قازاق ءتىلىن قانداي شەتەلدىك ۇيرەنۋگە نيەتتى بولۋى مۇمكىن؟ ولار – ەلشىلەر, ينۆەستورلار, تۋريستەر, عالىمدار, ميسسيونەرلەر. ەگەر وسى قاتارداعى ماماندارعا قازاقشانى جەڭىل ۇيرەتە الساق, وندا قازاق ءتىلى ەكونوميكا, تۋريزم, عىلىم, مادەنيەتتىڭ تىلىنە اينالىپ شىعا كەلمەي مە؟ وعان قالاي جەتەمىز؟ دۇنيە جۇزىندە 110 ميلليون اعىلشىن بار. الايدا الەمدەگى اعىلشىن ءتىلىن قولدانۋشىلاردىڭ سانى ءبىر جارىم ميللياردتان اسادى. سوندا اعىلشىن ءتىلىنىڭ ءورىسى ونى ۇيرەنگەن 73 پايىز شەتەلدىك پەن وزگە ۇلتتىڭ ەسەبىنەن كەڭەيگەن. نەگە؟ نەلىكتەن وزگە ۇلتتار مەن شەتەلدىكتەرگە اعىلشىنشا ۇيرەنۋ وڭاي بولدى؟
بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى قازاقستاندىق فيليالىنىڭ پروفەسسورى نەسىبەلى قۇرمان ءححى عاسىردا قازاق ءتىلىن وقىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن ورتاعا سالعان بايانداماسىندا: «اعىلشىن ءتىلى – عاجاپ ءتىل ەمەس, ونى ۇيرەتۋدىڭ جەڭىل جولى ابدەن ەكشەلگەن, ادىستەمەسى جان-جاقتى زەرتتەلگەن ءتىل. ايتپەسە, ول ءحى عاسىردا عانا پايدا بولعان, ال قازاق ءتىلى ءVىى-ءVىىى عاسىرلارداعى ورحون, ەنيسەيدەن تابىلعان كۇلتەگىن جازۋلارىندا كەزدەسەدى. اعىلشىن ءتىلىنىڭ كۇشەيگەن سەبەبى, ولار 48 تيپكە ارناپ كىتاپ جازعان», دەپ تۇسىندىرەدى. پروفەسسوردىڭ ايتۋىنشا, ادامداردىڭ تاڭداۋى پسيحولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي ءارتۇرلى. بىرەۋ سىرتى قىزىل, ىشىندە ولەڭى كوپ بولعانىن قالايدى, ەندى بىرەۋى سۋرەتتەردىڭ از بەرىلگەنىن دۇرىس كورەدى. «وكىنىشكە قاراي, وزگە ءتىلدى سىنىپتارعا ارنالعان قازاق ءتىلى وقۋلىعى بىرىڭعاي, ياعني بارىنە بىردەي. ەڭ بولماسا, وقۋلىق 4 پسيحولوگيالىق تيپكە (حولەريك, فلەگماتيك, سانگۆينيك, مەلانحوليك) ارنالىپ ازىرلەنسە, ناتيجەسى بولەك بولار ەدى. كەڭەس زامانىنداعى التەرناتيۆتى وقۋلىق شىعارۋدان ءارى اسا الماي كەلەمىز», دەدى ن.قۇرمان.
