ۇلى دالا ەلىنىڭ تاريحىنا قاتىستى ايتار بولساق, ەڭ الدىمەن ورتاعاسىرلىق سىعاناق قالاسى شامشىراقتاي جارقىراپ كوز الدىڭىزعا كەلەدى. بۇل قالادا قازاقتىڭ ءۇش حاندىعى ءدۇبىر سالىپ وتكەن. اۋىزعا ءجيى ورالاتىن قىپشاق, اق وردا, قازاق حاندىقتارى تاريحىنىڭ ءوزى وزگەلەردىڭ باسىن يدىرگەن ءىرى مەملەكەت دارەجەسىندەگى ورنى بولەك وقيعالارعا تولى بولدى.
وسى سىعاناق شاھارىندا نەبىر ۇلى وقيعالار باستان وتكەن. بۇل كونە قالادا قانشاما اتاقتى عۇلامالار ءومىر سۇرگەن. سىعاناقتا ءحVى عاسىردا تاريحشى فازاللاح يبن رۋزبيحان بىرقاتار ۋاقىت تۇرعان. ءوزىنىڭ ەڭبەگىندە بۇل جەردەن دەشتى قىپشاق دالاسى باستالادى, دەگەن دەرەك قالدىرعان. سونىمەن قاتار سىعاناقتا عۇلاما عالىم حۋسام اد-دين اس-سىعناقي عۇمىر كەشكەن. بۇگىندە بۇل كىسى جايىندا ۇلكەن عىلىمي-زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ, كىتاپ بولىپ باسىلىپ تا شىقتى. دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار قورعالىپ جاتىر.
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە («سىعاناق – اۋدان اتىنا سۇرانىپ تۇر», 19 اقپان 2019 ج. ) جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ اتىن سىعاناق قالاسىنىڭ اتىنا وزگەرتۋ تۋرالى ماقالا جاريالاندى. بۇل ارينە, قۇپتارلىق ءىس.
ال تاريحي قالا سىعاناققا كەلەر بولساق, جوشى حاننىڭ ءتورتىنشى ۇرپاعى ساسى-بۇقانىڭ (1309-1315) جانە ونىڭ ۇلى ەرزەن حاننىڭ تۇسى سىعاناقتىڭ داۋىرلەگەن كەزەڭى بولدى. وندا اق وردا حاندارىنىڭ اتىندا كۇمىستەن اقشا قۇيۋ ءىسى جولعا قويىلدى. ول كەزدە حانداردىڭ اتىندا اقشا سوعۋ بيلىكتىڭ دەربەستىگىن كورسەتەتىن ەدى. دەرەكتەردە ەرزەن حان ۇزاق ۋاقىت بيلىك قۇرىپ, 1344-1345 جىلدارى دۇنيە سالىپ, سىعاناقتا جەرلەنگەندىگى ءارى وسىدان باستاپ سىعاناق جوشى حان اۋلەتىنەن تاراعان اقوردالىق بيلەۋشىلەردى جەرلەيتىن اتا قورىققا اينالعاندىعى ايتىلعان.
ورىس حاننىڭ بيلىگىنەن كەيىن, سىعاناق قالاسى دەرەكتەردە ءجيى ۇشىرايدى. ويتكەنى ول شىڭعىس حان مۇلدەم قۇرتىپ جىبەرگەن سىعاناق, سايرام, ياسسىنى قايتادان تۇرعىزىپ, سىعاناققا استاناسىن كوشىرگەن. بۇل كەزدە دە تەڭگە شىعارىلىپ, حيجرانىڭ 772-773 (1370-1371) جىلدارى سوعىلعان مونەتالار ەرميتاجدا ساقتالعان. حV عاسىردا ءابىلحايىر حان دا ءوزىنىڭ استاناسىن كوپ ۋاقىت سىعاناقتا ۇستاعان.
حV عاسىردىڭ 80-جىلدارىندا قالانى قازاق حانى بۇرىندىق بيلەدى, ال ماڭى قازاق تايپالارىنىڭ قىسقى قونىستارىنا اينالدى. وسى كەزدەن باستاپ جانە نەگىزگى ساياسي, ەكونوميكالىق ورتالىقتاردىڭ ءبىرى سانالدى. حV-ءحVىىى عاسىرلاردا دا قالا-ساۋدا, قولونەرى جاقسى دامىعان جانە ۇلكەن اسكەري-ستراتەگيالىق مانگە يە بولدى. سىعاناق حالقى سىرداريا بويىنداعى باسقا قالالار سەكىلدى سۋارمالى ەگىنشىلىكپەن اينالىستى. ول تۋرالى يبن رۋزبيحان ءوزىنىڭ ەڭبەگىندە «ەگىستىك جەرلەردى سۋعارۋعا پايدالانىلعان ارىقتار سەيحۋننان شىعارىلادى» دەپ كورسەتەدى. سىعاناق قالاسىنىڭ دەشتى-قىپشاقپەن ەتەنە تىعىز بايلانىستا بولۋى جانە ونىڭ تۇركىستان ايماعىمەن تۇيىسكەن جەردە ورنالاسۋى, ساياسي-اكىمشىلىك, ەكونوميكالىق ماڭىزىنا وراي ونى بيلەۋشىلەر قۋاتتى بەكىنىسكە اينالدىردى.
ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى تاريحي-تانىمدىق ەڭبەگىندە «ءبىزدىڭ جەرىمىز ماتەريالدىق مادنيەتتىڭ كوپتەگەن دۇنيەلەرىنىڭ پايدا بولعان ورنى باستاۋ بۇلاعى دەسەك, اسىرا ايتقاندىق ەمەس», دەپ بۇكىل تۇركى دۇنيەسىنىڭ ءتۇپ-قازىعى بولعان جەردى ەرەكشە اتاپ وتكەن بولاتىن.
بۇل ءبىزدىڭ تاريحي جەرلەرىمىزدىڭ قايتا گۇلدەنىپ, ءوزىنىڭ ورتاسىنا قايتا قاۋىشۋعا جول اشىپ تۇرعان جوق پا؟ ولاي بولسا, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە باستاما بولعان قىزىلوردا وبلىسىنا قاراستى جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ اتىن «سىعاناق اۋدانى» دەپ اتاۋ وتە ورىندى ءارى قولداۋعا تۇرارلىق وي-پىكىر دەگىم كەلەدى.
بۇل ماسەلە وڭ شەشىمىن تاپسا, «وتىرار-تۇركىستان-سىعاناق» ارقىلى ءتۋريزمنىڭ جاڭا ءبىرى قىرى اشىلىپ, ەلىمىزدىڭ وزگە جۇرتقا تانىلۋىنا ەسىگىن ايقارا اشاتىن وزەكتى جولدىڭ بىرىنە اينالىپ, ەكونوميكالىق تابىس كوزىنىڭ دە دامي تۇسۋىنە جاقسى ىقپال ەتەرى دە ءسوزسىز.
قايرات قۇرمانباەۆ,
«نۇر-مۇباراك» مىسىر يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى, PھD دوكتورى
