جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار دا قاراپ قالماعان ەكەن. «مەلوديا» دۇكەنى الدىنداعى الاڭنان ورتالىق الاڭعا قاراي وتەتىن لەنين جانە كارل ماركس كوشەلەرى كولدەنەڭ قويىلعان اۆتوبۋستار جانە اسكەري جۇك ماشينالارىمەن جابىلدى. كوشەلەردىڭ ۇزىنا بويىندا قىزىل جاعالىلار مەن حالىق ساقشىلارى قويىلدى. «كەڭەستەر ءۇيىنىڭ» سىرتىنداعى قالتارىستا 10-15 اۆتوبۋسقا لىق تولعان ىشكى اسكەر جاۋىنگەرلەرى مەن ءبىرنەشە ءورت سوندىرگىش ماشينالار تۇردى.
19 ماۋسىمنىڭ تاڭعى اۋاسى دا تىم تىمىرسىق ەدى. ءۇپ ەتكەن جەل جوق. اۋادا ۇرىق شاشقان اعاشتاردىڭ اق ۇلپالارى عانا قالقىپ ءجۇر. بەينە ءبىر الاپات داۋىل الدىنداعى ۇرەيلى تىنىشتىق سياقتى. قالادا قالىپتاسقان احۋال بارعان سايىن بولجاۋسىز بولىپ بارادى. ەندى بولماسا, قاپتاعان قىزىل جاعالىلار الاڭ تولى حالىققا لاپ قوياتىن سياقتى. شاعىن الاڭعا لىقا تولعان حالىق تا شيرىعا تۇسكەن. تولقىپ كەتسە, توسقاۋىل بەرمەس تاۋ سۋىنداي الاڭدى قورشاعان اۆتوبۋستاردى توڭكەرە-موڭكەرە جان-جاققا اتىلاتىنداي تۇنەرىپ تۇر.
ەندى ءبىر ساتتە الاڭ تولى حالىقتىڭ ورتاسىنان قولىنا داۋىس كۇشەيتكىش مەگافون ۇستاعان تسەلينوگراد وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ابىلايحان جولمۇحامەدوۆ كورىندى. ءبىر كەزدە ول ويىن الاڭىنىڭ ورتاسىنداعى ءبىر جاعىندا كىشكەنتاي ساتىسى, ءبىر جاعىندا سىرعاناعى بار بالالاردىڭ مىنبەر سياقتى بيىك سىرعاناعىشىنىڭ ۇستىنە شىعىپ, داۋىسىن كەرنەدى.
– جولداستار, ءبىر ساتكە تىنىشتالىپ, مەنىڭ سوزىمە نازار اۋدارۋلارىڭىزدى وتىنەمىن. وزدەرىڭىز كورىپ تۇرسىزدار, بىزدەر تۇرعان الاڭ جان-جاعىنان تۇگەل قورشاۋعا الىندى. ءتارتىپ ساقشىلارى مەن سولداتتار ەندى ەشكىمدى دە ورتالىق الاڭعا وتكىزبەيدى. بوستان-بوسقا قاقتىعىسقا ۇرىنىپ, جازاعا تارتىلاسىزدار, – دەپ ا.جولمۇحامەدوۆ جينالعان جۇرتتىڭ ۇرەيىن ۇشىرعىسى كەلگەندەي, ىزعارلى داۋىسپەن قاتقىل سويلەدى. بۇل قىلىعىن ءوزى دە كەش تۇسىنگەندەي, ودان ءارى داۋىسىن جۇمسارتا ءسوزىن جالعادى.
– مەن ەشكىمدى دە قورقىتايىن دەپ تۇرعانىم جوق. ءدال قازىر قالىپتاسقان احۋالدى ايتىپ تۇرمىن. مىنە, جولدىڭ ارعى بەتىندە وبلىستىق كاسىپوداقتىڭ عيماراتى تۇر. ونىڭ بىرنەشە جۇزدەگەن ادام سىياتىن ءماجىلىس زالى بار. سول زالعا كىرەيىك. تالاپتارىڭىزدى سول جەردە ايتىڭىزدار...
كەنەت توپتى كيىپ-جارىپ, ءجۇزى ءورت ءسوندىرگەندەي تۇتىگىپ كەتكەن قىزىل كويلەكتى جاس جىگىت جىلتىر قاڭىلتىر توسەلگەن سىرعاناعىشتى ەكى-اق اتتاپ, بيىكتە تۇرعان ا.جولمۇحامەدوۆكە جەتتى. وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ قولىنداعى مەگافوندى الىپ, جارىقشاقتانىپ شىققان داۋىسىمەن جينالعان جۇرتقا ايعاي سالدى:
– باۋىرلار, بۇگىن تاڭەرتەڭ ەرتە ەرەيمەنتاۋ قالاسىنان وسى جيىنعا قاتىسۋ ءۇشىن سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى باستاعان ەكى-ءۇش اۆتوبۋس ادام شىعىپ ەدىك. جارتى جولدا قاپتاعان ميليتسيا اۆتوبۋسىمىزدى تارتىپ الىپ, ادامداردى جاياۋ ايداپ الىپ كەتتى... مەن جول بويىمەن تىعىلىپ, كەزدەيسوق ءبىر كولىكپەن زورعا جەتتىم. بۇل نە دەگەن سۇمدىق؟!