راسىندا, بۇل ماسەلە جۇيەلى زەرتتەۋدى, اۋقىمدى جۇمىستى قاجەت ەتەدى. وعان ەڭ الدىمەن جوعارىدا وتىرعان جاۋاپتى ۆەدومستۆو مۇددەلى بولۋى كەرەك. ويتكەنى سۇرانىس بار. ماسەلەن, بيىل نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتە «Elementary Kazakh as a Foreign Language» I, ءىى جانە «Practical Cultural Kazakh language» اتتى جازعى كۋرستار جۇمىسىن باستاماق. بۇل – قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە نيەت ەتەتىن شەتەلدىكتەردىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىنا دالەل. اتالعان جازعى كۋرستاردىڭ وقىتۋشىسى دارحان يگىباي ۇلى مۇنداي تاجىريبەنىڭ بۇرىننان بار ەكەنىن ايتادى. «اقش-تا قازاق ءتىلىن وقىتۋعا ارنالعان ورتالىقتار بار, سونداي-اق ۋنيۆەرسيتەتتەردە دە جازعى كۋرس رەتىندە وقىتىلادى. گەرمانيادا, ماسكەۋدە دە انا ءتىلىمىز ۇيرەتىلەدى. ءبىر كەزدەرى ءۇندىستاندا دا قازاق ءتىلىن وقىتۋعا ارنالعان كۋرس بولدى», دەيدى مامان. وقىتۋشىنىڭ ويىنشا, قازاق ءتىلىن شەتەلدىكتەرگە ۇيرەتۋدە ەكى باستى پروبلەما بار, بۇل – ارنايى ساپالى وقۋلىقتىڭ جوقتىعى, سونداي-اق وسى سالاعا ماماندانعان كادردىڭ ازدىعى. وقۋلىقتىڭ بولماعانى ءوز الدىنا, قازاق ءتىلىن ۇيرەنگىسى كەلەتىن شەتەلدىكتەردىڭ كوبىسى اعىلشىنشا سويلەيدى. ال بىزدەگى قازاق ءتىلىنىڭ ماماندارى اعىلشىن ءتىلىن بىلە بەرمەيدى. «سوندىقتان اعىلشىن ءتىلىنىڭ مامانى شەتەلدىكتەرگە قازاق ءتىلىن ۇيرەتىپ ءجۇر. مىسالى, ورتالىقتاردا, ءتىل ۇيرەتەتىن مەكتەپتەردە شەتەلدىكتەرگە قازاق تىلىنەن ساباق بەرەتىندەردىڭ باسىم بولىگى – اعىلشىن ءتىلىنىڭ ماماندارى. كەزىندە اقش-تا قازاق ءتىلى بويىنشا كۋرس جۇرگىزگەن ەكى وقىتۋشى دا قازاق ءتىلىنىڭ ەمەس, اعىلشىن ءتىلىنىڭ ماماندارى بولاتىن», دەيدى دارحان يگىباي ۇلى. وقىتۋشى بۇل ماسەلەدە قازاق ءتىلى ماماندارىنىڭ ءوز شارۋاسىنا وزدەرى يەلىك ەتەتىن, مىندەتىن لايىقتى اتقارۋعا كوشەتىن كەزى كەلدى دەپ ەسەپتەيدى. ول ءۇشىن ماماندار اعىلشىنشانى ەركىن مەڭگەرىپ, قازاق ءتىلىن شەتەلدىكتەرگە عالامدىق ءتىل ارقىلى ۇيرەتۋ كەرەك دەگەن پىكىردە. سوندا عانا قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋدىڭ جاڭا دەڭگەيى, ساپاسى تۋرالى ءسوز ايتۋعا بولادى.
قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىنا مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ جۇمىس ناتيجەسى دە اسەر ەتەدى. ويتكەنى قازاق ءتىلىن دامىتۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتىنا جاتادى. سونداي ىرگەلى ۇيىمنىڭ ءبىرى – ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى تىلدەردى دامىتۋ ورتالىعىنىڭ وكىلى سوفيا قاجىاقپارقىزى جاعىمدى جاڭالىقتىڭ شەتىن شىعاردى. ونىڭ ايتۋىنشا, الداعى تامىز ايىندا عالىمدار مەن پراكتيكتەر بىرىگىپ, شەتەلدىكتەرگە ارنالعان قازاق ءتىلىنىڭ وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالىن ازىرلەمەك. «وزگە ءتىل وكىلدەرىنە ارنالعان وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرال جوقتىڭ قاسى. ءبىز بۇل ماسەلەنىڭ كۇردەلى ەكەندىگىن كورىپ وتىرمىز. ونىڭ ۇستىنە لاتىنعا كوشۋدى قولعا الدىق. وسى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ جانە جاڭالىقپەن تولىقتىرۋ ماقساتىندا وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدىڭ جوباسىن جاساۋمەن اينالىسۋدامىز», دەيدى ساراپشى. اتالعان كىتاپتى جازۋعا قازاق ءتىلىنىڭ ماماندارى, سونىمەن بىرگە شەتەلدىكتەردى قىزىقتىرىپ, ءادىس-تاسىلدەرىن قۇبىلتۋ ءۇشىن اعىلشىن ءتىلىنىڭ مۇعالىمدەرى دە اتسالىسپاق.
