قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلعان حيميا زاۋىتى اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن فتورسىزداندىرىلعان مينەرالدى تىڭايتقىش شىعارادى. پرەزيدەنتكە ءوندىرىستىڭ قازىرگى كورسەتكىشتەرى مەن ەكسپورت كولەمىن ۇلعايتۋ جونىندە ەسەپ بەرىلدى. سونىمەن قاتار 1951 جىلى ىرگەسى قالانعان كاسىپورىن – «قازفوسفات» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى مۇقاش ەسكەندىروۆ 2016 جىلى ءجۇرگىزىلگەن زاۋىتتى قايتا جابدىقتاۋ جۇمىستارى ءوندىرىس كولەمىن ەكى ەسەگە ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىن اتاپ ءوتتى. جىل باسىنان بەرى زاۋىت 29,1 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمىن وندىرگەن. ونىڭ 24 مىڭ تونناسى ازوت تىڭايتقىشى بولسا, 122 مىڭ تونناعا جۋىعى – فوسفور تىڭايتقىشى.
ءونىم ىشكى نارىقتى تولىق قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, امەريكا قۇراما شتاتتارى, قىتاي, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, رەسەي سياقتى ەلدەرگە ەكسپورتتالادى. بۇگىنگى تاڭدا اتالعان كاسىپورىندا بارلىعى مىڭنان استام ادام جۇمىس ىستەيتىن بولسا, ونىڭ 344-ءى ايەل ادام. مۇنداعى ورتاشا جالاقى مولشەرى 148 مىڭ تەڭگەدەن اسادى. ايتا كەتەيىك, ەلىمىز بويىنشا جامبىل وبلىسى حيميا سالاسىنىڭ دامىعان ايماعىنىڭ بىرىنەن سانالادى. ءوڭىردىڭ حيميا ونەركاسىبىن دامىتۋ سالاسىنداعى الەۋەتى جوعارى. حيميا سالاسى ءوڭىردىڭ بۇكىل ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ 20 پايىزدان استامىن قۇرايدى. قازىرگى كەزدە ايماقتا زاماناۋي حيميا كلاستەرىن قۇرۋ جونىندە جۇمىستار اتقارىلۋدا. سونىمەن قاتار قاراتاۋ جانە جاڭاتاس قالالارىنداعى جوبالاردى, «حيمپارك-تاراز» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىن ىسكە قوسۋ ارقىلى وبلىستىڭ ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمىن ەداۋىر ارتتىرۋ شارالارى قولعا الىنعان.
– بۇل – حيميا ونەركاسىبىندە, سونىڭ ىشىندە سارى فوسفور وندىرۋگە ماماندانعان حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جەتەكشى كاسىپورىن. حالىقارالىق نارىقتارعا ءوز تاۋارلارىڭىزبەن شىعۋعا وسى ارتىقشىلىقتارىڭىز سەپتىگىن تيگىزەدى. باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىكتى ودان ءارى ارتتىرۋ قاجەت, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
وڭىرگە جۇمىس ساپارى بارىسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىق قاھارمانى عازيز بايتاسوۆتىڭ شاڭىراعىنا باردى. تاراز قالاسىندا اسا قاۋىپتى لاڭكەس قىلمىسكەردى قۇرىقتاۋ بارىسىندا قازا تاپقان باتىردىڭ جارى مەن بالالارىنىڭ جاعدايىمەن تانىسقان مەملەكەت باسشىسى ولاردىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە دە كوڭىل ءبولدى. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى عازيز بايتاسوۆتىڭ ەرەن ەرلىگىنىڭ بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە ەكەندىگىن اتاپ ءوتىپ, باتىر ەسىمىنىڭ ەل جادىندا ءاردايىم ساقتالاتىنىن جەتكىزدى. قازاقستان پرەزيدەنتىنە قىزمەت بارىسىندا ەرلىكپەن قازا تاپقان عازيز بايتاسوۆتىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان ەسكەرتكىش تاقتا, فوتوسۋرەتتەرى, مەدالدارى مەن جەكە زاتتارى كورسەتىلدى. قاھارماندىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن عازيز بايتاسوۆتىڭ اتىنا تاراز قالاسىندا كوشە بەرىلىپ, تۇرعان ۇيىنە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلعان بولاتىن.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ كەلەسى كەزەكتە تاراز قالاسىنداعى «كونە تاراز» تاريحي-مادەني ورتالىعىنا باردى. مۇندا مەملەكەت باسشىسى «كونە تاراز» كەشەنىنىڭ ساياباعى اۋماعىنان ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى بارىسىندا تابىلعان ەكسپوناتتارمەن تانىستى. ەكسپوناتتار I – XIX عاسىرلار ارالىعىن قامتيدى.