الاڭ تولى حالىق بۋىرقانعان تەڭىزدەي تولقىپ كەتتى. ەندى بۇل تاسقىندى توقتاتاتىن كۇش جوق ەدى. وسىنى تۇسىنگەندەي ا.جولمۇحامەدوۆ باستاعان توپ تا ءۇنسىز قالدى. سەل تاسقىنداي سەرپىلگەن ادامدار لەگى ورتالىق الاڭعا بەت بۇردى. شىمىر دەنەلى شيرىققان جاس جىگىتتەر توسقاۋىلعا قويىلعان اۆتوبۋستاردىڭ تەجەگىشتەرىن اعىتىپ, جول جيەگىنە قاڭباقتاي جەڭىل يتەرىپ شىعاردى. كولدەنەڭ تۇرعان جۇك ماشينالارىن دا كوتەرىپ, ادامدار تاسقىنىنا بوگەت بولمايتىنداي بۇرىپ تاستادى. جولدىڭ قوس قاناتىندا قازداي ءتىزىلىپ تۇرعان قىزىل جاعالىلار دا ءنوپىر حالىققا قارسى تۇرا الماي, كەيىن شەگىندى.
ورتالىق الاڭعا بەت العان شەرۋدىڭ الدىڭعى لەگىندە كەۋدەلەرى وردەن-مەدالدارعا تولعان ارداگەرلەر مەن ارداقتى انالار كەلەدى. لەنين كوشەسىمەن قوزعالعان نەگىزگى شەرۋگە جول بويى وبلىس ورتالىعىنداعى «تسەلينوگرادسەلماش», «قازاقسەلماش» سياقتى ءىرى زاۋىتتاردىڭ, م.مامەتوۆا اتىنداعى تىگىن فابريكاسىنىڭ جۇمىسشىلارى توپ-توپ بولىپ, قوسىلىپ جاتتى.
ساعات تاڭەرتەڭگى وندار شاماسىندا مىڭداعان ادامدى توپتاستىرعان قارسىلىق شەرۋى ورتالىق الاڭعا كەلىپ كىردى. سول بويدا «قازاق جەرى بولىنبەيدى!», «نەمىس اۆتونومياسىنا جول جوق!» دەگەن ۇرانداردى ايعايلاپ, الاڭدى اينالىپ شىقتى. سودان كەيىن «كەڭەستەر ءۇيىنىڭ» كىرەبەرىسىندەگى بيىك ساتىنىڭ ۇستىندە توپتالىپ تۇرعان وبلىستىق پارتيا كوميتەتى وكىلدەرىنىڭ الدىنا كەلىپ توقتادى. ولار الاڭعا جينالعان جۇرتتىڭ اتىنان تسەلينوگراد وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى نيكولي موروزوۆتىڭ حالىقتىڭ الدىنا شىعۋىن تالاپ ەتتى.
ءبىر ءسات بىرنەشە مىڭداعان ادام جينالعان ورتالىق الاڭدا «شىبىننىڭ ىزىڭى ەستىلەتىندەي» تىنىشتىق ورنادى. الاڭ تولى حالىق تا, ولارعا قاراما-قارسى بيىك ساتىنىڭ ۇستىندە سىرەسكەن بيلىك تە ءۇنسىز. تاڭەرتەڭنەن بەرى جۇبىمىز جازىلماي كەلە جاتقان ماعاۋ, مامەت جانە مەن شەرۋدىڭ العاشقى لەگىندە, ساتى ۇستىندەگى سىرەسكەن بيلىك توبىنا جاقىن تۇرىپ قالىپپىز. يىقتى ەزگەن اۋىر مينۋتتار باياۋ جىلجىپ, ۋاقىت تا ءبىر ورىندا تۇرىپ قالعانداي. قاۋىپتى تىنىشتىق تۇمشالاعان تەكەتىرەس تىم سوزىلىپ بارادى. الدەبىر ارانداتۋشى شىعىپ, «اتتان!» دەسە, الاڭ اتىلۋعا دايىن تۇر. وسىنى سەزگەندەي, قولدارىنا داۋىس كۇشەيتكىش رۋپور ۇستاعان ۇيىمداستىرۋشى جىگىتتەر الاڭدى ارالاپ, ءالسىن-ءالسىن حالىقتى سابىرعا شاقىرىپ ءجۇر.
الايدا الاڭدى تۇمشالاعان تىنىشتىق تىم قورقىنىشتى ەدى. جۇرت وسىلاي تۇنەرىپ تۇرا بەرسە, ءبىر جارعا ۇرىنارى انىق. ءدال وسى ساتتە الاڭ تولى ادامنىڭ قالىڭ ورتاسىنان ءبىر اسەم قوڭىر داۋىس ءشامشى قالداياقوۆتىڭ «مەنىڭ قازاقستانىم» ءانىن اۋەزىنە كەلتىرە باستاپ جىبەردى. سول-اق ەكەن, بۇكىل الاڭ قازاقتىڭ ۇلتتىق ۇرانىنا اينالعان قاسيەتتى ءاندى مىڭداعان داۋىسپەن قوسىلا شىرقاپ كەتتى.
