تاۋەلسiزدiكتiڭ العاشقى جىلدارىنداعى ادامداردىڭ وتانسۇيگiشتiك, پاتريوتتىق, ۇلتتىق نامىس سەزiمدەرi وتە كۇشتi بولاتىن. توي وتكiزۋگە بيۋدجەتتەن قارجى قاراستىرىلماعان. اۋدان اكتيۆiن شاقىرىپ, اقىلداستىق. ايتا كەتۋiم كەرەك, س.قوجانوۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتۋدە, اۋدان جۇرتشىلىعى اۋىر قىستان قينالىپ شىقسا دا, بۇرىن-سوڭدى بولماعان بەلسەندiلiك تانىتتى.
ارينە تاۋەلسىزدىك جىلدارى الاش ارىستارىنىڭ جانە الاش يدەياسىنىڭ ساياسي اقتالۋىمەن قاتار, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قوعامدىق-ساياسي قىزمەتىنىڭ باستى ۇستانىمىنا اينالدىرعان س.قوجانوۆتىڭ تۇلعاسىن تانۋ مەن تانىتۋعا قاتىستى بىرقاتار ارناۋلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. اتاپ ايتقاندا, ت.قوجاكەەۆ, ر.بەردىباي, ءا.تاكەنوۆ, ب.قويشىباەۆ, م.قويگەلديەۆ, ق.ەرگوبەك, ا.ءشارىپ, ح.تۇرسۇن, ج.ءالماش ۇلى جانە وزبەكستاندىق تاريحشىلار ر.يا.رادجاپوۆا, س.تىلەۋقۇلوۆ, ءماسكەۋلىك پروفەسسور ا.اراپوۆ جانە ت.ب. تاريحشى, ادەبيەتشى عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىندە قايراتكەردىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتى مەن شىعارماشىلىعى ۇلتجاندى, مەملەكەتشىل, الاش رۋحتى ازامات رەتىندە تانىلا باستادى. ايتسە دە, قايراتكەردىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتى مەن ادەبي مۇراسىن زەرتتەپ, زەردەلەۋ ءوز دەڭگەيىندە ءالى دە جۇرگىزىلمەي كەلدى. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى س.قوجانوۆتىڭ پارتيا مۇددەسىنەن ۇلت مۇددەسىن جوعارى قويعان ۇلتجاندىلىعى بولدى. كەڭەس ۇكىمەتى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋعا دا اسا ءبىر ساقتىقپەن قارادى. العاشقى كەزەكتە كوممۋنيستىك بيلىككە بارىنشا ادال قىزمەت جاساعاندار اقتالىپ, ولاردىڭ تۇلعاسى سوۆەتتىك تاربيەنىڭ يدەالىنا اينالدىرىلدى. ال پرولەتارلىق ينتەرناتسيوناليزمگە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى, تاپتىق كۇرەسكە ۇلتتىق بىرلىكتى قارسى قويعان الاش قايراتكەرلەرى مەن الاشتىق رۋحتاعى س. قوجانوۆ سياقتى پارتيا قايراتكەرلەرىن اقتاۋ كەيىنگە شەگەرىلە بەردى. بۇل – كەڭەستىك بيلىكتىڭ ۇستانعان ساياساتى ەدى. س.قوجانوۆ قاي جەردە جۇمىس ىستەسە دە ءبىرىنشى كەزەككە ۇلتتىق مۇددەنى قويدى. ۇلتتىق مۇددە ءۇشىن ىمىراسىز كۇرەستى. ءوز مۇددەلەرىن ويلاپ, پارتيانىڭ ساياساتىن عانا قولداپ وتىرعان كەيبىر قايراتكەر ارىپتەستەرىنەن ەرەكشەلىگى –