اتالعان ورتالىقتا 20 گەكتار القاپتا شولۋ مۇناراسى, «دوستىق ءۇيى» مەن كونگرەسس-حوللى بار مادەني ورتالىق, «تاراز سازدارى» ستەللاسى, «مىڭبۇلاق» ساياباعى, قازبا جۇمىستارى بارىسىندا تابىلعان ەكسپوناتتار قويىلعان مۋزەي ورنالاسقان. «كونە تاراز» تاريحي-مادەني ورتالىعى – قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا وراي اشىلعان ماڭىزدى نىساننىڭ ءبىرى.
اتالعان ورتالىققا وتكەن جىلى 145 مىڭنان استام تۋريست كەلسە, ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا 16 مىڭ كەلۋشى تاراز تاريحىمەن تانىسقان.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى اتالعان ورتالىققا تاياۋ «شاحريستان» تاريحي-مادەني كەشەنىندە بوي كوتەرەتىن نىسانداردىڭ ەسكيزدەرىمەن دە تانىستى. پرەزيدەنتكە «شاحريستان» كەشەنى اۋماعىندا الداعى ۋاقىتتا كوركەمسۋرەت گالەرەياسى, ولكەتانۋ مۋزەيى, كورمە زالى جانە رۋحانيات ورتالىعى, اربات, قولونەر شەبەرحاناسى, امفيتەاتر, سونىمەن قاتار كولەمدى ساعات ستەللاسى سياقتى نىسانداردىڭ بوي كوتەرەتىندىگى باياندالدى. ولاردىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى بيىلعى 25 مامىردا باستالىپ تا كەتكەن.
– كونە تارازدىڭ تاريحى ءالى دە زەرتتەلە بەرەدى. بۇل جۇمىستارعا تۇراقتى قولداۋ كورسەتىلەدى. بۇل سالادا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ماماندار كوپ. بىزگە ۋنيۆەرسيتەتتەردە تۋريزم بيزنەسى بويىنشا ماماندار ءازىرلەۋدى قولعا الۋ كەرەك, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «اراي پلازا» كەشەنىندە ارداگەرلەر, زيالى قاۋىم, ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى جانە جاستارمەن وتكەن جيىنعا قاتىسىپ, ءوڭىردىڭ ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ت.ب. ماڭىزدى سالالارىنا توقتالدى. جامبىل وبلىسىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا وڭ باعاسىن بەرىپ, ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىن اتاپ ءوتتى, سونداي-اق ءتۇيىنى تارقاتىلماعان بىرقاتار ماسەلەگە نازار اۋداردى.
– وبلىستاعى ورتاشا جالاقى ءمولشەرى – 112 مىڭ تەڭگە. بۇل – ەلدەگى ەڭ تومەن كورسەتكىشتىڭ ءبىرى. 1 ماۋسىمنان باستاپ تابىسى تومەن بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى ءوستى. ءوڭىر كاسىپورىندارى بۇل باستامادان شەت قالماۋى ءتيىس. بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەردىڭ باستى ءمىندەتى جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ, حالىقتى قىزمەتپەن قامتۋ ەكەنىن ەسكەرتەمىن. جۇمىس ورىندارىن اشۋدا بيزنەستىڭ ءرولى جوعارى. سوندىقتان جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەردى قولداۋدى جالعاستىرۋ قاجەت, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ونەركاسىپتىڭ مۇمكىندىگىن تولىق پايدالانىپ, يندۋستريالاندىرۋ جوبالارىن ىسكە اسىرۋدا زاماناۋي تەحنولوگيالىق وندىرىسكە باسا ءمان بەرۋ كەرەكتىگىنە توقتالدى.
– وڭدەۋ ونەركاسىبىنە, اسىرەسە, حيميا كلاستەرىنە ءىرى ينۆەستورلاردى تارتۋ قاجەت. ۇكىمەت پەن اكىمدىككە وسى ماسەلەنى ناقتىلاۋدى تاپسىرامىن. بۇل – ەكونوميكانىڭ ورنىقتى دامۋىنا ىقپال ەتەدى, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرادى. وڭىردەگى ءوندىرىستىڭ دامۋ كوزى «تاراز» حيميالىق پاركى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى بولۋى قاجەت, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
مەملەكەت باسشىسى ءوڭىردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ تومەن ەكەنىن ايتتى.
– جەرگىلىكتى اكىمدىك اگروسەكتور سالاسىنىڭ ماماندارىمەن تىعىز جۇمىس ىستەۋى قاجەت. وبلىستا قانت قىزىلشاسى, جەمىس جانە كوكونىس داقىلدارىنىڭ كولەمىن كوبەيتۋگە مۇمكىندىك بار. ۇكىمەت كەلەسى جىلدان باستاپ شەتەلدەن اكەلىنەتىن شيكى قۇراق قانتىنا يمپورتتىق باج سالىعىن سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. وسىعان وراي, وبلىس اكىمىنە قانت قىزىلشاسى مەن جەمىس-كوكونىس داقىلدارىنىڭ ەگىس كولەمىن ۇلعايتىپ, وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ قۋاتىن ارتتىرۋدى تاپسىرامىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
قازاقستان پرەزيدەنتى وڭىردە تۋريستەردى قىزىقتىراتىن تاريحي ورىندار بارشىلىق ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, ءتۋريزمدى دامىتۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى.
– ايماقتىڭ تۋريستىك الەۋەتىن ارتتىرىپ, ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشىن جۇيەلى شارالار قابىلداۋ قاجەت. بۇل باعىتتا شەتەلدىك وزىق تاجىريبەلەردى ەسكەرگەن ءجون. ۇكىمەت ءتۋريزمدى دامىتۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما دايىنداۋدا. جامبىل وبلىسى تاريحي كورنەكتى ورىندارعا وتە باي. وڭىردەگى ايشا ءبيبى جانە قاراحان كەسەنەلەرى, جايساڭ كيەلى جەرى, كوكساي شاتقالى جانە باسقا دا تاريحي ورىندار – حالقىمىز ءۇشىن ورتاق مادەني قۇندىلىقتار. ۇكىمەت پەن اكىمدىك بۇل سالانى بىرلەسە دامىتۋعا كۇش سالۋى كەرەك. وعان وبلىستىڭ رەسۋرستارى جەتكىلىكتى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ايماقتار اراسىنداعى الشاقتىقتى ازايتۋ قاجەتتىگىن ايتقان قازاقستان پرەزيدەنتى جامبىل وبلىسىنداعى شاعىن قالالاردى دامىتۋ تۋرالى ويىن ورتاعا سالدى.
– مونو جانە شاعىن قالالار – ءوز الدىنا بولەك ماسەلە. جاڭاتاس, قاراتاۋ سەكىلدى شاعىن قالالاردىڭ الەۋمەتتىك, كولىك جانە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتامىز. بۇل شارالار, ەڭ الدىمەن, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاسالىپ وتىر, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى سىبايلاس جەمقورلىق ماسەلەسىنە دە توقتالدى.
– جەمقورلىقتى تۇبەگەيلى جويعانشا كۇرەسەمىز. اكىمدەرگە ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى جانە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋى وسىعان تىكەلەي بايلانىستى. جەمقورلىقپەن كۇرەس – مەنىڭ پرەزيدەنت رەتىندە نەگىزگى ماقساتتارىمنىڭ ءبىرى. بۇل ىسكە ايماق وكىلدەرى بەلسەنە ارالاسۋى كەرەك, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ اۋداندىق, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردەگى جولداردى جاقسارتۋدى, ءبىلىم بەرۋ نىساندارىن كوپتەپ سالۋدى, سول ارقىلى ءۇش اۋىسىمدى جانە اپاتتى جاعدايداعى مەكتەپتەر ماسەلەسىن رەتتەۋدى تاپسىردى. سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى جاستارعا ءارقاشان قولداۋ كورسەتىلەتىنىن جانە ءبىلىكتى مامانداردىڭ شىعارماشىلىقتا, قىزمەتتىك ساتىدا ءوسۋى ءۇشىن كەدەرگى بولماۋى كەرەكتىگىن ايتتى.
– اكىمدىكتەردىڭ جانىنداعى جاستار كەڭەسى ولاردىڭ قىزمەت بابىندا وسۋىنە قاجەتتى باسپالداق بولۋى ءتيىس. ءبىز مەملەكەتتىك قىزمەتتە عانا ەمەس, ءبىلىم مەن عىلىم, مادەنيەت پەن سپورت, بيزنەس جانە باسقا دا سالالاردا دارىنداردىڭ دارا شىعۋىن قولدايمىز. «جاس كاسىپكەر» باعدارلاماسى اياسىندا جاستاردىڭ بيزنەس باستامالارى مەن ستارتاپتارى قولداۋ تابادى, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
سونىمەن قاتار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىن كۇشەيتۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتىپ, ءوڭىردەگى مال ۇرلىعى مەن ەسىرتكى ساۋداسىنا توسقاۋىل قويۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى.
– ادال ەڭبەك ەتىپ, كۇنىن كورىپ وتىرعان مالشىلاردى قورعاۋىمىز قاجەت. زاڭدى قاتايتىپ, قىلمىسكەرلەردى سىبايلاستارىمەن قوسىپ, قاتاڭ جازالاۋ كەرەك. سوندىقتان اكىمدىكتەر مەن جەرگىلىكتى پوليتسيا بارىمتاعا قارسى شۇعىل شارالار قابىلداۋى ءتيىس. قىلمىستىق كودەكسكە ءتيىستى وزگەرتۋلەر ەنگىزۋ قاجەت. ەسىرتكى قىلمىسىنىڭ ۋشىعۋى – بۇكىل قوعامدى الاڭداتقان وزەكتى ءماسەلەنىڭ ءبىرى. وكىنىشكە قاراي, قازىرگى وزىق تەحنولوگيا دامىعان زاماندا «ەسىرتكى بيزنەسىنىڭ» ءداۋرەنى ءجۇرىپ تۇر. بۇل, ەڭ الدىمەن, جاستاردىڭ ساناسىن جانە دەنساۋلىعىن ۋلايتىن كەسەل. مۇنى توقتاتۋ قاجەت! – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنتپەن كەزدەسۋ كەزىندە جامبىل وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى مەيرامبەك تولەپبەرگەن ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ تۋرالى ايتسا, كاسىپكەر انار بەكسۇلتانوۆا ءى جانە ءىى توپتاعى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتارعا نەسيە بەرىلمەيتىنى تۋرالى ماسەلە كوتەردى. سونىمەن قاتار بايزاق اۋدانى ع.مۇراتباەۆ اتىنداعى گيمنازيانىڭ بيولوگيا ءپانىنىڭ مۇعالىمى ەۆگەني كراۆچۋك, «ءبىز بىرگەمىز» ۆولونتەرلار قوزعالىسىنىڭ ءتوراعاسى ءۋاليحان بولاتبەك مەملەكەتتىڭ جاستارعا جاساپ وتىرعان قامقورلىعى جونىندە اڭگىمەلەسە, تاراز يننوۆاتسيالىق-گۋمانيتارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەربولات ساۋرىقوۆ عىلىم سالاسىن ءىلگەرىلەتۋ تۋرالى ويىمەن ءبولىستى.
ءوز سوزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ جارىسسوزگە شىققان ازاماتتاردىڭ ۇسىنىسى ورىندى ەكەنىن, ءتيىستى ماسەلەلەر بويىنشا ۇكىمەتكە تاپسىرما بەرىلەتىنىن اتاپ ءوتتى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ كەزدەسۋ سوڭىندا دارىگەر, مۇعالىم جانە كاسىپكەرلەردى العىس حاتتارمەن ماراپاتتادى. ماراپاتتالعاندار: مويىنقۇم اۋداندىق اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارىگەرى ج.ايتيشەۆ, «كناۋف-گيپس تاراز» جشس ديرەكتورى م.بەكنازاروۆ, «Jasau Taraz» جەكە كاسىپكەرلىگىنىڭ باسشىسى ا.بەكسۇلتانوۆا, وبلىستىق دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى پ.وزىقباەۆا جانە «اگروسپەتسستروي» جشس باس ديرەكتورى م.راحىمبەرديەۆ.
قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ جۇمىس ساپارىنىڭ سوڭىندا «اۋليە اتا» حالىقارالىق اۋەجايىنا باردى. مەملەكەت باسشىسىنا جامبىل وبلىسىنىڭ ورتالىعىنداعى حالىقارالىق اۋەجايدىڭ ەلىمىزدەگى جاڭا, قازىرگى زامانعا ساي اۋە ايلاقتاردىڭ ءبىرى ەكەنى باياندالدى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنە اۋەجايدىڭ الەۋەتى ارتىپ, جاڭادان حالىقارالىق جانە ايماقتىق باعىتتار اشۋ جوسپارلانىپ جاتقانى جايلى مالىمەت بەرىلدى. 250-گە جۋىق قىزمەتكەر جۇمىس ىستەيتىن اۋەجاي بىلتىر 63 مىڭنان استام جولاۋشىعا قىزمەت كورسەتكەن.
جامبىل وبلىسى