ۇرەيلى تىنىشتىق كۇرت سەيىلىپ, جۇرت جىگەرلەنىپ سالا بەردى. الاڭ ءان ىرعاعىمەن تەربەلىپ, قوزعالىسقا ءتۇستى. قارسىلىق شەرۋىنە شىققان جۇرت بۇدان كەيىن دە «مەنىڭ قازاقستانىمدى» بىرنەشە رەت قوسىلا شىرقادى. نەمىس اۆتونومياسىنا قارسى ەرەۋىلگە شىققان حالىقتىڭ ورتالىق الاڭعا اياق باسقانىنا دا ءبىر ساعاتتىڭ ءجۇزى بولدى. بىراق وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ن.موروزوۆتىڭ جۇرتتىڭ الدىنا شىعاتىن ءتۇرى جوق. كەنەت داۋىس كۇشەيتكىش ۇستاعان جىگىتتەردىڭ ءبىرى «موروزوۆ» دەپ ايعاي سالدى. جۇرت ونى ءىلىپ اكەتتى. «موروزوۆ» دەپ ايعايلاعان مىڭداعان داۋىستان دالا دۇركىرەپ, «كەڭەستەر ءۇيىنىڭ» تەرەزەلەرى ءدىرىل قاقتى.
ساعات ءتىلى 11-دەن اۋعاندا, بيلىك توبى تۇرعان باسپالداق ءۇستى قاربالاسقا ءتۇستى. ءسالدەن كەيىن ن.موروزوۆ پەن ا.جولمۇحامەدوۆ باستاعان وبلىستىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىنىڭ دا قاراسى كورىندى. بيلىك توبى اراسىنداعى الگى ءبىر قاربالاستا كەڭ باسپالداقتاردىڭ ۇستىنە داۋىس كۇشەيتكىشتەر قويىلىپ, ميكروفون ورناتىلىپ ۇلگەرىلگەن ەكەن. الدىمەن ميكروفونعا ا.جولمۇحامەدوۆ كەلىپ, حالىق تالابى بويىنشا ۇيىمداستىرىلعان ميتينگتى اشىق دەپ جاريالاپ, ءبىرىنشى ءسوزدى ن.موروزوۆقا بەردى. «قىمباتتى جولداستار! كەشە بەيبىتشىلىك سۇيگىش ەلىمىزدىڭ قوعامدىق ومىرىندە, جالپى بۇكىلالەمدىك قوعامداستىقتىڭ ومىرىندە ەرەكشە وقيعا بولدى. ۆەنادا اقش پرەزيدەنتى دجيممي كارتەر مەن كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس حاتشىسى, قىمباتتى لەونيد يليچ برەجنەۆ ستارتەگيالىق قارۋ-جاراقتى شەكتەۋ جونىندەگى وسۆ-2 شارتىنا قول قويدى. بۇگىن الاڭعا وسىنشاما حالىقتىڭ جينالعانىن پايدالانىپ, وسى ءبىر ەرەكشە وقيعانى بارلىعىڭىزدىڭ نازارلارىڭىزعا جەتكىزگىم كەلەدى...».
«جوق, ءبىز ول ءۇشىن جينالعانىمىز جوق!», «نەمىس اۆتونومياسى بولا ما, جوق پا؟ ناقتى جاۋاپ بەرىڭىز!». «ءبىز ەندى الداعانعا توزبەيمىز!» دەپ جان-جاقتان قويىلعان سۇراقتار مەن ايقايلاي ايتىلعان ۇراندار موروزوۆتىڭ ءسوزىن تۇنشىقتىرىپ, اشىق اسپان استىن جاڭعىرىقتىرىپ جىبەردى. ءبىرىن ءبىرى يتەرمەلەي لىقسىعان حالىقتىڭ الدى بيلىك وكىلدەرى تۇرعان بيىك ساتىعا تىرەلىپ, ەندى بولماسا, اتتوبەلىندەي مىنا ۇرەيلى بيلىك توبىن جاپىرىپ ءوتىپ, «كەڭەستەر ءۇيىن» توڭكەرىپ كەتەردەي ەدى. قالىپتاسقان جاعدايدىڭ وتە كۇردەلى ەكەندىگىن وبلىستىڭ ءبىرىنشى باسشىسى دا تۇسىنە قويدى. ن.موروزوۆ حالىقتىڭ قاھارىنان شىن قايمىقتى. ونى بيلىك توبىنان قول سوزىم جەردە تۇرعان ءبىز دە انىق بايقادىق. وبلىس باسشىسى ەندى تۇلكى بۇلاڭدى بىردەن دوعارىپ, اشىق سوزگە كوشتى.
– قادىرلى جولداستار! مەن سىزدەردىڭ الدارىڭىزعا بىردەن شىعا المادىم, جوعارعى جاقتىڭ ناقتى جاۋابىن كۇتتىم. جاڭا عانا, سىزدەردىڭ الدارىڭىزعا شىعار الدىندا مەن قازاقستان كومپارتياسى وك-ءنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ديماش احمەتوۆيچ قوناەۆپەن تىكەلەي تەلەفون ارقىلى ءسويلەستىم. سىزدەر ماعان سەنىڭىزدەر! كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى رەتىندە, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى رەتىندە قازاقستاندا ەشقاشان جانە ەشقانداي نەمىس اۆتونومياسىن قۇرۋ تۋرالى ماسەلەنىڭ كۇن تارتىبىندە بولماعانىن جانە بولمايتىندىعىن اشىق ايتامىن!.. – دەدى ول.
