قوعام • 31 مامىر، 2019

ءسان-سالتانات ءھام سانالى ۇرپاق

904 رەت كورسەتىلدى

ءبىر جىل دا وتە شىقتى. سوڭعى قوڭىراۋ سوعىلىپ، ميلليونداعان وقۋشى العان بىلىمدەرىن تۇيىندەپ جاتىر. مەكتەپ تابالدىرىعىن وتكەن كۇزدە اتتاعان بالاپان بالعىن ۇرپاق ەكىنشى سىنىپقا ءوتىپ، ءوزى دە، اتا-اناسى دا ەرەكشە ءبىر سەزىم قۇشاعىندا جۇرسە، ءومىر ساپارىنا قانات قاققان تۇلەكتەردىڭ دە قۋانىشى مەن كوڭىل تولقىنى كىمدى دە بولسا تولعاندىراتىنى ءسوزسىز. بۇل ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ ۇزىلمەي كەلە جاتقان التىن ارقاۋى دەسەك جاراسادى.

ءبىر تولقىن ۇل مەن قىز جاز جايناتىپ، كۇن كۇلدىرىپ دەگەندەي، لاگەرلەردە دەمالاتىنى انىق. ونىڭ جوبا-جوسپارى، ناقتى ەسەبى تاياۋداعى ۇكىمەت وتىرىسىندا جان-جاقتى تالقىلاندى. شىنىندا، بالانىڭ بوس ءجۇرۋى، اسىرەسە قالانىڭ «قامال» ۇيلەرىندەگى وقۋشىلارعا اۋىر تيەتىنى بەلگىلى. اۋلالاردىڭ تارلىعى، قاپتاعان ماشينالار – ءبارى دە ولارعا كەدەرگى كەلتىرەدى. بۇل دا كەلەشەكتە شەشىمىن تابۋعا ءتيىس تولعاقتى ماسەلە دەسەك، ارتىق ايتقاندىق ەمەس.

مەكتەپ جانىنداعى لاگەرلەر جۇمىس ىستەي باستايتىنى ءمالىم. ارينە قازىر تەگىن دۇنيە جوق. اياق باسساڭ، اقى تالاپ ەتەدى. مۇنى نارىق زاڭى دەيدى. بىراق نارىق حالىققا قىزمەت ەتۋى ءتيىس دەگەندى ەسكەرە قويمايتىنىمىز دا راس. ءبىر-ەكى بالاسى بار، جاعدايى كوتەرەتىندەر اقىلى لاگەرلەرگە ۇل-قىزىن جىبەرەر. ال ايلىعى شايلىعىنان ارتىلمايتىندار، اسىرەسە كوپ بالالى وتباسىلار، جاعدايى كەمشىن قالت-قۇلت ەتىپ وتىرعاندار مۇندايدا قينالاتىنى بەلگىلى.

وسىنداي ساتتە، قارىمى بار كومپانيالار، ءىرى بيزنەسمەندەر، جەكە شارۋا قوجالىعى بارلار، قارجىسى مولدار، بۇرىن دا دەمەۋشى بولىپ جۇرگەن جاندار بيىل دا بۇل ىسكە جۇمىلسا، جاس ۇلان جالتاقتاۋدان قۇتىلار ەدى. ءتىپتى ۇيىسا ۇيىمداستىرۋ جاعىن ويلاستىرسا دا ارتىقتىعى جوق. وسى جۇمىستىڭ جۇيەلى تەتىگىن تاۋىپ، قۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋ كەرەك سەكىلدى. يگىلىكتى ءىستى جاڭا وقۋ جىلى باستالعاننان قولعا الىپ، توعىز ايدا تامشىدان تەڭىز قۇراساق، جىل سوڭىندا مىڭداعان بالاعا سەپتىگىمىز تيەر ەدى.

قازىر ءىرى قالالاردا رۋحاني ورتالىقتار از ەمەس. ونىڭ قاتارىندا سپورت كەشەندەرى، مۋزەيلەر، تەاترلار، ۇلتتىق پاركتەر، سۋدا ءجۇزۋ باسسەيندەرى، ەلدى مەكەندەگى قورىقتار، تاريحي ورىندار بار. ايتسە دە ءبارى اقىلى ەكەنى بەلگىلى. ەگەر وقۋشىلاردىڭ جازعى دەمالىسىندا مۇنداي سالتاناتى مول مەكەمەلەر ەسىگىن ايقارا اشىپ، توپتاسىپ بارعان بوتاگوز بالالاردان اقشا دامەتپەي، ەرتەڭگى ءىزباسارلار، ۇلت كەلەشەگى دەپ جىلىشىراي تانىتسا، كەمەلدىك بولار ەدى.

