الەمدىك ەكونوميكا رەۆوليۋتسيالىق تەحنولوگيالار نەگىزىندە قارقىنمەن العا جىلجىپ كەلەدى. ادامزاتتىڭ جاڭا تاريحي كەزەڭگە قادام باسۋى قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا, ەكونوميكادا, مادەنيەتتە جانە پسيحولوگيادا, ت.ب. اۋقىمدى وزگەرىستەرگە اكەلەتىنى ءسوزسىز. بىراق بىزدەر قانداي كەزەڭ بولماسىن قازاقستاننىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان ۇلى ادامداردى, سونداي-اق ۇلتتىق تاريحىمىزدى ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز. كونفەرەنتسيانىڭ اشىلۋىندا وسىنداي اۋقىمدى ويلارىن ورتاعا سالعان ەكونوميكا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءازىمحان ساتىبالدين وتاندىق عىلىم دامۋىنداعى مارات كەنجەعوزيننىڭ ەسەلى ەڭبەكتەرىنە توقتالدى. قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردە ينستيتۋتقا باسشىلىق جاساعان مارات بالعوجا ۇلى عىلىمي باعىتتاردى دامىتىپ, قايتا قۇرۋمەن قاتار قارجى ماسەلەسىنىڭ شەشىلۋىنە بارىنشا كۇش-جىگەرىن سالدى. عالىمنىڭ اسىرەسە, ەكونوميكالىق-ماتەماتيكالىق ادىستەردى ازىرلەۋ مەن ەنگىزۋدەگى, جوبالاۋ مەن جوسپارلاۋداعى, ەكونوميكالىق ۇدەرىستەردى جۇيەلى ءتۇزۋ, ەكونوميكالىق كيبەرنەتيكا ادىستەرىن پايدالانۋ ارقىلى شارۋاشىلىق قادامداردى وڭتايلاندىرۋ, ماكروەكونوميكالىق ماسەلەلەردى, ۇلتتىق وندىرىستىك كۇشتەردىڭ ينتەگراتسيالانعان جۇيەسىن قۇرىلىمداۋ مەن قور نارىعىن دامىتۋ سياقتى ماڭىزدى سالالاردىڭ دامۋىنا ىقپال ەتتى. مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋداعى عىلىمي جۇمىستارى ەل دامۋىنىڭ قانداي كەزەڭىندە دە ماڭىزدى رولگە يە. عالىم-ەكونوميستەردىڭ ىشىندە ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋدە ءبىرىنشى بولىپ ماسەلە كوتەرىپ, ۇلتتىق ۆاليۋتا ەنگىزىلگەننەن كەيىن دە تەڭگەنى نىعايتۋ شارالارىنا اتسالىستى. مارات بالعوجا ۇلىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن 22 عىلىم دوكتورى, 45 عىلىم كانديداتى دايارلانىپ, 400-دەن استام عىلىمي جۇمىستارى, 25 مونوگرافياسى جارىققا شىقتى. اسىرەسە, عالىمنىڭ «ەكونوميكا: «الەمدىك كلاسسيكا» 10 تومدىق ەڭبەگى عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ جوعارى باعاسىن الدى.
مارات بالعوجا ۇلىنىڭ ەكونوميكا عىلىمىنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسىنە قر ۇيا اكادەميگى امانجول قوشانوۆ كەڭىنەن توقتالىپ ءوتتى. ەكونوميكا ينستيتۋتىنىڭ باسشىلىعىنا كەلگەنگە دەيىن اشك رەسپۋبليكالىق جوعارى مەكتەبىن باسقارعان عالىمنىڭ ماتەماتيكالىق تاسىلدەردى (كيبەر مودەلدەر) پايدالانا وتىرىپ, ەكونوميكالىق ۇدەرىستەردى وڭتايلاندىرۋداعى, ينستيتۋت جانىنداعى دوكتورلىق كەڭەستىڭ مۇشەسى رەتىندە اكادەميالىق جوبالارعا قاتىسقان كەزەڭدەگى ەڭبەكتەرى وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا زور ىقپال ەتتى.
1995–2006 جىلداردا مارات بالعوجا ۇلى عىلىمي ءارى ۇيىمداستىرۋشىلىق قىزمەتىمەن ەرەكشەلەندى. بۇل جىلدار اسىرەسە, ينستيتۋت قىزمەتىندەگى داعدارىستى جىلدارمەن ءتۇسپا-تۇس كەلدى. الەمدىك قارجىلىق داعدارىس نارىقتىق رەفورمالاردى جۇرگىزۋدى قيىنداتقان كەزەڭدەردە اكادەميالىق ۇجىمنىڭ ىرگەسىن سوكپەي, عىلىمي زەرتتەۋ باعىتتارى مەن قۇرىلىمىن, نارىقتىق جاعدايمەن بايلانىستى اۋقىمدى تاقىرىپتاردى جەتىلدىرۋگە بارىنشا كۇش سالدى.
