قارقىن جالعاسا بەرەتىن بولسا 2025 جىلى ءالى دە 121 ميلليون بالالار مەن قىزدار جۇمىس ىستەيتىنىن ەسەپتەپ شىعارىلعان.
بالالار ەڭبەگىن ساۋدا تمد ەلدەرىنىڭ اراسىنان تاجىكستاننىڭ الدا كەلە جاتقاندىعى دا حالىقارالىق ۇيىمنىڭ نازارىنا ىلىككەن. ماسەلەن, تاجىكستاندا 200 مىڭنان ارتىق بالا ءوزىن جانە وتباسىن تاماقتاندىرۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر. وسى ەلدىڭ بازارلارىندا بالالاردىڭ جۇمىس ىستەۋى تۇراقتى كورىنىسكە اينالعان. حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ (حەۇ) مالىمەتتەرىنە قاراعاندا بۇل ەلدىڭ ميلليونعا جۋىق ازاماتى ەڭبەك ميگراتسياسىمەن شەتەلگە كەتىپ, جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولعاندا ولاردىڭ ورىندارىن جاس بالالار باسادى ەكەن. ءتىپتى, شەتەلدە جۇمىس ءىستەۋگە دە ءماجبۇر بولعان 14-15 جاسار جەتكىنشەكتەر جەتەرلىك كورىنەدى. ماسەلەن, سافار سابيروۆ دەگەن ازامات 15 جاستا اعاسىمەن بىرگە ءماسكەۋگە بارىپ, چەركيزوۆ بازارىندا كۇنى بويى جۇمىس ءىستەگەنىن ايتادى. سونىڭ ىشىندە كۇنى بويى ماشينا جۋ, اۋىر جۇكتەردى اربالاپ تاسۋ سياقتى جۇمىستارمەن اينالىسقان. تەك وسى بازار جابىلعان سوڭ عانا ەلىنە كەلگەن ەكەن.
حەۇ ورتالىق ازياداعى وكىلى مۋحايە حوسابەكوۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇگىنگى تاڭدا تاجىكستاندا ءبىر كۇندە 9 مىڭعا جۋىق 15 جاسقا دەيىنگى بالا تاماعىن اسىراۋ ءۇشىن جۇمىس ىزدەۋگە ءماجبۇر. «بۇل وتە قاۋىپتى كورسەتكىش. ولاردىڭ قايدا تۇنەپ, قالاي تاماقتارىن اسىراپ جۇرگەنىن ارنايى زەرتتەۋ كەرەك», دەدى ول.
ايتا كەتەيىك, قازاقستاندا بالالاردى اۋىر جۇمىستارعا سالۋ مەن ەكونوميكالىق تۇرعىدان قاناۋعا قارسى قۇقىلىق بازا قالانعان. ەلىمىز بالانىڭ قۇقىن قورعاۋ تۋرالى بارلىق حالىقارالىق قۇجاتتارعا قول قويعان.