ال اقش-تا ستۋدەنتتەرگە قازاق تىلىنەن ساباق بەرگەن, شەتەلدىكتەرگە ارنالعان وقۋلىعى امەريكانىڭ 20 ۋنيۆەرسيتەتىندە تالقىلانعان عالىم تاڭات تاڭىربەردىقىزى مىقتى مۇعالىم وقۋلىق تاڭدامايدى دەپ سانايدى. «ۇيرەتەتىن ادام ەڭ الدىمەن ادىستەمەلىك جاعىنان تاجىريبەلى بولۋى قاجەت. سونداي مامان عانا كەز كەلگەن وقۋلىقپەن ادامعا ءتىلدى مەڭگەرتىپ شىعادى. ول زاماناۋي وقىتۋ تەحنولوگيالارىن, سوڭعى ۇيرەتۋ تاسىلدەرىن ءبىلۋى ءتيىس. بۇل – ءبىرىنشى ماسەلە. ەكىنشىسى, كەز كەلگەن شەت ءتىلىن سول ۇلتتىڭ دۇنيەتانىمىنا ساي وقىتۋ قاجەت. اقش ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ساباق بەرۋدى باستاعان كەزىم. اۋديتورياعا كىرىپ كەلگەندە ستۋدەنتتەردىڭ تاباندارىن عانا كوردىم. اياقتارىن ايقاستىرىپ ۇستەلدىڭ ۇستىنە شىعارىپ العان. سودان ولارعا قازاق ءتىلىن ۇيرەنەمىن دەسە, قازاق مادەنيەتىن مەڭگەرۋگە مىندەتتى ەكەنىن ايتتىم. كەلەسى كۇنى سالەمدەسىپ, «اپاي» دەپ قۇراق ۇشىپ قارسى الدى. امەريكالىق ستۋدەنتتەردى قازاقىلاندىردىم: دومبىرامەن ءان ايتىپ, ماقال جاتتاپ, قازاقشا ويلانتتىم. سوڭىندا مەنىمەن قيماي قوشتاستى», دەيدى عالىم-وقىتۋشى. ونىڭ پىكىرىنشە, گرامماتيكانى ەجىكتەپ ۇيرەتۋدىڭ قاجەتى شامالى, وقۋ قۇرالى دا ءبىرىنشى قاتارداعى ماسەلە ەمەس, باستىسى تىلدىك ورتا قالىپتاستىرۋ كەرەك. سوندا عانا قازاق ءتىلى قۇبىجىق, قيىن ءتىل دەگەن كوزقاراس قالىپتاسپايدى, كەرىسىنشە ۇيرەنگىسى كەلەتىن شەتەلدىكتەردىڭ قاتارى كوبەيەدى. تىلدىك ورتانىڭ ءرولى كۇشتى ەكەنى ايقىن, اقش-تىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى ۋ.موزەر بىزبەن كەزدەسۋىندە: «ماعان ورىس ءتىلىن ۇيرەتكەن – سوناۋ جىلدارداعى الماتىلىق تاكسيستەر. ەندى قازاقشانى مەڭگەرگىم كەلەدى», دەپ ەدى.
الايدا ۆلاديسلاۆ تەن قازاقى ورتادا ءومىر سۇرمەسە دە قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ الۋعا بولاتىنىن ايتادى. ء«تىل ۇيرەنۋگە ورتا, سويلەسەتىن ادام ەمەس, ەڭ الدىمەن ىنتا كەرەك. ادام قالاسا, بارىنە قول جەتكىزەدى. مەن قازاق ءتىلىن 1-1,5 جىلدا ەركىن سويلەسە الاتىنداي دارەجەدە مەڭگەرىپ الدىم. ارينە ءالى كوركەم سويلەي المايمىن, دامىتىپ ءجۇرمىن», دەگەن كارىس ۇلتىنىڭ وكىلىنە ديكتورلاردىڭ جاڭالىق جۇرگىزگەن ۆيدەو, اۋديو ماتەريالدارى كوپ كومەكتەسكەن. ۆلاديسلاۆ تۋرالى ءبىر دوسى الەۋمەتتىك جەلىدە: «تىلدىك ورتا مەنى قۇتقارا المادى. مەن بالا كۇننەن قازاقتاردىڭ اراسىندا وسسەم دە, ولاردىڭ ورتاسىندا ءومىر سۇرمەگەن ۆلاديسلاۆ قازاق ءتىلىن مەنەن جاقسى بىلەدى», دەپ جازىپتى.
