كوپ سۇراقتىڭ جاۋابى – فيلوسوفيادا
اتاپ وتەتىن ءبىر نارسە – التاۋى فيلوسوفيا بويىنشا. ولار: دەرەك دجونستون. «فيلوسوفيانىڭ قىسقاشا تاريحى. سوكراتتان دەرريداعا دەيىن»; ەنتوني كەنني. «انتيكا فيلوسوفياسى»; ەنتوني كەنني. «ورتا عاسىر فيلوسوفياسى»; ەنتوني كەنني. «قازىرگى زامانعى فيلوسوفيانىڭ باستاۋى»; ەنتوني كەنني. «قازىرگى زامان فيلوسوفياسى»; رەمي حەسس. «فيلوسوفيانىڭ تاڭداۋلى 25 كىتابى».
«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ, ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسىنىڭ بۇل تاڭداۋى قوعامنىڭ فيلوسوفيا عىلىمىنا دەگەن كوزقاراسىن بىلدىرەدى. ءال-فارابي «عىلىمداردىڭ عىلىمى, دانالاردىڭ داناسى, ونەرلەردىڭ ونەرى» دەپ سيپاتتاعان فيلوسوفيانى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى قولداپ, جوعارى وقۋ ورىندارى ءۇشىن ءمىندەتتى پاندەر قاتارىندا ساقتاۋى, سونىمەن قاتار فيلوسوفيا ماماندىعى بويىنشا باكالاۆريات, ماگيستراتۋرا جانە دوكتورانتۋراعا گرانتتار سانىن كۇرت ارتتىرۋى دا مەملەكەتىمىزدىڭ فيلوسوفيا تۋرالى وڭ شەشىمىنىڭ كورىنىسى.
تاريحقا ۇڭىلسەك, ۇزاق ۋاقىت تىيىم سالۋلار شەڭبەرىنەن اسا الماعان, ۇراندار مەن قاعيدالار كولەڭكەسىندە قالعان ادام تاۋەلسىزدىك زامانىندا حالقىنىڭ دۇنيەتانىمى, ءوزى, ءومىرى, قورشاعان ورتاسى, باسقا اداممەن اراقاتىناسى سەكىلدى سۇراقتاردىڭ جاۋابىن فيلوسوفيادان ىزدەي باستايدى جانە بۇل ىزدەنىستەر تۇبىندە بۇكىل قوعامنىڭ وزگەرۋىنە يگى اسەرىن تيگىزەرى كۇمانسىز.
سانانىڭ اشىقتىعىنا سەپتەسەتىن اۋدارما
وقۋلىق ماسەلەسى, سونىڭ ىشىندە فيلوسوفيا وقۋلىعى كەز كەلگەن قوعام ءۇشىن قاشاندا وزەكتى بولدى. يممانۋيل كانتتىڭ ءوزى «فيلوسوفيادان جاقسى وقۋلىق جازۋ مۇمكىن بە؟» دەپ كۇماندانعان ەكەن. تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاق تىلىندە جازىلعان فيلوسوفيا وقۋلىقتارى بارشىلىق, بىراق شەتەلدىك وقۋلىقتار بىزگە ءالى بەيمالىم ەدى. ال ولارعا جولدى بىزگە جوعارىدا اتالعان جوبا اشقانىن اتاپ كورسەتكىم كەلەدى. بۇرىنعىداي ءوز قازانىندا ءوزى قايناۋدىڭ زامانى ءوتتى, جاڭانى ساراپتاپ, پايدالى جاعىن بولاشاققا بىرگە الا بارۋ كەرەك. قازاق وقىرمانى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا شەتەلدىك 1-2 فيلوسوفيا وقۋلىعىمەن تانىستى, وندا دا ولار ورىسشادان اۋدارىلعان-دى. ەلىمىزدىڭ عىلىمى مەن ءبىلىمى سالاسىنداعى «مادەني مۇرا» جوباسى اياسىندا تۇپنۇسقالار عانا اۋدارىلدى. سوندىقتان شەتەلدىك فيلوسوفيالىق وقۋلىقتاردى اۋدارۋدى قولعا الۋ وتە ماڭىزدى ءىس بولدى دەپ ايتا الامىز.
