سامميتكە دەيىن
شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كەزەكتى ءسامميتى بىشكەكتە وتەتىنى بىلتىر قىتايدىڭ تسينداو قالاسىندا بەلگىلى بولدى. ءبىر قىزىعى, بيىل قاڭتار ايىندا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە پرەزيدەنت سوورونباي جەەنبەكوۆ ماۋسىم ايىنا جوسپارلانعان سامميتتىڭ وتۋىنە ەلدەگى كەيبىر ساياسي كۇشتەر كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن دەپ مالىمدەدى. الايدا ول كۇشتەردىڭ كىم ەكەنىن ايتپاسا دا, ەكس-پرەزيدەنت ا.اتامباەۆ پەن ونىڭ جاقتاستارى دەپ بولجام جاساۋعا نەگىز بار.
سامميت
ۇيىمنىڭ ءسامميتى بىشكەك قالاسىندا 14-15 ماۋسىم كۇندەرى ءوتتى. مەملەكەت باسشىلارى پرەزيدەنتتىڭ «الا-ارچا» رەزيدەنتسياسىندا كەزدەستى. بۇل باسقوسۋعا قازاقستان, ءۇندىستان, رەسەي, قىرعىز رەسپۋبليكاسى, پاكىستان, تاجىكستان جانە وزبەكستان ەلدەرىنىڭ جەتەكشىلەرى ۇيىمنىڭ مۇشەسى رەتىندە قاتىستى. سونداي-اق اۋعانستان, بەلارۋس, يران, موڭعوليا پرەزيدەنتتەرى باقىلاۋشى مەملەكەتتەردىڭ وكىلى رەتىندە كەلدى.
كەزدەسۋ بارىسىندا ءار ەلدىڭ باسشىلارى ءتۇرلى ماسەلەلەردى كوتەردى. ءارينە, ەڭ الدىمەن ءوز مۇددەلەرىنەن شىعاتىن تاقىرىپتاردى ورتاعا سالدى. ءماسەلەن, ءۇندىستاننىڭ پرەمەر-مينيسترى نارەندرا مودي مەديتسينا, تۋريزم, ەنەرگەتيكا, اۋعانستان جانە ايماقتاعى قاۋىپسىزدىك جايلى ايتتى. ال بۇل ەلمەن قارىم-قاتىناسى تۇزەلمەي جاتقان پاكىستان پرەمەر-ءمينيسترى يمران حان ءوز ەلىنىڭ ۇلكەن تارتىمدى ينۆەستيتسيالىق نارىق ەكەنىن, قىتايمەن ەركىن ەكونوميكالىق ءدالىز سالعانىن جەتكىزدى. سونداي-اق ول ەلىنىڭ تەرروريزممەن كۇرەس تاجىريبەسىن وزگەلەرمەن بولىسە الاتىنىن مالىمدەدى.
رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين تەرروريزمنىڭ بارلىق تۇرىمەن كۇرەسۋگە شاقىردى. سيريادا رەسەيدىڭ بۇل سالادا ءبىراز جەتىستىككە جەتكەنىن حابارلادى. وعان قوسا اقش-تىڭ, يراننىڭ يادرولىق كەلىسىمنەن شىعۋىن سىنعا الدى. يران پرەزيدەنتى حاسان روۋحاني دا اقش-تىڭ بۇگىنگى جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىن قاتاڭ سىناپ, بۇل ەل تاياۋ شىعىس ايماعىنا قاۋىپ توندىرەدى, سوندىقتان يران مەن رەسەي بۇل سالادا ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋى قاجەت دەپ ۇسىنىس جاسادى. قىسقاسى, ءار مەملەكەت باسشىسى ءبىشكەكتەگى سامميت الاڭىن كوپتەگەن ماسەلە بويىنشا ءوز ۇستانىمىن جاريالاۋ ءۇشىن پايدالانۋعا تىرىستى.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ ۇسىنىسى
بىشكەك ءسامميتى – پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سايلانعاننان كەيىنگى اتتانعان العاشقى شەتەلدىك رەسمي ساپارى. ءتىپتى, وسى باسقوسۋعا كەلۋ ءۇشىن ۇلىقتاۋ ءراسىمىن دە ەرتە ءوتكىزدى. پرەزيدەنت سامميت بارىسىندا قىرعىزستان باسشىسى سوورونباي جەەنبەكوۆپەن, اۋعانستان پرەزيدەنتى مۇحاممەد اشراف عانيمەن جانە قىتاي توراعاسى سي تسزينپينمەن ەكىجاقتى كەزدەسۋ وتكىزدى.