1925 جىلى جازدا قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى نانەيشۆيلي ماسكەۋگە شاقىرىپ الىندى دا, ونىڭ مىندەتىن اتقارۋشى بولىپ, ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى س.قوجانوۆ قالدى. رەسپۋبليكا پارتيا ۇيىمىنىڭ ءبىرىنشى باسشىسىن قازاقتان شىققان قايراتكەردەن سايلاۋدىڭ رەتى كەلىپ-اق تۇردى. الايدا «ۇلتشىل», «الاشورداشىل» دەگەن ساياسي ايىپتاۋلار ول ماقساتتى جۇزەگە اسىرتپادى. رەسپۋبليكاداعى ساياسي باسشىلىققا ف.گولوششەكيننىڭ كەلۋى بۇل ساياسي ۇدەرىستى ءتىپتى ءورشىتىپ جىبەردى. وسىعان بايلانىستى س.قوجانوۆ قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنە 1926 جىلى اشىق حات جازىپ, اقتالۋعا ءماجبۇر بولدى. ول حاتىندا بىلاي دەيدى:
«مەن پارتيانىڭ الدىڭعى قاتارىندا ءجۇرىپ مىنا ماسەلەلەرگە بەلسەنە قاتىستىم: وتارشىلدىق پەن جەرگىلىكتى ۇلتشىلدىقتى ساياسي تۇرعىدان جويۋعا; جەرگە ورنالاستىرۋ جانە جەر-سۋ رەفورماسىن جۇرگىزۋگە; «قوسشى» وداعىن ۇيىمداستىرۋ ناۋقانىنا; ورتالىق ازيادا ۇلتتىق مەجەلەۋدى ىسكە اسىرۋعا; قازاقستاننىڭ ورتالىعىن ورىنبوردان قىزىلورداعا اۋىستىرۋعا جانە قازاقستاننىڭ ىشكى قۇرىلىسىندا ۇلتتىق مۇددەنى كۇشەيتۋگە تىكەلەي ارالاستىم». س.قوجانوۆتىڭ جازعان حاتىنىڭ مازمۇنىنىڭ ءوزى ونىڭ ۇلتتىق جانە مەملەكەتتىك تۇرعىدا ويلايتىن ۇلكەن قايراتكەر تۇلعا ەكەنىن كورسەتەدى. ەگەر اۋىزبىرشىلىك بولىپ, رەسپۋبليكا پارتيا باسشىلىعىنا س.قوجانوۆ كەلگەندە, ف.گولوششەكيننىڭ قازاقستانداعى «كىشى وكتيابر» ءتوڭكەرىسى بولماي, قازاق اشارشىلىقتان قىرىلماعان بولار ما ەدى؟ س.قوجانوۆ ماسكەۋگە كەتكەن سوڭ ونى ايىپتاۋ ساياسي ناۋقانى ف.گولوششەكيننىڭ جانە ونىڭ جاندايشاپتارى ارقىلى كەڭ ءورىس الدى.
س.قوجانوۆ 1938 جىلى «حالىق جاۋى» بولىپ اتىلعاننان كەيىن دە ونى قارالاۋ ناۋقانى كەڭ كولەمدە ءجۇرگىزىلدى. سول كەزدەگى جانە ودان كەيىنگى كەزدەگى ۇلتىمىزدىڭ بىرقاتار زيالى قاۋىم وكىلى «قوجانوۆشىلدىقتى» بارىنشا اشكەرەلەۋگە تىرىسىپ باقتى. 1957 جىلى ول اقتالعاننان كەيىن دە, سول جازعىشتار رەسپۋبليكاداعى ساياساتقا ءوز ىقپالدارىن تيگىزىپ, س.قوجانوۆ تۋرالى شىندىق 1980 جىلداردىڭ سوڭىنا دەيىن تولىق ايتىلماي كەلدى.