جۇرت ءبىر ءسات سىلتىدەي تىنىپ قالدى. قالىڭ توپتىڭ ورتاسىنان بىرەۋلەر دۋىلداتا قول سوعىپ جىبەردى. ولارعا قوسىلا بۇكىل الاڭ دۇبىرلەتە قول سوقتى. بىرەۋلەر «ۋرالاپ» ايعايلاپ جاتتى. سان مىڭ الاقانداردى اياماي سوققاندا شىققان قۇدىرەتتى ءۇن جاۋ قايىرعان مىڭداعان تۇلپاردىڭ تۇياق دۇبىرىندەي ورتالىق الاڭدى دۇركىرەتىپ جىبەردى. حالىق ءبىر-ءبىرىن قىزۋ قۇتتىقتاپ جاتىر. جۇبىمىز جازىلماي تۇرعان مامەت, ماعاۋيا ۇشەۋمىز دە قايتا-قايتا قۇشاقتاسىپ, ءوزارا ايتۋعا ءسوز تاپپايمىز. جاس تۇنعان جانارلارىمىزدان «ءبىز جەڭدىك!» دەگەن شىنايى قۋانىش ۇشقىندايدى!
ءيا, بۇل شىن ۇلكەن جەڭىس ەدى! قىلىشىنان قان تامعان قىزىل يمپەريانىڭ قىساستىعىنا قارسى تۇرعان قازاق حالقىنىڭ العاشقى جەڭىسى! جارتى الەمگە شەكسىز ۇستەمدىگىن جۇرگىزىپ, «اق دەگەنى العىس, قارا دەگەنى قارعىس» بولىپ, ەشقاشان بەتى قايتىپ كورمەگەنى كەڭەس وكىمەتىنىڭ شەشىمىن تۇڭعىش رەت وزگەرتكەن ءبىرىنشى بۇكىلحالىقتىق قارسىلىق كۇرەسى, ءبىرىنشى بۇكىلحالىقتىق جەڭىس ەدى!..
ارادا ەكى اپتاداي ۋاقىت ءوتتى. تسەلينوگراد قالاسىنىڭ ورتالىق الاڭىندا نەمىس اۆتونوميالىق وبلىسىن قۇرۋعا قارسى ۇيىمداستىرىلعان قارسىلىق شەرۋىنە قاتىستى وقيعالار دا كوڭىلدەن كومەسكى تارتا باستاعانداي ەدى. شىلدە ايىنىڭ العاشقى كۇندەرىنىڭ ءبىرى بولاتىن. جۇمىسقا كەلگەن بەتىم سول ەدى, حاتشى قىز كەلىپ باسشىلىق شاقىرىپ جاتقانىن جەتكىزدى. مەن باس رەداكتوردىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ءبىرىنشى ورىنباسار وكتيابر الىبەكوۆتىڭ بولمەسىنە كەلدىم. جاۋاپتى حاتشى رامازان احمەتوۆ ەكەۋى ماكەت قاراپ وتىر ەكەن.
– سەنى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءۇشىنشى حاتشىسى ەسماعامبەتوۆا شۇعىل شاقىرتىپ جاتىر. نە ءبۇلدىرىپ قويىپ ەدىڭ؟! – دەدى وكەڭ بىردەن زىركىلدەي سويلەپ.
مەن اڭ-تاڭ بولىپ, باسىمدى شايقادىم. وبلىستىق گازەتتىڭ ەلەۋسىز جۇرگەن قاتارداعى كىشى ادەبي قىزمەتكەرىنىڭ وبلىس باسشىسىنا نە ءۇشىن قاجەت بولا قويعانىن بىلە الماي, گازەت باسشىلىعى دا دال بولدى.
– كەزەكتەن تىس ءۇي بەرەيىن دەپ جاتپاسا؟ – دەدى راحاڭ ءدۇدامال داۋىسپەن. – وعان مۇنىڭ قاتىسى قانشا؟! – دەدى وكەڭ بىردەن قيسىنسىز ءسوزدىڭ قيۋىن قاشىرىپ.
– جارايدى, كىرەبەرىستەگى ميليتسيانىڭ الدىندا اتى-ءجونىڭ جازۋلى. بار ەندى! – دەدى وكەڭ بۇيىرا سويلەپ.