ق.توقاەۆ بىشكەكتەگى جيىندا بىرنەشە باستاما كوتەردى. الدىمەن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءۇلكەن ەكونوميكالىق الەۋەتىن پايدالانىپ, دامىتۋدى ۇسىندى. وسى باعىتتا بۇل ۇيىم ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق, اسەان, ەۋرووداق, بريكس-پەن ءارىپتەس بولا الاتىنىن اتاپ كورسەتتى. شىۇ حاتشىلىعى مەن «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى اراسىندا جاسالعان مەموراندۋم ۇيىم مۇشەلەرىنىڭ قارجى جۇيەسىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. بۇعان قوسا كيبەرقاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنىڭ ۋشىعىپ بارا جاتقانىن ەسكەرىپ, شىۇ اياسىندا اقپارتتىق قاۋىپسىزدىك ورتالىعىن قۇرۋدى ۇسىندى. پرەزيدەنت مۇشە مەملەكەتتەر كوتەرگەن تاقىرىپتارعا قاتىستى دا ءوز ۇستانىمىن جەتكىزدى. اتاپ ايتساق, «سيريا ماسەلەسى وڭ شەشىمىن تابۋ ءۇشىن استانا الاڭىن ودان ءارى ۇسىنۋعا دايارمىز», دەدى. يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى, سولتۇستىك كورەياداعى يادرولىق ماسەلە تەك ديپلوماتيالىق كەلىسسوز ارقىلى شەشىمىن تابۋى قاجەتتىگىن ايتتى.
سامميتتەن سوڭ
باسقوسۋ سوڭىندا مەملەكەت باسشىلارى بىشكەك دەكلاراتسياسىن قابىلداپ, ودان بولەك 20 قۇجاتقا قول قويدى. ولاردىڭ اراسىندا «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىمەن, بۇكىلالەمدىك تۋريستىك ۇيىممەن مەموراندۋم جاساۋ, 2023 جىلعا دەيىنگى ەسىرتكىگە قارسى ستراتەگيانىڭ جۇمىس جوسپارى, «شىۇ-اۋعانستان» بايلانىس توبى جۇمىسىنىڭ جول كارتاسى جانە باسقالارى بار.
شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ كەلەسى جىلعى ءتوراعالىعى كەزەك بويىنشا رەسەيگە ءوتتى. ەندىگى سامميت 2020 جىلدىڭ 22-23 شىلدە كۇندەرى چەليابى قالاسىندا وتپەك.
ۇيىمنىڭ ماقساتى مەن «سالماعى»
شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى رەسمي تۇردە ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتىپ, تەرروريزم مەن ەسكىرتكى تاسىمالىنا قارسى ۇيىم رەتىندە قۇرىلعانىمەن, شىن مانىندە رەسەي مەن قىتايدىڭ ورتاق ۇستانىمدارىن بەكىتۋ ماقساتىندا پايدا بولدى. ول ماقساتتاردىڭ اراسىندا اقش ارەكەتتەرىنە قارسىلىق تا بار ەدى. ەگەر سوڭعى 20 جىلداعى ساياسي تاريحقا كوز ءجۇگىرتسەك, رەسەي مەن قىتاي امەريكادان تەپەرىشتى از كورمەدى. اسىرەسە سوڭعى جىلدارى. 2014 جىلدان بەرى رەسەي قىرىمعا قاتىستى ساياساتى ءۇشىن سانكتسيالىق قىسىمعا ۇشىرادى. ال قىتاي بىلتىردان بەرى ۆاشينگتون جاريالاعان ساۋدا سوعىسىنان زور شىعىن كورە باستادى. ەندى دونالد ترامپ قىتايلىق Huawei جانە وعان قاتىسى بار 70 كومپانيانى قارا تىزىمگە قوسىپ, جاڭا تەحنولوگيالىق سوعىس جاريالاپ تا جىبەردى. ياعني, ماسكەۋ مەن بەيجىڭنىڭ وسى ۇيىم اياسىندا اقش-قا قارسى جاقىنداسۋى ءوز ماڭىزىن جوعالتقان جوق.