ءوزىمىز اۋىزدان تاستامايتىن وركەنيەتتى ەلدەردە بار جاقسىلىقتى «بالام دەگەن جۇرت بولماسا، جۇرتىم دەيتىن بالا قايدان شىقسىن!» (ا.بايتۇرسىن ۇلى) دەپ بالاعا جاسايتىنىن كورىپ تە، ءبىلىپ تە ءجۇرمىز. ولار دا نارىق زامانىندا ءومىر ءسۇرىپ وتىر. ەندەشە، بۇل وزگەلەر تەڭگەسىن تولەپ تابالدىرىعىمدى اتتاسىن دەيتىن ويمەن ۇرپاققا دا قارىسىپ قالۋ بايتاق جەرى، تەلەگەي تەڭىز بايلىعى بار قازاق بالاسىنا جاراسپايتىن قىلىقتاي كورىنەدى.

كوڭىلدەرى تاۋ سۋىنداي تاسقىنداپ، ديدارلارى كوكتەمنىڭ سان الۋان گ ۇلىندەي قۇلپىرعان ۇل-قىزدىڭ جازعى دەمالىسىنا حالىق بولىپ جۇمىلساق، ءار بالانى كوزدەن تاسا ەتپەي، تاعىلىمدى مىنەز كورسەتسەك، ونىڭ وتەۋى ەرتەڭ قايتادى. اتام قازاقتىڭ «ۇلكەننىڭ مىڭىنا بەرگەنشە، بالانىڭ بىرىنە بەر» دەگەن وسيەتى تەگىن ايتىلماسا كەرەك. ءار جاسالعان جاقسىلىق بالالاردىڭ ەسىندە ءومىر بويى قالىپ قويادى. ۇمىتپايدى. ءتاڭىر قولداپ، باعى اشىلىپ، كەمەلىنە كەلگەندە شاراپاتى تيگەن ۇلكەندى كورگەندە ءىلتيپات تانىتادى. وعان بۇل ارادا دالەل-دايەك كەلتىرمەسەك تە كۋا بولعان جايلار ءار كەز الدىمىزدان شىعىپ جاتادى.

جاس ۇرپاقتى باعالاي الساق، باقىتقا كەنەلەدى. ولاردىڭ العىر ويىنان ادەمى باستامالار دا تۋىپ جاتادى. سونىڭ ءبىرى – بيىلعى مەكتەپ ءبىتىرۋشى تۇلەكتەردىڭ دۋماندى كەشتى دۇرمەككە اينالدىرماۋ تۋرالى بايلامدارى. بۇل ماسەلەنى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ك. ءشامشيدينوۆا دا كوتەرگەنىن ەسكە سالا كەتەلىك.

اقيقاتىنا كەلسەك، تۇلەكتەردىڭ سوڭعى 10-15 جىلدا سالتاناتقا اينالدىرعان كەش وتكىزۋ ءۇردىسى باردىڭ مالىن شاشىپ، تۇرمىسى تومەننىڭ بالاسىن جاسىتىپ كەلگەنى انىق. قىمبات كيىم، قىمبات كولىك، قىمبات مەيرامحانا سياقتى ءسان-سالتاناتتان تىيىلىپ، تۇلەكتەردىڭ مەكتەپ ىشىندە عانا ديدارلاسۋدى ويلاستىرىپ جاتقانى كوڭىلگە جىلىلىق اكەلەدى. بۇل باستامانى اتا-انالار دا قولداپ وتىر. ءبىر ءبىلىم ۇياسىنىڭ بىتىرۋشىلەرى قىمباتقا تۇسەتىن دۋماندى كەشتى توقتاتۋ ءوز الدىنا، مۇمكىندىكتەرىنە قاراي قارجى جيناپ، كەيبىر تۇرمىسى تومەن وتباسىلارعا، سىرقاتى دەندەگەن بالالارعا دەمەۋشى بولۋ جاعىن قولعا الىپتى. ءيا، ۇرپاققا ۇلگى بولساق، ۇتارىمىز مول، كەلەشەكتە ولار جۇرەر جول داڭعىل بولماق.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار