مالمەن عانا كۇن كورگەن حالقىمىزدىڭ حح عاسىرعا دەيىن جوق-جىتىكتە اشپا-جالاپ ءومىر سۇرگەنى ەشكىم ءۇشىن دە قۇپيا ەمەس. وعان كۇمان كەلتىرگەندەر سول زاماندى كوزىمەن كورگەن ۇلى جازۋشىمىز مۇحتار اۋەزوۆ پەن بەيىمبەت ءمايليننىڭ شىعارمالارىن وقىسىن. بارعان جەرىڭنەن ۇيىڭە سارقىت الا كەلۋ دە وسىنداي قات تىرلىكتەن تۋىنداعان امال. بىلايشا ايتقاندا, ۇيدە اش-جالاڭاش كوزدەرى جاۋدىرەپ وتىرعان بالالارعا تالعاجاۋ بولسىن دەپ اتا-انالارى وزدەرى جەگەن استان ۇنەمدەپ ۇيلەرىنە الىپ كەتۋگە تىرىسقان. سول سياقتى حالقىمىزدا «ەت اساتۋ» دەگەن دە سالت بولعان. ونىڭ دا سىرى بەلگىلى. قازاق قوناق شاقىرعاندا وعان ارينە بالالاردى قوسپاعان. سودان دا كيىز ءۇي توڭىرەگىندە, ەسىك الدىندا ويناپ جۇرگەن بالالار ءدامدى ەتتىڭ ءيىسى شىققان ۇيگە ەسىكتەن سىعالاپ قاراي بەرۋگە ءماجبۇر بولعان. سونداي بالالاردى تىنىشتاندىرۋ ءۇشىن, ءبىر جاعىنان ولار دا استان اۋىز ءتيسىن دەگەن نيەتپەن ۇلكەندەر بالالاردى شاقىرىپ الىپ الاقاندارىنا سالعان ەتتى اساتقان. تۇرمىس جاعدايى تۋىنداتقان مۇنداي سالت-داستۇردە قاسيەت بار دەۋدىڭ ءوزى كۇلكىلى.
اركىمنىڭ ءوز ۇيىندە ىشەتىن اسى جەتكىلىكتى بولعاندىقتان شىعار, وتكەن عاسىردىڭ 70-80-جىلدارى سارقىت تاسۋ بىرتىندەپ تىيىلا باستاعان بولاتىن. وكىنىشكە قاراي تاپشىلىق پەن جوقشىلىق قايتا ورناعان 90-جىلداردان باستاپ قوينى-قونىشىڭا تىعىپ ءبىر ۇيدەن ەكىنشى ۇيگە تاماق تاسۋ سالتى قايتىپ ورالدى. ءتىپتى بۇگىندە قوناقتار الدىعا قويعان استى وزدەرى ءىشىپ-جەپ قانا قويماي, قالعان استى, ياعني سارقىتتى تۇك قالدىرماي سىپىرىپ, جيناپ ۇيلەرىنە الىپ كەتەتىن بولدى.
وسى ورايدا وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى ورىن العان مىنا ءبىر وقيعا ەسكە ءتۇسىپ وتىر. ءبىر ادام ۇيىنە قوناق شاقىرىپتى. كەلگەن قوناقتىڭ قاسىندا كىشكەنتاي بالالارى بولسا كەرەك. سول بالالار داستارقاندا تۇرعان ءتاتتىلەردى الىپ بەر دەپ اتا-اناسىن قايتا-قايتا مازالاي بەرەدى. اتا-اناسى دا سۇراعان سايىن الىپ بەرىپ وتىرادى. شاماسى ءۇي يەسىنىڭ دە شىدامى تاۋسىلعان بولسا كەرەك, كەزەكتى ءبىر سۇراعان ساتتە «ءاي, بالا, مىنا كونفەتتەر ءدۇكەندە بار, اقشاسىن تولەسەڭ, ساتۋشى ساعان بەرەدى. وسى ۇيدە دە سەندەر سياقتى كىشكەنتاي بالالار بار. ولار دا قازىر قوناقتار كەتكەن سوڭ سارقىت جەيمىز دەپ وتىر», دەپتى ءازىل-شىنى ارالاس.
جالپى, سالت-ءداستۇردىڭ ءبارىنىڭ بىردەي تاربيەلىك ءمانى بار, ونەگەلى دەۋ دە قاتە تۇسىنىك. حالقىمىز كەيدە مازالاي بەرەتىن بالالاردان وڭاي «قۇتىلۋ» ءۇشىن دە سالت-داستۇرلەر ويلاپ تاپقان. ماسەلەن, «باس ءمۇجىسەڭ, اكەڭ ءولىپ قالادى», «ج ۇلىن جەسەڭ, سۋعا كەتىپ قالاسىڭ», «جەلكە جەسەڭ, شاشىڭ وسەدى» دەگەن سياقتى سالت-جورالعىلار سونداي سەبەپتەردەن تۋىنداعان. ويتكەنى باستى جاسى ۇلكەن, سىيلى كىسىلەر ءمۇجۋى ءتيىس. كەيبىر ەركەتوتاي بالالاردىڭ ماعان بەر دەپ شۋ شىعاراتىن كەزدەرى بولادى. سولاردىڭ بەتىن قايتارۋ ءۇشىن ۇلكەندەر جاڭاعىداي قۋلىق ويلاپ تاپقان. ال ج ۇلىن ءتىسى جوق شالدار ءۇشىن جۇمساق, تاپتىرماس تاعام, ونى دا بالالارعا بەرىپ قويۋعا بولمايدى. ونىڭ ەسەسىنە شامالى ادامنىڭ ءتىسى وتپەيتىن جەلكەنى جەۋ بالالار ءۇشىن «پايدالى».
ويىمىزدى تۇيىندەي كەلە بىرەۋلەر قاسيەتتى سالت رەتىندە باعالاپ جۇرگەن «سارقىت» تۋرالى بىرەر ءسوز ايتا كەتۋ ارتىق ەمەس سياقتى. بىلە-بىلگەن ادامعا «سارقىت» دەگەن ءسوزدىڭ ءتۇپ-توركىنى «قالدىق» دەگەن ۇعىمدى ءبىلدىرەدى. قالدىقتا قانداي قاسيەت بولۋى ءمۇمكىن؟ بۇل از دەسەڭىز, بىرەۋدىڭ سارقىتىن جەيتىن مەنى كىم دەپ وتىرسىڭ, بەرسەڭ دۇرىستاپ اسىڭدى بەر, بەرمەسەڭ ونىڭدى ايت, دەپ رەنىش ءبىلدىرىپ, سارقىت جەۋدەن باس تارتاتىن ادامداردىڭ بولعانىنان دا حابارىمىز بار. ويتكەنى قازاق سىيلى مەيمانعا ەشقاشان سارقىت ۇسىنباعان.
حالقىمىزدا «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەگەن اتالى ءسوز بار. بالكىم الەم ەلدەرى استىڭ نەبىر تۇرلەرىن ويلاپ تاۋىپ جاتقان ءححى عاسىردا سارقىتقا قاراپ كوزىمىزدى ساتا بەرمەي, ادام دەگەن اتىمىزعا دا لايىق, دەنساۋلىققا دا پايدالى مۇشەلى دە سۇبەلى تاعامدارعا باسىمدىق بەرگەنىمىز ءجون شىعار.