مەن شۇعىل بۇرىلىپ, بولمەدەن شىقتىم. وبكومعا جەتكەنشە سانامدى سانسىراتقان سانسىز سۇراققا ءبىر تياناقتى جاۋاپ تاپپاي قينالدىم. «سۋعا كەتكەن تال قارامايدى دەگەندەي», ايتەۋىر, راحاڭنىڭ «كەزەكتەن تىس ءۇي بەرەتىن شىعار» دەگەن ءدۇدامال ءۇمىتىن داتكە قۋات ەتىپ كەلەمىن. ءۇشىنشى حاتشى وتىراتىن بولمەنىڭ قارسى الدىنداعى ۇزىن دالىزدە مەنى وبلىستىق پارتيا كوميتەتى ۇگىت-ناسيحات ءبولىمىنىڭ سەكتور مەڭگەرۋشىسى سابىر سيپاتوۆ قارسى الدى. باس رەداكتورىمىز امىرعالي نۇركىشەۆتىڭ ۇيىندە ءبىر-ەكى رەت كورگەن ءجۇزى تانىس, ساليقالى دا يناباتتى اعامىز ەدى.
– بۇگىن ماعاۋيا سەيىلوۆنا بولمايدى. مەنىڭ بولمەمدە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ادامدارى وتىر. سەنەن جاۋاپ الماق. ماۋسىمداعى قارسىلىق شاراسىنا قاتىسقانىڭدى بىلەدى ەكەن. شاماڭ جەتكەنشە ەشتەڭەنى مويىنداماۋعا تىرىس. ارتىق سويلەمە, ناقتى جاۋاپ بەر! – دەپ سابىر اعا ءوزىنىڭ بولمەسىنە جەتكەنشە اسىعا سويلەپ, ماعان ءمان-جايدى بارىنشا ءتۇسىندىرىپ باقتى.
بولمەنىڭ ەسىگىن اشا بەرگەندە, سابىر اعا مەنى جىگەرلەندىرگەندەي قولىمنىڭ سىرتىنان ءبىر قىسىپ, ىشكە كىرگىزدى. ۇزىن ۇستەلدى جاعالاي ءتۇرى سۇستى ءتورت ادام وتىر ەكەن. وتىرعانداردىڭ ۇشەۋى ورىس, بىرەۋى قازاق, ءبارى دە گالستۋك تاعىپ, كوستيۋم كيگەن. اسكەري كيىنگەن ءبىر ادام جوق.
– مىنا كىسىلەر 16 جانە 19 ماۋسىمدا ورتالىق الاڭدا بولعان ميتينگتىڭ جاي-جاپسارىن ءبىلۋ ءۇشىن موسكۆادان ارنايى كەلىپ وتىر. ءسىز 16 ماۋسىمدا ورتالىق الاڭدا بولعان ەكەنسىز. كورگەن-بىلگەندەرىڭىزدى جاسىرماي ايتىپ بەرىڭىز, – دەدى سابىر اعا جوعارىدا وتىرعان ادامداردى قولىمەن نۇسقاپ, بارىنشا سابىرلى داۋىسپەن ءتىل قاتىپ. وسىنى ايتتى دا ول وتىرعاندارعا ءسال ءيىلىپ, ءۇنسىز شىعىپ كەتتى.
– كاك فاميليا, يميا ي وتچەستۆو؟ گدە ي كەم رابوتاەتە؟ – دەپ تومەندەۋ وتىرعان شيكىل سارى ورىس الدىندا جاتقان قاعازعا شۇقشيىپ, ماعان دۇرسە قويا بەردى.
– زاچەم تاك وفيتسيالنو, كاپيتان؟! مى زدەس بەز پروتوكولا پروستو بەسەدۋەم, – دەپ توردە وتىرعان قاسقا باس, قىزىل شىرايلى سارى كىسى ەسكەرتۋ جاساپ, قولىن شوشايتتى.
– ۆينوۆات, توۆاريشش پولكوۆنيك! – دەپ شيكىل سارى كاپيتان ورنىنان ۇشىپ تۇردى. «وتىرا بەر» دەگەندەگى قىزىل شىرايلى پولكوۆنيك وعان تاعى دا قولىن سىلتەپ, بار زەيىنىمەن ماعان بۇرىلىپ, جىميا سۇراق قويدى.
– كاك ۆى وكازاليس ۆ توت دەن نا پلوششادي؟ كوگدا ي وت كوگو سلىشالي و پرەدستوياششەي اكتسي؟
مەن سابىر اعام ايتقانداي, بارىنشا قىسقا سويلەپ, ناقتى جاۋاپ بەرۋگە تىرىستىم. سول كۇنى تاڭەرتەڭ الاڭعا رەداكتسيانىڭ تاپسىرماسىمەن كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششە تۇلەكتەرىنىڭ سالتاناتتى مەرەكەسىنەن رەپورتاج جازۋ ءۇشىن بارعانىمدى, ەشقانداي قارسىلىق ميتينگىسى بولاتىندىعىن ەستىمەگەنىمدى, بۇل اكتسياعا كەزدەيسوق كۋا بولعانىمدى ايتتىم...