ينستيتۋتقا باسشىلىق جاساي وتىرىپ, مارات بالعوج ۇلى رەسپۋبليكانىڭ ءترانزيتتى ەكونوميكاسىنداعى نارىقتىق قۇرىلىمدانۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە اتسالىسقانى بەلگىلى. ماكروەكونوميكاداعى جەتەكشى ەكونوميستەردىڭ ءبىرى رەتىندە «نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىن قۇرىلىمداۋ, جۇيەلەۋدىڭ تەورياسى مەن تاجىريبەسى» عىلىمي باعىتىنا جەتەكشىلىك ەتتى. سونىمەن قاتار ينستيتۋت كەنجەعوزيننىڭ باسشىلىعىمەن «2003-2012 جج. قر يندۋستريالدى-يننوۆاتسيالىق باعدارلاماسىنىڭ» باستاماسىنا اينالعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيەسىن قۇرىلىمداۋدى» ۇيىمداستىردى. ەكونوميكا ينستيتۋتىنىڭ ۇجىمى ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋدا ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتىڭ عىلىمي نەگىزدەرىن جانە ۇزاق مەرزىمدى دامۋدىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىقتارى نەگىزىندە ۇلتتىق وندىرىستىك كۇشتەردىڭ جۇيەسىن مودەرنيزاتسيالاۋدى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ازىرلەدى. مارات كەنجەعوجين سونىمەن قاتار ەۋرازيالىق وداق ينتەگراتسياسى مەن قورلاردى ءتيىمدى پايدالانۋدا ايماقتىق ەكونوميكانىڭ كوكەيتەستى ماسەلەلەرىن نازاردان تىس قالدىرمادى. نارىقتىق قايتا قۇرۋلاردى تەرەڭدەتۋدى ەسەپكە الا وتىرىپ ءارى جاھاندانۋ ۇدەرىسىندەگى باستامالار مەن جاڭاشىلدىقتاردى تەرەڭنەن زەرتتەۋگە باسشىلىق ەتتى.
مارات بايعوجا ۇلىنىڭ ۇلتتىق ەكونوميكانى دامىتۋداعى عىلىمي ىزدەنىستەرى تۋرالى پىكىر بىلدىرگەن قر ۇيا اكادەميگى ورازالى سابدەن الەمدىك وركەنيەتتەردىڭ دامۋىن تەرەڭ زەرتتەگەن مامان رەتىندە مەملەكەتتى بەستىك سپيرالمەن باسقارۋدىڭ جاڭا پاراديگماسىمەن تانىستىردى. ««بەستىك سپيرال»: مەملەكەت, شاعىن, ورتا جانە ءىرى بيزنەس; عزي جانە ۋنيۆەرسيتەتتەر; قوعام, ادامنىڭ قاجەتتىلىگى جانە ولاردىڭ اقپاراتتىق ءوزارا ارەكەتتەسۋى. الەمدىك وركەنيەتتىڭ دامۋى تۇرعىسىنان العاندا رۋحاني كومپونەنتى بار ينتەگراتسيالىق-يننوۆاتسيالىق قوعام قۇرۋىمىز قاجەت, ول الەمدىك قاۋىمداستىقتىقتىڭ وسى كۇنگە دەيىنگى جيناقتالعان الدىڭعى قاتارلى وزىق ۇلگىلەرىن, جوسپارلى جانە نارىق جۇيەلەرىن سينتەزدەۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. ياعني, بۇگىندە قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ جەدەل قارقىنمەن دامىماي وتىرعان سەبەبى مەملەكەتتىڭ, بيزنەستىڭ, عىلىمنىڭ جانە تۇتىنۋشى-قوعامنىڭ كۇشىن بىرىكتىرۋ ءتاسىلىنىڭ جۇزەگە اسپاي وتىرعاندىعى»,-دەيدى عالىم. - قازاقستاندا يننوۆاتسيالىق ەكونوميكانى ۇكىمەت پەن بيزنەس ياعني, مەملەكەتتىك جەكەمەنشىك ارىپتەستىك ء(مجا) ارقىلى قالىپتاساتىن ۇلگى قابىلدانعان. بىراق تا دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىندە ونى مەملەكەتپەن بىرگە بيزنەس جانە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى (ۇشتىك سپيرال) جاساۋى ءتيىس. ەكونوميكانى جەدەل قارقىنمەن دامىتۋ ءۇشىن, مەملەكەتتىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق ساياساتىنىڭ باسىمدىقتارىن جان-جاقتى مەڭگەرۋىمىز قاجەت.
رۋحانيات ماسەلەسىن ەكونوميكامەن تىعىز بايلانىستىرعان قر ۇيا اكادەميگى ءورازالى بايمۇرات ۇلى وسى باعىتتا كەنجەعوزيننىڭ ەل عىلىمى دامۋىنداعى ەرەن ۇلەسىنە توقتالىپ, ارتىندا قالدىرعان باي مۇراسى - شاكىرتتەرىمەن ماقتانۋعا بولاتىندىعىن جەتكىزدى. وسى رەتتە اتاقتى ادامدار تاجىريبەسىنە وراي جاسالعان «4ت» ءپىشىنىنىڭ - «تالانت +ەڭبەك+ سالاۋاتتى ءومىر سالتى +ۇجىمداعى شىعارماشىلىق احۋالدىڭ» جاس عالىمدارعا اسەرىنە توقتالدى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ۇيلەسىمدى ەكونوميكا قۇرۋداعى جاستاردىڭ مۇمكىندىگى زور. ۇجىمداعى قولايلى احۋال جاڭا مۇمكىندىكتەردىڭ اشىلىپ, تۇراقتى دامۋىمىزعا تىكەلەي اسەرى بار ەكەندىگىنە بايلانىستى عىلىمي تۇجىرىمدارىن ورتاعا سالدى.
كونفەرەنتسيادا قوزعالعان اۋقىمدى تاقىرىپتىڭ ءبىرى وتاندىق بانك سەكتورىنىڭ دامۋىنا ارنالدى. «بانك سەكتورىن شوعىرلاندىرۋ; حالىقارالىق تاجىريبە جانە قازاقستاندىق كەيس» بايانداماسىندا ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سەرىك سۆياتوۆ قازاقستاننىڭ بانك جۇيەسىنىڭ جاڭا قۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋداعى ماڭىزدى باعىت بىرىگۋ, دەپ اتاپ ءوتتى. تاياۋ كەلەشەكتە ءداستۇرلى بانك جۇيەسىنىڭ قاتىسۋشىلارىنىڭ سانى بىرتە-بىرتە قىسقارىپ, ساپاسى جاعىنان ارتۋى قاجەت. دەلدالدىق قىزمەتىن ساپالى ورىنداۋعا, اسىرەسە, بيزنەستى نەسيەلەۋدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ مەن قارجىلىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا قابىلەتتى بانك نارىعىندا 10-15 كرەديت ينستيتۋتتارىنىڭ شوعىرلانۋ مۇمكىندىگىن سيپاتتاعان عالىم بۇل مۇمكىندىكتىڭ ءساتتى جۇزەگە اسۋى شەتەلدىڭ ۇزدىك تاجىريبەلەرىن پايدالانا وتىرىپ, مەملەكەت پەن بيزنەستىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ قاجەت دەپ اتاپ ءوتتى.
ال «قازاقستاننىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى» تاقىرىبىنا كەڭىنەن توقتالعان قازاق اوك ەكونوميكاسى جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ عزي, پروفەسسورى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى التىنبەك مولداشەۆ اگرارلىق ونەركاسىپتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن دامىتۋ ءۇشىن عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ تيىمدىلىگىن, عىلىمي بىرلەستىكتەردى قاراجاتپەن قاجەتتى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىلىگىنە نازار اۋداردى. قازىرگى كەزدە اگروكەشەندەگى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى - اۋىلشارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋ. مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ بار, الايدا ءونىم ءوندىرۋ كولەمى تومەن دەڭگەيدە. وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋدا شيكىزات كولەمى مەن ساپاسىنىڭ تومەندىگى, ينفراقۇرىلىمدار دامۋىنىڭ تەجەلۋى, شيكىزاتتى ساقتاۋ مەن تاسىمالداۋ ماسەلەسى, جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىندارداعى قۇرال-جابدىقتاردىڭ ەسكىرۋى, ءشيىزات ساتىپ الۋ اينالىمداعى قوردىڭ جوقتىعى سياقتى ماسەلەلەر كەدەرگى بولۋدا. وسىنداي قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشىپ, وڭدەۋ كاسىپورىندارى مەن ازىق-ت ۇلىك ونەركاسىبىن دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلداۋ قاجەتتىلىگىن كورسەتىپ وتىر.
وتاندىق ەكونوميكا عىلىمىنىڭ دامۋىن جوعارى ساتىعا كوتەرۋدەگى كەنجەعوزين ءىلىمى كونفەرەنتسيادا اۋقىمدى, كوكەيتەستى ماسەلەلەردىڭ قوزعالۋىنا ىقپال ەتتى. بۇگىندە ۇلتتىق سيپاتى بار الەمدىك ەكونوميكالىق مەكتەپتەر ۇلگىسى ءار مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق ەرەكشەلىكتەرىن كورسەتەدى. قازاقستاننىڭ ەكونوميكا عىلىمى, مىندەتتەرى مەن زەرتتەۋلەرى الەمدىك ەكونوميكا نەگىزىندە دامىپ كەلەدى دەگەن ماماندار ۇلتتىق ەكونوميكانى دامىتۋ تەتىكتەرىن زەرتتەۋ مەن زەردەلەۋدىڭ كۇننەن-كۇنگە وزەكتى بولىپ وتىرعاندىعىن ورتاعا سالدى.
الماتى