اۋدارما – مادەنيەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى ورناتاتىن نەگىزگى تەتىكتەردىڭ ءبىرى جانە ادامنىڭ سانالى قىزمەتىنىڭ ەجەلگى ءتۇرى. وعان دەگەن قاجەتتىلىك الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىنىڭ ەكونوميكالىق جاعىنان قارقىنداپ دامۋىنىڭ ناتيجەسىندە, اسىرەسە XX عاسىردىڭ باسىنان ارتا باستاپ, جاھاندانۋ بارىسىندا وتە قاتتى قارقىنمەن وسە ءتۇستى. عالىمدار ونىڭ ءتورت سالاسىن ءبولىپ كورسەتىپ وتىر: ەكونوميكا, ءبىلىم بەرۋ, تۋريزم, عىلىم. ا.شۆەيتسەردىڭ اۋدارماعا: «...باستاپقى ءماتىندى ساراپتاۋ (اۋدارۋ) نەگىزىندە ەكىنشى ءماتىننىڭ (مەتاماتىننىڭ) پايدا بولۋى, ول باستاپقى ءماتىندى باسقا ءبىر تىلدىك جانە مادەني ورتادا الماستىرادى» دەپ بەرگەن سيپاتتاماسى ءبىزدىڭ اۋدارما قىزمەتىمىزگە ساي كەلەدى.
اۋدارمانىڭ نەگىزگى ەكى ءتۇرى بار: وقۋ ۇردىسىنە قاتىستى اۋدارما جانە كاسىبي اۋدارما. ەكىنشى ءتۇرى ماڭىزدىراق, سەبەبى ول ءتىلدىك قىزمەت, تۇپنۇسقانى باسقا تىلدە قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ, سوندىقتان ارنايى دايىندىقتى, داعدىلار مەن بىلىكتىلىكتى, شەت ءتىلىن عانا ەمەس, انا ءتىلىن دە, ءبوتەن ءمادەنيەتتى, ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەردى, اۋدارما ارنالىپ وتىرعان اۋديتوريانى جاقسى ءبىلۋدى, باسقا سوزبەن ايتقاندا, ەمپاتيانى – دۇنيەنى اۆتوردىڭ كوزىمەن كورە ءبىلۋدى تالاپ ەتەدى.
ءبىز اۋدارعان وقۋلىقتار تۋرالى ايتاتىن بولساق, دەرەك دجونستون ءوزىنىڭ «A Brief History of Philosophy from Soسrates to Derrida» وقۋلىعىندا فيلوسوفيا تاريحىن فيلوسوفيالىق تۇلعالاردىڭ – سوكرات, پلاتون, اريستوتەل, ەپيكۋر, زەنون, اكۆينات, دەكارت, لوكك, مونتەسكە, سپينوزا, يۋم, كانت, ماركس, نيتسشە, ۆيتگەنشتەين, حايدەگگەر, سارتر, دەرريدانىڭ شىعارماشىلىعىن تالداۋ ارقىلى جەتكىزگەن. بۇل – وتە قىزىقتى جانە فيلوسوفيا تاريحىن حرونولوگيالىق تاسىلمەن قاراستىرۋعا داعدىلانعان ءبىز ءۇشىن جاڭا ءادىس. شىنىندا دا, فيلوسوفيا تاريحىن قۇرايتىن فيلوسوفيالىق تۇلعالار. فيلوسوفيالىق وي وقىرمان ءۇشىن ونى پايىمداعان تۇلعالار ارقىلى عانا ءماندى, ك.ياسپەرستىڭ سوزىمەن ايتساق, «فيلوسوفيا كەڭىستىگىندەگى سۋبستانتسيالاردىڭ» قايتالانباس دۇنيەسىنە ءۇڭىلۋ, جەكە ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن تالداۋ, ءتىپتى كەيبىر ومىرباياندىق كەزەڭدەرىنە نازار اۋدارۋ (بۇل باتىستا كوپ قولدانىلاتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ءادىسى) تانۋشى سۋبەكتىنىڭ تۇلعالىق قالىپتاسۋىنا ماڭىزدى اسەرى بولادى. ويشىلداردىڭ اقيقاتقا جەتۋ جولىنداعى ادامي جانە عىلىمي تازالىعى, فيلوسوفيالىق ىزدەنىسكە دەگەن قۇشتارلىعى مەن قۇرباندىعى جاستارعا وي سالىپ, ولاردىڭ تۇلعالىق كەلبەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا وڭ ىقپال ەتەتىنى ءسوزسىز.
اتالعان تۇلعالاردىڭ ءىلىمدەرىن تالداۋ ارقىلى دەرەك دجونستون وقىرمانعا فيلوسوفيانىڭ نەگىزگى باعىتتارى, مەكتەپتەرى مەن اعىمدارى – ماتەرياليزم, يدەاليزم, ونتولوگيا, گنوسەولوگيا, ەتيكا, ەستەتيكا, راتسيوناليزم, ەمپيريزم, ەكزيستەنتسياليزم, گەدونيزم, ءتىل فيلوسوفياسى, ءومىر فيلوسوفياسى, ساياسات فيلوسوفياسى, ءدىن فيلوسوفياسى تۋرالى ايتارلىقتاي تولىق بايانداپ شىققان. وقۋلىقتا ءاربىر فيلوسوفتىڭ ءومىر شەجىرەسى, ول ءومىر سۇرگەن كەزەڭدەگى ماڭىزدى تاريحي وقيعالار تۋرالى ءمالىمەتتەر بەرىلگەن. اۆتور ءوز وقىرمانىن ۇنەمى پىكىرتالاسقا شاقىرىپ, سۇراقتار قويۋ ارقىلى ونىڭ وزىندىك كوزقاراسىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتۋگە ۇمتىلادى. سونىمەن قاتار تاقىرىپتى سۋبەكتيۆتىلىككە بوي الدىرماي, وبەكتيۆتى تۇردە بايانداۋعا تىرىسادى. بۇل ەرەكشەلىكتى ءبىز, اسىرەسە كارل ماركستىڭ فيلوسوفياسىن تالداۋىنان بايقادىق.
وقۋلىقتىڭ جازىلۋ ادىستەمەسى ەرەكشە. دەرەك دجونستون ويىن قىسقا دا نۇسقا, قاراپايىم تۇردە جەتكىزەدى, وسى تۇرعىدان العاندا, ونىڭ بايانداۋ ءادىسىن قازاقتىڭ ءسوز ساپتاۋىمەن سالىستىرۋعا بولادى. اۋدارما بارىسىندا وتاندىق فيلوسوفيانىڭ عىلىمي اينالىسىنداعى ۇعىمداردى ناقتىلاي تۇستىك, ياعني وقۋلىقتىڭ قازاق تىلىندەگى نۇسقاسىن دايىنداۋ ءىسى ءبىز ءۇشىن عىلىمي جانە ءادىستەمەلىك جاعىنان پايدالى بولعانى ءسوزسىز.
وقۋلىق قاراپايىم تىلدە جازىلعان, ياعني ول ورتا مەكتەپتىڭ جوعارى سىنىپ وقۋشىسىنا, ستۋدەنتكە دە, فيلوسوفيانى مەڭگەرگىسى كەلگەن ادامداردىڭ ءبارىنە دە تۇسىنىكتى, وقۋلىقتىڭ وسى ەرەكشەلىگىن ءبىز دە ساقتادىق. اۆتور ءوزىنىڭ وقىرمانىمەن تىكەلەي سۇحباتتاسۋ, وعان سۇراقتار قويۋ ارقىلى پايىمداۋعا جەتەلەپ وتىراتىنى دا اسا قىزىقتى. اتاپ كورسەتەتىن تاعى ءبىر ەرەكشەلىك, اۆتوردىڭ جەڭىل ءازىلى وقۋلىق ماتىنىنەن جاقسى سەزىلىپ تۇر, ول وقۋلىق مازمۇنىن جەڭىل قابىلداۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى, سەبەبى فيلوسوفيا وڭاي مەڭگەرىلە سالاتىن عىلىم ەمەس. دجونستون وسىنى ءتۇسىنىپ, ءوزىنىڭ وقىرمانىن زەرىكتىرىپ الماس ءۇشىن اراسىندا كۇلدىرىپ وتىرادى. ءاربىر تاقىرىپ وقىرمانعا قويىلاتىن سۇراقتارمەن اياقتالادى جانە ولار ستۋدەنتتىڭ ءوزىندىك وي قالىپتاستىرۋىنا, قاراستىرىلعان ماسەلەنى تەرەڭىرەك زەرتتەۋىنە ىقپال ەتەتىندەي تۇردە قۇراستىرىلعان. بۇل دا بىزگە وي سالعان ءادىس بولدى.
ءبىر ىزگە تۇسكەن تەرميندەر
رەمي حەسس پەن ەنتوني كەننيدىڭ بايانداۋ تاسىلدەرى كۇردەلىرەك. ولاردىڭ, اسىرەسە ەنتوني كەننيدىڭ وقۋلىقتارى فيلوسوفيانى ارنايى زەرتتەيتىن ستۋدەنتتەرگە, ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتارعا ارنالعان. مىسالى, ەنتوني كەنني بەلگىلى فيلوسوفتاردىڭ ىلىمدەرىن جان-جاقتى قاراستىرىپ قويۋمەن شەكتەلمەي, «ەپيستەمولوگيا», «لوگيكا», «فيزيكا», «مەتافيزيكا», «ءبىلىم», «قۇداي», «ساياسي فيلوسوفيا» جانە تاعى باسقا تاراۋلارىندا ولاردىڭ كوزقاراستارىن تالداۋعا قايتا ورالىپ وتىرادى.