– حۆاتيت! پرەكراتي ۋۆيليۆات, يا زادال كونكەرەتنىي ۆوپروس. كوگدا ي وت كوگو سلىشال و پرەدستوياششەي اكتسي؟ – دەپ اشۋلى پولكوۆنيك مەنىڭ ءسوزىمدى ءبولىپ, ىزعارلانا داۋىستادى. سول-اق ەكەن جان-جاقتان ءزىلدى ايعايلار جاۋىپ كەتتى. جاڭا عانا «ءسىز» دەپ سىزىلعان مادەنيەتتىلىكتەن ءىز دە قالمادى. «قارسىلىق ميتينگىنىڭ بولاتىنىن كىم ايتتى؟ الاڭعا شىعۋعا ۇگىتتەگەن كىم؟ شەرۋدى ۇيىمداستىرۋشىلار تۋرالى نە بىلەسىڭ؟ ليستوۆكا تاراتۋشىلاردىڭ قاتارىندا كىمدەر بولدى؟ باسشىلارىڭ كىم؟», دەگەن سياقتى سانسىز سۇراق نوسەردەي جاۋىپ, ەسىمنەن تاندىردى. ءبىر-بىرلەپ سۇراق قويسا, ءبىر ءجون عوي. تورتەۋى ءتورت جاقتان زىركىلدەپ, ويلانۋعا مۇرشا بەرمەدى.
ازىرەيىلدەي زىركىلدەگەن تورتەۋدىڭ تالاۋىنا تۇسكەنىمە ەكى ساعاتتىڭ ءجۇزى اۋدى. قينالعانىم سونشالىق, قارا تەرگە مالشىندىم. سىعىپ الارداي سۋلانعان اق كويلەگىم دەنەمە جابىسىپ, ماڭدايىمنان اققان تەر الدىما تىرس-تىرس تامادى. تورتەۋمەن تىرەسۋگە ەندى مەندە دە قاۋقار قالماعان سياقتى. كوزىم قاراۋىتىپ «ەس كەتىپ, جان شىقتى-اۋ» دەگەن ءبىر مەزەتتە ەڭگەزەردەي ءبىر ورىستى ەرتىپ, بولمەگە سابىر اعام كىردى. كەلگەن ادام توردە وتىرعان پولكوۆنيككە الدەنەلەردى ايتىپ, قايتادان ەسىككە بەتتەدى. وتىرعاندار تۇگەل ورە تۇرەگەلىپ, ونىڭ سوڭىنان ىلەسۋگە نيەتتەندى. وسى كەزدە پولكوۆنيك ماعان بۇرىلىپ بۇيىرا قىسقا-قىسقا ءتىل قاتتى: «تى موجەش يدتي. زاۆترا روۆنو ۆ دەسيات چاسوۆ بۋد زدەس!»...
ەرتەڭىنە سالىم سۋعا كەتكەندەي سولبىرايىپ, سابىر اعانىڭ بولمەسىنە تاعى كەلدىم. ۇيقىسىز وتكىزگەن ءتۇننىڭ سالدارىن اشكەرەلەپ, كوزىم كىرتيىپ, ۇنجىرعام ءتۇسىپ تۇرعان ماعان سابىر اعا ءبىر ءسات تەسىلە قاراپ قالدى. ول كىسى شىنىلارى لۋپاداي قالىڭ, قوڭىر كوزاينەك كيەتىن. قالىڭ شىنىلاردىڭ سىرتىنان انتەك ۇلكەن بولىپ كورىنەتىن كوز جانارلارى ماعان جىلى شىرايىن توگە قاراپ, «ءبىر كۇننىڭ ىشىندە وسىنشاما نەگە ءجۇنجىپ كەتكەنسىڭ؟! ەر جىگىتتىڭ باسىنان نەلەر كەلىپ, نەلەر وتپەيدى. ازاماتقا بۇل لايىق ەمەس, كوتەر ەڭسەڭدى!», دەگەن اعالىق اقىلىن ءۇنسىز ۇقتىرعانداي ەدى.
كەنەت سابىر اعانىڭ الدىنداعى ەكى-ءۇش اق تەلەفوننىڭ ءبىرى شىر ەتە ءتۇستى. ول كىسى تەلەفون قۇلاعىن كوتەرەر, كوتەرمەستەن قايتا قويىپ, اسىعىس بولمەدەن شىعىپ كەتتى. ءسۇت پىسىرىمدەي ۋاقىتتان كەيىن قايتا ورالعان سابىر اعا ماعان قاراپ, اقىرىن جىميدى.
– قازىر ەسماعامبەتوۆانىڭ بولمەسىنە بارامىز. كەشەگى تەرگەۋ شاراسى ەندى سوندا جالعاساتىن بولادى. وسىندا ايتقاندارىڭنان جاڭىلما. ەرىك-جىگەرىڭدى جي! قاتتى جازا قولدانا قويماس, قورىقپا, – دەپ مەنىڭ يىعىما قولىن سالىپ, اقىرىن سىلكىپ قويدى. اسىل اعا مەنىڭ جىگەرىمدى جانىپ, «قاناتىمەن سۋ سەپكەن قارلىعاشتاي» قامقورلىعىن تانىتىپ-اق ءجۇر.
ءۇشىنشى حاتشىنىڭ اتشاپتىرىم ۇلكەن كابينەتىنىڭ وڭ جاعىنداعى ۇزىن ۇستەلگە پولكوۆنيك باستاعان تورتەۋ جايعاسىپتى. ۇستەلدىڭ باس جاعىندا جاۋار بۇلتتاي تۇنەرىپ, وبلىستىڭ ءۇشىنشى باسشىسى وتىر. ءوزى سۇيكىمسىزدەۋ قارا كىسىنىڭ اشۋدان تۇتىككەن جۇزىنە قاراۋعا ادامنىڭ ءداتى شىدامايدى ەكەن. بارلىق باسشىلاردىڭ بۇل كىسىنىڭ الدىندا نەگە ىعاتىنىن ەندى تۇسىنگەندەي ەدىم.
كەشەگى شيكىل سارى كاپيتان مەنى قولىمەن ىمداي شاقىرىپ, ۇستەلگە جاقىنداتتى. ۇستەلدىڭ ۇستىندە ىبىرسىپ جاتقان سۋرەتتەردىڭ ءبىرىن نۇسقاپ:
– مىنا تۇرعان سەن ەمەسسىڭ بە؟! ەندى نەسىنە جالتاراسىڭ؟ – دەدى.
ءيا, سۋرەتتەردىڭ بىرىندە ماعاۋ دوسىم ەكەۋمىزدىڭ بەينەمىز انىق كورىنىپ تۇر. بۇل 16 ماۋسىم كۇنى قارسىلىق شەرۋىنىڭ ورتاسىندا تەمىر جول ۆوكزالىنا بارا جاتقاندا بەيبىتشىلىك كوشەسىنىڭ كوپقاباتتى ۇيلەرىنىڭ بالكونىنان تۇسىرىلگەن سۋرەت ەكەنىن دە جازباي تانىدىم.
تاعى دا جان-جاقتان زىركىلدەگەن سۇراق, ايعايلاعان ايىپتاۋ توپەلەپ بارادى. «ءتورت كۇن قارسىلىق شارالارىنىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەندە, ۇيىمداستىرۋشىلاردى ءبىلمەۋىڭ مۇمكىن ەمەس. ءالى باسىڭ جاس, بولاشاعىڭ الدىڭدا, ءبارىن تۇزەتۋگە بولادى... كىم سەنى قارسىلىق اكتسيالارىنا تارتتى؟ ۇيىمداستىرۋشىلاردى ايت؟..». مەن الداعى كۇنى ايتقاندارىمنان جاڭىلمادىم. كەيدە ۇنسىزدىك تانىتىپ, كەيدە «كەزدەيسوق كەلدىم», «ەشكىمدى بىلمەيمىن» دەگەن قىسقا جاۋاپتارمەن قاسارىسىپ تۇرىپ الدىم.
– سەن كىمسىڭ ەي ءوزى؟! قايدان شىققان جاۋسىڭ؟ – دەپ كەنەت باعانادان توردە ءۇنسىز تۇنەرىپ وتىرعان ەسماعامبەتوۆا ءۇستەلدى ءبىر قويىپ, ورنىنان اتىپ تۇردى. – وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ورگانىنا قالاي جۇمىسقا كىرىپ ءجۇرسىڭ. كىم جۇمىسقا قابىلداعان؟ ساياسي بيۋرونىڭ شەشىمىنە كۇدىك كەلتىرەتىندەي كىمسىڭ سەن! «كوزىڭە كوك شىبىن ۇيمەلەتىپ» جازالايمىز...
ء ۇشىنشى حاتشى بۇدان كەيىن دە جەر تەپكىلەپ, ۇستەلدى قويعىلاپ, ۇزاق ايقايلادى. ەشكىمدى بەتىنە قاراتپاي, ەشكىمنىڭ اۋزىن اشتىرماي, مەنى ءتۇتىپ جەيتىندەي جەردەن الىپ, جەرگە سالدى. ءۇشىنشى حاتشىنىڭ قاھارىنان قورىققانىم سونشا, جازدىڭ كۇنى ايازعا شالدىققانداي قالتىرادىم. «ماعاۋيا ەسماعامبەتوۆانىڭ قاھارىنا ىلىكپە, ءبىر ىلىكسەڭ بىتكەنىڭ», دەۋشى ەدى بىلەتىندەر. شىنىمەن جاعدايىمنىڭ قيىنداعانى عوي...
– جولداس پولكوۆنيك, بۇل جىگىتتىڭ ماسەلەسىن ەندى بىزگە قالدىرىڭىز. بۇل ءبىزدىڭ قاتەلىگىمىز, ءبىز جىبەرىپ العان كەمشىلىك. سوندىقتان ءوز كەمشىلىگىمىزدى ءوزىمىز تۇزەتۋگە مۇمكىندىك بەرىڭىزدەر. بۇل ەندى مۇنداي شاراعا قاتىسپاق تۇگىلى, ورتالىق الاڭنىڭ ىعىنان جۇرمەيتىن بولادى. كوزقاراسىن وزگەرتپەيتىن بولسا, ەشقانداي جەرگە جۇمىسقا قابىلداماي قاڭعىرتامىز. كەلىسەسىز بە, جولداس پولكوۆنيك؟! – دەپ ءۇشىنشى حاتشى وڭ جاعىندا وتىرعان پولكوۆنيككە بۇرىلىپ, وعان تۋرا قارادى. ول ماعاۋيا سەيىلقىزى ەسماعامبەتوۆانىڭ شاتىناي وت شاشقان وتكىر كوزدەرىنە تۋرا قاراي الماي, باسىن يزەي بەردى...
مەن ءۇشىنشى حاتشىنىڭ بولمەسىنەن «جەردىڭ ۇستىمەن كەلىپ, استىمەن شىققانداي» بولدىم. «سەن ەرتەڭ رەداكتسياعا بار دا, الاڭسىز جۇمىسىڭدى ىستەي بەر. بۇل جەردە بولعان اڭگىمەنى رەداكتسياداعى بىردە-ءبىر ادام بىلمەيتىن بولسىن. وكتيابر قايىر ۇلىمەن ءوزىم سويلەسەمىن», دەپ سابىر اعا سىبىرلاي سويلەپ مەنى دالىزگە دەيىن شىعارىپ سالدى...
مىنە, سودان بەرى تۋرا قىرىق جىل ۋاقىت ءوتىپتى. ارداقتى اعانىڭ شىنايى قامقور كوڭىلى مەن سابىرلى قوڭىر داۋىسى سانامدا ءالى سايراپ تۇرعانداي! ويلاپ قاراسام, سول ءبىر كۇندەرى سابىر سيپاتوۆ پەن ماعاۋيا ەسماعامبەتوۆا مەنىڭ ارىنداعان جاس ءومىرىمدى ميلليونداردىڭ تاعدىرىن تالكەك ەتكەن قانقۇيلى «ءۇش ءارىپتىڭ» جەزتىرناعىنان قۇتقارىپ, قاتال توتاليتارلىق جۇيەنىڭ مەملەكەتتىك جازالاۋ ماشيناسىنىڭ تەمىر تابانىنا تۇسۋدەن ساقتاپ قالعان ەكەن عوي...
1979 جىلعى ماۋسىم كوتەرىلىسىنىڭ تاريحي ماڭىزىنا كەلەتىن بولساق, ونىڭ بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستان ءۇشىن ولشەۋسىز تاعدىرشەشتى اسەرى بولعاندىعى داۋسىز. ەگەر ءماسكەۋ شەشىمىن وزگەرتكەن ماۋسىم وقيعاسى بولماسا, قازىر تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قاق تورىندە, ەل استاناسىنىڭ ءدال ىرگەسىندە دەربەس نەمىس اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى ءومىر سۇرەتىن ەدى... ونى كوزگە ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قانداي قورقىنىشتى؟! ەگەر ءدال سول ءبىر 1979 جىلدىڭ ماۋسىم كۇندەرى كوكپ وك ساياسي بيۋروسىنىڭ سولاقاي شەشىمىنە دەر كەزىندە تويتارىس بەرىلمەگەندە, حالىقتار دوستىعىنىڭ «لابوراتورياسىنا» اينالعان سوۆەتتىك قازاقستاندا كەلەسى كەزەكتە تاعى ءبىر اۆتونوميالىق وبلىستى ۇيىمداستىرۋ كۇن تارتىبىنە قويىلاتىنى ابدەن مۇمكىن ماسەلە ەدى. ال قابىلدانىپ كەتكەن شەشىمنىڭ قاتەلىگىن تۇزەۋ ارەكەتى ورنى تولماس ويرانعا ۇرىندىراتىنىن ازەربايجانداعى تاۋلى قاراباح اۆتونوميالىق وبلىسىنىڭ, مولدوۆاداعى «دنەستر جاعالاۋى رەسپۋبليكاسىنىڭ» اششى مىسالدارى ارقىلى ۋاقىتتىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر.
ءيا, حح عاسىرداعى حالىقتار تۇرمەسىنە اينالعان قىزىل يمپەريا ۇلتتاردىڭ دا, ۇلىستاردىڭ دا مۇددەسىمەن ەشقاشان ساناسقان ەمەس. كرەمل شەشىمى كەڭەستەر قۇرامىنداعى حالىقتار ءۇشىن بۇلجىماس زاڭ ەدى. قازاقستاندا نەمىس اۆتونوميالىق وبلىسىن قۇرۋ جونىندەگى ساياسي بيۋرونىڭ 1979 جىلعى ماۋسىمداعى شەشىمى دە بۇلجىتپاي ورىندالۋعا ءتيىس وسىنداي پارمەن بولاتىن. بىراق قاسيەتتى جەرىن قىزعىشتاي قورعاي بىلەتىن قازاق حالقى ۇرپاعىنىڭ كيەلى مۇراسى ءۇشىن باسىن بايگەگە تىگىپ, قىلىشىنان قان تامعان قىزىل يمپەرياعا قارسى شىقتى. قارسى كەلگەندى قانعا بوكتىرەتىن توتاليتارلىق جۇيەنىڭ مۇنداي قارسىلىقتى كەشىرمەيتىنىن دە ءبىلدى. الايدا تاريح تارازىسى ازاتتىق سۇيگىش ادال حالىقتىڭ مۇددەسىن قورعاپ, ادىلەتتىلىك سالتانات قۇردى. قاسيەتتى قازاق جەرىنىڭ تۇتاستىعى ساقتالىپ قالدى. مىنە, 1979 جىلعى «اقمولا كوتەرىلىسىنىڭ» تاۋەلسىز قازاقستان شەجىرەسىندەگى تاريحي دا, ساياسي دا ماڭىزى وسىندا.
سۋرەت جازۋشى ا.كاكەننىڭ «شىرعالاڭ» كىتابىنان الىندى.