ءتۇرلى ءتيپتىڭ تالابىن زەرتتەۋ دە, ماماندارعا ارنالعان لايىقتى وقۋ قۇرالى دا, تىلدىك ورتا دا, ءتىپتى ۇيرەنۋشىنىڭ ەرىك-جىگەرى دە ءسوز بولدى. بىراق بارىنە قيسىن بار. سوندا بۇل تۇيتكىلدىڭ ەڭ ءتۇيىندى تۇسى قايسى؟ قازاق ءتىلىن ۇيرەنەتىن شەتەلدىكتەرگە ادەتتە سىرتتان كەلەتىن ستۋدەنتتەر جاتادى. سونداي ستۋدەنتتەرگە جوو-عا دەيىنگى كۋرستا قازاق تىلىنەن ساباق بەرگەن جىبەك يبرايم ماسەلەنىڭ ءمانىسىن باسقاشا پايىمدايدى. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى 16 جىلدىڭ ىشىندە اۋعان, كارىس, اعىلشىن ۇلتىنىڭ بالالارىنا قازاق ءتىلىن ۇيرەتكەن. «الدىما كەلگەن ستۋدەنتتەر 5 اپتادا ءبىراز دۇنيەنى ۇيرەنىپ, سويلەپ قالادى. مۇنداي ناتيجەگە جىلدام جەتۋ ءۇشىن باسقا ءتىلدى دانەكەر رەتىندە قولدانبايمىز. ۇيرەتۋ ءتىلى دەگەن بولمايدى, ۇيرەتەتىن دە, ۇيرەنەتىن دە ءبىر ءتىل, ول – قازاق ءتىلى», دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءبىر ءتىلدى ەكىنشى ءبىر ءتىل ارقىلى ۇيرەتۋ ۇيرەنۋشىنىڭ جاڭا ءتىلدى تەز الىپ كەتۋىن شەكتەيدى. ال بىردە-ءبىر ءسوز بىلمەيتىن شەت ءتىلىن ادامعا ۇيرەتۋ ءۇشىن وقىتۋشىعا سالماق تۇسەتىنى ءسوزسىز. ء«بىز ءانشى دە, ءبيشى دە, ءارتىس تە بولامىز. كەرەك بولسا, ءتۇرلى اڭ-قۇستىڭ كەيپىنە ەنەمىز. ميميكا – ەڭ كۇشتى ءادىس», دەيدى ج.يبرايم.
شىنىندا, ويلانىپ قاراڭىزشى, قازاق ءتىلىن وزگە ءبىر ۇلت وكىلىنە, قانداي دا ءبىر شەتەلدىككە ۇيرەتۋ – وعان دەن قويعان كەز كەلگەننىڭ قولىنان كەلەتىن-اق ءىس ەكەن. قالاي؟ ءاربىر ادام, مەيلى ول ەرەسەك نەمەسە قارت ادام بولسىن, جاڭا تىلدە – بالا. ءتىپتى ءسابي دەپ تە قابىلداعان ءجون. بالا ءبىرىنشى كوپ تىڭداۋى كەرەك. سونان سوڭ ءبىر بۋىندى, كەيىن ەكى بۋىندى كوپ قولدانىلاتىن سوزدەردىڭ ايتىلۋىن قايتالايدى. اينالاداعى ءار زاتتىڭ اتاۋىمەن تانىسادى, سوزدىك قور قالىپتاسادى. ءارى قاراي ەكى ءسوزدىڭ, كەيىن ءسوز تىركەستەرىنىڭ باسىن قوسادى. سولاي سويلەپ كەتەدى. ءاسىلى, ءبارى – قاراپايىم. بىراق تۇبىندە قازاق ءتىلىن تەرەڭ ۇيرەنۋدى قالايتىندار ءۇشىن جوعارىدا ساراپشىلار ايتقان كەدەرگىلەر الدىمىزدان شىعادى. دەمەك, ولار شەشىلۋى ءتيىس.