بۇگىندە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا كىرەتىن ەلدەردىڭ حالىق سانى 3 ملرد 120 ملن-عا جۋىق. ياعني, ۇلكەن نارىق, مۇمكىندىك. الايدا وسى ۋاقىت ارالىعىندا بۇل ۇيىم شىنايى ساياسي وداقتان گورى, ساياسي پىكىر الماسۋ كلۋبى دەڭگەيىندە قالىپ قويدى دەسەك, ارتىق ەمەس. جىل سايىن سامميتتەر وتكەنىنە قاراماستان, ءار ەلدىڭ باسىنا تۇسكەن سىن ساتتەرىندە ۇيىم مۇشەلەرى ءوزارا قولۇشىن بەرىپ نەمەسە ورتاق ۇستانىم بىلدىرگەن جوق. ماسەلەن, قىرعىز ەلىندە ەكى رەۆوليۋتسيا ورناعاندا شىۇ ەشبىر رەاكتسيا بىلدىرمەدى. رەسەيدىڭ وڭتۇستىك وسەتيا مەن ابحازياعا, قىرىمعا قاتىستى ساياساتىن دا ۇيىمداعى بارلىق مۇشە مەملەكەتتەر قولدامادى. شىڭجاڭداعى «قايتا تاربيەلەۋ لاگەرلەرى» ماسەلەسى ۋشىققاندا دا قىتايدى بۇۇ-دا رەسمي تۇردە قولداعان ەل از بولدى.
ونىڭ ءوز سەبەپتەرى بار. جوعارىدا اتالعان وقيعالاردىڭ باسىم بولىگى حالىقارالىق قۇقىق جۇيەسىنە قارسى ارەكەتتەر ەدى. سوندىقتان شىۇ-عا مۇشە مەملەكەت باسشىلارى جىل سايىن سامميتتەردە ونداعان ورتاق قۇجاتقا بىرگە قول قويعانىمەن, «كۇردەلى وقيعالار كەزىندە» ارىپتەستەرىن قولداپ, باتىستىڭ سىنىنا ۇشىراعىسى كەلمەدى.
ۇيىمداعى ورتاق ۇستانىمنىڭ جوقتىعى بيىل دا تاعى ايقىن بايقالدى. 2017 جىلى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا ءۇندىستان مەن پاكىستان مۇشە اتاندى. الايدا 2019 جىلدىڭ اقپان ايىندا كاشمير شتاتى ءۇشىن بولعان قاقتىعىستا ەكى ەل ازاماتتارىنىڭ قانى توگىلدى. بۇل قايعىلى وقيعا دا شىۇ ءالى ساياسي وداق رەتىندە تولىق قالىپتاسپاعانىن تاعى كورسەتتى. ءالى دە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اراسىندا ءوزارا شەشىلمەگەن ماسەلەلەر از ەمەس. وعان قوسا, ۇيىم اتالعان جايتقا قاتىستى رەسمي ۇستانىمىن بىلدىرمەدى.
شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ىقپالدى كۇشكە اينالۋىنا, جوعارىدا ايتىلعانداي, مۇشە ەلدەردىڭ اراسىنداعى شەشىلمەگەن ماسەلەلەر دە كەدەرگى. مىسالى, ءۇندىستان مەن پاكىستان اراسىندا كاشمير شتاتىنىڭ مارتەبەسى ءۇشىن قارۋلى قاقتىعىس ءجيى تىركەلەدى. قىتاي مەن ءۇندىستاندا شەكارا سىزىعى, ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ مارتەبەسى تولىق انىقتاماعان. كەشەگى كۇنگە دەيىن وزبەكستاننىڭ كورشىلەرى – تاجىكستان, قىرعىز رەسپۋبليكاسىمەن قارىم-قاتىناسى قيىن ەدى. تاجىكستاننىڭ دا ۇيىمداعى باقىلاۋشى مارتەبەسىنە يە ەل – يرانمەن بارىس-كەلىسى, الىس-بەرىسى ءتۇزۋ ەمەس. كوپشىلىگىنىڭ ورتاق شەكارالارى بەكىتىلمەگەن. داۋلى تەرريتوريالار جەتەرلىك.
وعان قوسا مۇشە ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرى مول بولسا دا, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى اياسىندا شىنايى ەكونوميكالىق نەمەسە ەنەرگەتيكالىق ينتەگراتسيا جۇرمەدى. ۇيىمنىڭ ساياسي الەۋەتى ەكونوميكالىق ناقتى قادامدارعا ۇلاسپادى. ءيا, مۇشە ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق جۇيەسى, جۇرگىزەتىن ساياساتى باسقا. 20 جىلدا ۇيىم باستاماسىمەن كەدەندەگى ورتاق جەڭىلدىكتەر, ينۆەستيتسياداعى ارتىقشىلىقتار سەكىلدى بيزنەس ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ورتاق قۇجات ارقىلى شەشىلگەنى شامالى.
ۇيىم اياسىنداعى قازاقستاننىڭ مىندەتى
نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان سىرتقى ساياساتتا بەيبىتسۇيگىش, دەرجاۆالاردىڭ قاقتىعىسىنان ىرگەسىن اۋلاق سالاتىن, كيكىلجىڭدەردى شەشۋگە اتسالىساتىن ەل دەگەن ۇستانىمدا بولدى. بۇل – ءبىر ادامنىڭ قالاۋى ەمەس, بۇل قازاقستاننىڭ گەوساياسي, گەوەكونوميكالىق جاعدايىنان تۋىنداعان تۇجىرىم, ياعني قاجەتتىلىك.
شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى اياسىندا قىتاي مەن رەسەي اقش-قا قارسى ءوز نارازىلىقتارىن ءبىلدىرىپ, ارنايى باستامالاردى ۇسىنۋى مۇمكىن. اسىرەسە 2020 جىلعى رەسەيدىڭ ۇيىمعا توراعالىعى بارىسىندا بۇل جۇمىس جاندانۋى عاجاپ ەمەس. قىتاي توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ رەسەيگە بيىل ماۋسىم ايىندا جاساعان مەملەكەتتىك ساپارىندا ەكى ەلدىڭ بۇل ماسەلەدە كوزقاراستارى ورتاق ەكەنى انىق بايقالدى.
دەگەنمەن قازاقستان باسشىلىعى الدىندا ساياسي بلوكتارعا قوسىلماي, بارلىق تاراپپەن تەڭ قارىم-قاتىناس ۇستاۋ مىندەتى تۇر. قازىرگى ساۋدا سوعىسى, تەحنولوگيالىق كۇرەس, سانكتسيالىق رەجىم كەزەڭىندە بۇل – وتە كۇردەلى مىندەت. ويتكەنى ءبىر دەرجاۆانىڭ سويىلىن سوعۋ وزگەلەرمەن قاتىناستى بۇزۋ دەگەندى بىلدىرەدى. سوندىقتان الىستاعى اقش, ەۋرووداقپەن دە, جاقىنداعى رەسەي, قىتايمەن دە كوپۆەكتورلى تەڭ قارىم-قاتىناس ۇستانۋ ەڭ ءتيىمدى شەشىم بولىپ قالا بەرەدى.