بۇل كىتاپتاردىڭ قازاقشا نۇسقاسى قالىڭ كوپشىلىك ءۇشىن عانا ەمەس, وتاندىق فيلوسوفيا عىلىمى ءۇشىن پايدالى بولارى ءسوزسىز. نەگىزىنەن العاندا, كوپتەگەن تەرميندەر بۇرىنعى كەڭەستىك زاماندا, اسىرەسە تاۋەلسىزدىكتىڭ 27 جىلى بارىسىندا قالىپتاسىپ, ولاردى ماماندار دا, وقىرماندار دا قابىلداپ ۇلگەردى. سوندىقتان مۇنداي تەرميندەردى دە جالپى قابىلدانعان تۇردە جەتكىزۋگە ۇمتىلدىق. الەمدىك دەڭگەيدە قولدانىلاتىن جانە قازاق تىلىندە عىلىمي اينالىسقا ەنىپ, كەڭىنەن قولدانىلىپ جۇرگەن «ماتەريا», «سۋبستانتسيا», «سۋبەكت», «وبەكت», «كاتەگوريا», «اپريوري», «اپوستەريوري», «يمپەراتيۆ», «فورما», «ۋنيۆەرساليا», «دەكونسترۋكتسيا» سياقتى تەرميندەردى, فيلوسوفيالىق باعىتتاردىڭ اتاۋلارىن (پوزيتيۆيزم, گەرمەنەۆتيكا, ەكزيستەنتسياليزم جانە ت.ب.) سول كۇيىندە بەردىك. سونىمەن قاتار عالىمدارمەن اقىلداسا وتىرىپ, بىرنەشە جاڭا تەرمين قولداندىق, بۇرىن قاتە اۋدارىلىپ كەتكەن ۇعىمداردى قايتا قاراستىردىق.
فيلوسوفيا وقۋلىقتارى بويىنشا اۋدارماشىلار مەن عىلىمي جانە ادەبي رەداكتورلاردىڭ شاعىن بولسا دا توبى ىرىكتەلىپ, قالىپتاسقانىن جانە ولاردىڭ ساپالى قىزمەت اتقارعانىن اتاپ وتكەن دۇرىس.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «ءبىزدىڭ الەۋمەتتىك جانە گۋمانيتارلىق ءبىلىمىمىز ۇزاق جىلدار بويى ءبىر عانا ءىلىمنىڭ اياسىندا شەكتەلىپ, دۇنيەگە ءبىر عانا كوزقاراسپەن قاراۋعا ءماجبۇر بولدىق. الەمنىڭ ۇزدىك 100 وقۋلىعىنىڭ قازاق تىلىندە شىعۋى 5-6 جىلدان كەيىن-اق جەمىسىن بەرە باستايدى» دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. قازاق تىلىنە اۋدارىلعان فيلوسوفيا وقۋلىقتارى قازىردىڭ وزىندە كوپشىلىكتىڭ سۇرانىسىنا يە بولدى. رەسپۋبليكا جوعارى وقۋ ورىندارىندا فيلوسوفيانىڭ جالپى كۋرسىن وقيتىن ستۋدەنتتەر عانا ەمەس, فيلوسوفيا ماماندىعى بويىنشا باكالاۆريات, ماگيستراتۋرا, دوكتورانتۋرادا ءبىلىم الۋشىلار «ماماندىققا كىرىسپە», «انتيكا فيلوسوفياسى», «ورتا عاسىر فيلوسوفياسى», «پراگماتيزم فيلوسوفياسى», «عىلىمنىڭ تاريحى مەن فيلوسوفياسى» جانە تاعى باسقا ارنايى كۋرستار بويىنشا اسا قاجەتتى جانە انا تىلىندە دايىندالعان ادەبيەتكە قول جەتكىزدى, سول ارقىلى بۇرىنعى قۇلدىق پسيحولوگيادان ارىلدى. اتالعان وقۋلىقتار فيلوسوفيا ءپانى بويىنشا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بەكىتكەن تيپتىك باعدارلاماعا ەنگىزىلدى, اسىرەسە ستۋدەنتتەردىڭ وزىندىك جۇمىسى رەتىندە كوبىرەك ۇسىنىلعانىن جانە وقۋ ناتيجەلەرىن سىرتتاي باعالاۋعا ارنالعان تەست تاپسىرمالارىنا ەنگىزىلگەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ فيلوسوفيا كافەدراسى وقۋلىقتاردى جوعارى ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىندە كەڭىنەن قولدانۋ بويىنشا ادستەمەلىك وقۋ قۇرالىن دايىندادى جانە بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارىن وتكىزدى.
جالپى العاندا, «قازاق ءتىلىندەگى 100 وقۋلىق» جوباسى بويىنشا فيلوسوفيا وقۋلىقتارىن اۋدارۋ ءىسى وتاندىق فيلوسوفياداعى ەلەۋلى دە پايدالى ۇدەرىس بولدى جانە فيلوسوفيانىڭ وركەندەۋىنە وزىندىك ۇلەس قوسقانى ءسوزسىز.
گۇلجيحان نۇرىشەۆا,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ فيلوسوفيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى