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارى تاريحىمىزدىڭ اقتاڭداقتارى زەرتتەلىپ, تۋعان جەرىمىزدى نايزانىڭ ۇشىمەن, بىلەكتىڭ كۇشىمەن قورعاپ, بۇگىنگى ۇرپاققا امانات ەتىپ تاپسىرعان, اتتارى اتالماي كەلگەن, ەلىمىزدىڭ قالىپتاسۋىنا ەرەن ەڭبەگى سىڭگەن حاندارىمىزدى, باتىرلارىمىزدى, بيلەرىمىزدى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىن, اقىن-جىراۋ, جازۋشىلارىمىزدىڭ مەرەيتويلارىن حالىق ءوز ينيتسياتيۆاسىمەن تويلاپ جاتتى. وسى ۇلكەن ماڭىزدى شارالاردى ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكا ۇكىمەتى 1993 جىلى ساۋىردە «1993-1995 جىلدارى رەسپۋبليكادا مەرەيتويلاردى اتاپ ءوتۋ تۋرالى» ارنايى قاۋلى قابىلدادى. قاۋلىدا كىمدەردىڭ مەرەيتويلارى قاي كەزدە, قاي جەردە وتەتىنى تولىق كورسەتىلدى. جالا جابىلىپ, حالىق جاۋى بولىپ اتىلىپ كەتكەن, ەلىمىزگە ەڭبەگى سىڭگەن اعالارىمىزدىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويلارىن وتكىزۋدىڭ 1993-1995 جىلدارى جوسپارلانعان ءتىزىمى بەكىتىلدى. الايدا وسى قاۋلىدا 1994 جىلى 100 جاسقا كەلەتىن س. قوجانوۆتىڭ مەرەيتويى تۋرالى ەشتەڭە ايتىلماپتى. مەنىڭ وبلىس اكiمiنiڭ ورىنباسارى قىزمەتiنە ەندى عانا كىرىسكەن كەزىم. وبلىستا س.قوجانوۆتىڭ 100 جىلدىعىن تويلاۋ ءباسپاسوز بەتتەرىندە, زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن كەزدەسۋلەردە كوتەرىلىپ جۇرگەن. ۇكiمەتتەگiلەرمەن بايلانىسسام, «بiز بiلمەيمiز, قاۋلى وبلىستان كەلگەن ۇسىنىستار نەگiزiندە قابىلداندى», دەدi. مۇنى تولىق, تاپتىشتەپ ايتىپ وتىرعان سەبەبىم, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنىڭ وزىندە س.قوجانوۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتۋگە دەگەن كوزقاراستىڭ ەكىتالاي بولعانى بايقالادى. كەمشiلiكتi تۇزەتۋ ءۇشiن وبلىس اكiمi م.ۇركiمباەۆتىڭ اتىنان حات الىپ, ۇكiمەت باسشىلارىنا بارىپ, س.قوجانوۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىن وتكiزۋ تۋرالى ۇكiمەت قاۋلىسىن شىعارۋعا كۇش سالدىق. ناتيجەدە, 1994 جىلى 12 ءساۋiر كۇنi «س.قوجانوۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋ مەرەيتويىن ازiرلەۋ مەن وتكiزۋ تۋرالى» رەسپۋبليكا ۇكiمەتiنiڭ №370 قاۋلىسى كەشiگiڭكiرەپ, ءوز الدىنا جەكە قاۋلى بولىپ شىقتى. قاۋلىدا مەرەيتويعا بايلانىستى رەسپۋبليكا كولەمiندە كوپتەگەن iس-شارا جوسپارلانىپ, س.قوجانوۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى 26-27 تامىزدا تۋعان جەرi سوزاق اۋدانىنىڭ ورتالىعى شولاققورعان اۋىلىندا وتكiزiلەتiن بولىپ بەلگiلەندi. تاعدىردىڭ جازۋىمەن سۇلتەكەڭنىڭ مەرەيتويىن وتكىزۋ, 1994 جىلى قاڭتاردا سوزاق اۋدانىنىڭ اكىمى بولىپ تاعايىندالعان ماعان بۇيىردى. سول 1993-1994 جىلى قىس سوزاقتا ەرتە ءتۇستi جانە وتە سۋىق, قارلى, بوراندى بولدى. ونىڭ ۇستiنە, ەل ەكونوميكاسى توقىراۋعا ۇشىراعان, نارىق زامانى ەندى عانا باستالىپ, حالىقتىڭ جاعدايى اۋىر بولعان كەزەڭ ەدi. حالىققا كەرەكتi وتىن دا, ۇن دا, جانار-جاعارماي دا, مال ازىعى دا تاۋسىلۋعا اينالىپ, قاراتاۋدان وتەتiن اسۋ جابىلىپ, تۇتىنۋشىلار وداعىنىڭ جۇمىسى توقتاپ, بiر جىلقى بەس قاپ ۇنعا, بiر قوي بەس دانا سابىنعا اينالعان جابايى ايىرباستىڭ حالىقتى ابدەن قينالتقان كەزi. دەگەنمەن, تاۋەلسiزدiكتiڭ العاشقى جىلدارىنداعى ادامداردىڭ وتانسۇيگiشتiك, پاتريوتتىق, ۇلتتىق نامىس سەزiمدەرi وتە كۇشتi بولاتىن. توي وتكiزۋگە بيۋدجەتتەن قارجى قاراستىرىلماعان. اۋدان اكتيۆiن شاقىرىپ, اقىلداستىق. ايتا كەتۋiم كەرەك, س.قوجانوۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتۋدە, اۋدان جۇرتشىلىعى اۋىر قىستان قينالىپ شىقسا دا, بۇرىن-سوڭدى بولماعان بەلسەندiلiك تانىتتى. كەرەك دەسەڭiز, سۇلتەكەڭنiڭ تويىن وتكiزۋ سوزاقتىقتاردى بۇرىنعىدان دا بiرiكتiرiپ, ىنتىماعىن نىعايتا ءتۇستi. كوكتەمدە بارلىق جەردە, ءاربiر ەڭبەك ۇجىمشارلارىندا سەنبiلiكتەر وتكiزiلiپ, تويدى وتكiزۋگە قارجى جيناۋ iسi قىزۋ قولعا الىندى. اۋداندا توي وتكiزۋ جونiندە قور اشىلىپ, ونىڭ ەسەپشوتى گازەتتەردە جاريالاندى. اقىلداسا كەلە «مەرەيتويدى جوعارى دەڭگەيدە وتكiزۋ ەلiمiزگە سىن, حالقىنىڭ ازاتتىعى جولىندا قۇربان بولعان بوزداقتىڭ سۇيەگiنiڭ دە قايدا قالعانى بەلگiسiز. سوندىقتان اردا ازاماتىمىزدىڭ 100 جىلدىعىن ەستە قالاتىنداي ەتiپ وتكiزەيiك», دەپ كەلiسىپ, س.قوجانوۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا 100 اق كيiز ءۇي تiگiپ, ورتاسىنا قوناقتارعا ارنالعان 300 ورىندىق حان شاتىرىن ورناتتىق. تويعا دايىندىق بارىسىندا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە, وبلىستار مەن اۋدانداردا سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ ءومiر جولىن ايقىندايتىن عىلىمي كونفەرەنتسيالار وتكiزiلiپ, وبلىستىڭ اۋدان, قالالارىندا مەكتەپ, كوشە اتتارى بەرiلiپ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بەتتەرiندە ءارتۇرلi ماقالالار جاريالانىپ جاتتى. وسىلايشا س.قوجانوۆ مەرەيتويى تامىز ايىنىڭ 26-27 كۇندەرi سوزاق اۋدانىندا ءوتتi. توي سۇلتەكەڭنiڭ تۋعان اۋىلى اقسۇمبەدەن باستاۋ الىپ, وندا ۇلكەن اس بەرiلiپ, قۇران وقىتىلىپ, ەسكەرتكiشi اشىلدى. اقسۇمبە مەكتەبىنە ۇلى تۇلعانىڭ ەسىمى بەرىلدى. ەرتەڭiنە شولاققورعان اۋىلىندا س.قوجانوۆتىڭ مۋزەيi, ەسكەرتكiشi اشىلدى. عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكiزiلدi. شولاققورعان اۋىلىنىڭ ورتالىق كوشەسى س.قوجانوۆتىڭ ەسىمىمەن اتالدى. ج.شانين اتىنداعى وبلىستىق قازاق دراما تەاترىنىڭ شىعارماشىلىق ۇجىمى سۇلتانبەكتiڭ لەنينمەن كەزدەسۋiن ساحنالادى. 32 شاقىرىمعا الامان ءبايگە ۇيىمداستىرىلدى. باس بايگەگە ەلگە تانىمال كاسiپكەر س.سەيتجانوۆ سول تۇستاعى ءتورت دوڭگەلەكتiڭ «تورەسi» «ۆولگا» كولiگiن ۇتىسقا تiكتi. رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسىنىڭ باس ءجۇلدەسi – «جيگۋليدi» قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى اسەلحان قالىبەكوۆا جەڭiپ الدى. تويعا الماتىدان ءو.جانiبەكوۆ, ءو.جولداسبەكوۆ, ش.مۇرتازا, د.يسابەكوۆ, ت.ابدiك, ر.بەردiباەۆ, د.دوسجان, ج.ءابدiلدين باستاعان ەلگە تانىمال مەملەكەت قايراتكەرلەرi, عالىمدار, جازۋشىلار, تاشكەنتتەن قازاق-وزبەك دوستىق ورتالىعىنىڭ توراعاسى ق.سەيداحمەت, تاريحشى عالىم س.تiلەۋقۇلوۆ كەلدi. مەرەيتويعا ماسكەۋدەن سۇلتەكەڭنiڭ قىزى زيبا اپاي, نەمەرەسى سۆەتلانا كەلدi. زيبا اپاي اكەسiنە بايلانىستى وزiندە بار ارحيۆ قۇجاتتارىن, فوتو-دوكۋمەنتتەرiن مۇراجايعا ءوز قولىمەن تابىس ەتتi. ۇلكەن جيىندا ءسوز سويلەپ, اكەسiن قۇرمەتتەپ, توي وتكiزiپ جاتقان ەلگە, ۇكiمەتكە ۇلكەن العىسىن بiلدiردi. س.قوجانوۆتىڭ 100 جىلدىعى شىن مانiندە كوپكە ۇلگi بولاتىن, كەيiنگiلەرگە تامسانىپ ايتىپ جۇرەتiن, ەلدiڭ ىنتىماعىن كۇشەيتiپ, باۋىرلاستىعىن نىعايتقان توي بولدى.
ەندى الدىمىزدا س.قوجانوۆتىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىن رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە اتاپ ءوتۋ مىندەتى تۇر. س.قوجانوۆتىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ءوتۋ مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ 2018 جىلعى 25 تامىزداعى № 228 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن 2019-2021 جىلدارى وتكىزىلەتىن مەرەيتويلار مەن اتاۋلى كۇندەردىڭ تىزبەسىنە ەنگىزىلدى. ەندى ءتيىستى قۇزىرەتتى ورگاندار مەرەيتوي وتكىزۋگە ەرەكشە ءمان بەرىپ, استانا قالاسىنداعى «جەرۇيىق» ساياباعىنان ەسكەرتكىش قويۋ ءۇشىن ارنايى بولىنگەن ورىنعا س.قوجانوۆقا ەڭسەلى ەسكەرتكىشىن ورناتۋدى, استانا, الماتى, شىمكەنت, تۇركىستان قالالارىندا كوشەلەرگە, ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ (مەكتەپ, كوللەدج, ۋنيۆەرسيتەت) بىرىنە س.قوجانوۆتىڭ ەسىمىن بەرىپ, مەكتەپ وقۋلىقتارىنا ەسىمىن ەنگىزۋدى, س.قوجانوۆ تۋرالى جازىلعان «ستالينمەن بەتپە-بەت» تاريحي دراماسىن (اۆت. ج.ءالماش ۇلى) استانا تەاترىندا ساحنالاۋدى, استانا, الماتى, شىمكەنت, تۇركىستان قالالارىندا, تۇركىستان وبلىسىنىڭ اۋداندارى مەن ەلدى مەكەندەرىندە س.قوجانوۆتىڭ تۋعانىنا 125 جىلدىعىنا وراي ءارتۇرلى ءىس-شارانى جوعارى دەڭگەيدە وتكىزۋدى ۇيىمداستىرۋدى تاپسىرۋ كەرەك. سونىمەن بىرگە س.قوجانوۆتىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتىن تەرەڭىرەك زەرتتەپ, ونىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە بايلانىستى الماتى مەن تاشكەنتتىڭ, ماسكەۋ مەن ورىنبور قالالارىنىڭ ارحيۆتەرىندەگى قۇجاتتاردى, ماتەريالدار مەن ادەبي شىعارمالاردى جيناقتاپ, رەتتەپ, باستىرىپ شىعارۋ كەرەك. ولاردىڭ اراسىندا بۇگىنگى عىلىمنىڭ قاجەتىنە جارايتىن, كەلەشەك ۇرپاقتىڭ يگىلىگىنە, ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەرۋگە قىزمەت ەتەتىن دۇنيەلەر جەتكىلىكتى. قورىتا ايتقاندا, س.قوجانوۆتىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتى ۇلتقا قىزمەت ەتۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى بولدى. ول ايتىس-تارتىسپەن, ساياسي كۇرەسپەن وتكەن سان-سالالى قىزمەتىندە توپتىق, تاپتىق, ءتىپتى پارتيالىق مۇددەلەردىڭ اياسىندا قالىپ قويماي, ءار كەز ۇلتتىق, مەملەكەتتىك بيىكتەن تابىلىپ وتىردى. بۇل – ءبىزدىڭ وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن وتە قاجەت ۇلگى-ونەگە.
قۋانىش ايتاحانوۆ,
قوعام قايراتكەرى
