رۋحانيات • 22 مامىر، 2019

قازاق تاريحىنىڭ قاسىرەتى

786 رەتكورسەتىلدى

ەلورداداعى ىرگەلى مادەني وشاق­تىڭ ءبىرى مادەنيەت جانە سپورت مي­نيس­ترلىگى قولجازبالار جانە سيرەك كى­تاپتار ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ ۇيىم­­داستىرۋىمەن «ۇلت تاعى­لى­مىن­­داعى قۋعىن-سۇرگىن تاريحى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ءماجىلىسى ءوتىپ، وعان ەلىمىزگە تانىمال جەتەكشى عى­لىم-ءبىلىم قايراتكەرلەرى، قوعام­دىق ۇيىم وكىلدەرى مەن ستۋدەنت جاستار قا­تىستى.

اتالعان شارانىڭ ماقساتى جايلى كوپشىلىكتى تانىستىرعان مەكەمە باس­­شىسى جاندوس بولدىقوۆ قازاق تاريحىنىڭ قاسىرەتتى جىلدارى ساناتىنا بالانىپ جۇرگەن وتكەن عا­سىر­داعى كولحوزداستىرۋ ناۋقانى، جاپپاي اشارشىلىق، ودان كەيىنگى قازاق زيالىلارىنىڭ قۋدالانۋى، اسىرەسە ۇلت­تىق دەموگرافيالىق احۋالدىڭ جويدا­سىز قۇلدىراۋى قاتارلى وتكەن كۇننىڭ كە­ساپا­تىن بۇگىنگى ۇرپاق ءبىلۋى ءتيىس ەكە­­­نىن جەتكىزىپ، الدا كەلە جاتقان 31 ما­مىر تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇر­باندارىن ەسكە الۋ» كۇنى رەتىندە جاريا­لا­عاندىقتان بۇگىنگى باسقوسۋ وسى ءۇردىس ۇدەسىنەن ۇيىمداستىرىلىپ وتىر، دەدى. 

ودان كەيىن جيىننىڭ باس بايانداماشىسى «ارداگەرلەر ۇيىمى» رەس­پۋب­لي­كالىق قوعامدىق بىرلەستىگى ورتالىق كەڭەسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسا­رى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ومىرزاق وزعانباەۆ جوعارىداعى قاسىرەتتى جىل­دار­دىڭ كەسىرىنەن قازاق حالقى 70 پايىزىن جوعالتتى. ياعني، قازىرگى كەزدە كوپ ايتىلا بەرمەيتىن 1920-1921 جىلى ەلىمىزدىڭ باتىس ءوڭىرىن جالماعان الاپات اشتىقتان 1،5 ميلليون ادام، ال بارىمىزگە بەلگىلى 1931 جىلعى «اق مەشىن» جۇتى 2،5 ميلليون قا­زاقتىڭ عازيز باسىن جالماپ كەتكەنىن دە­رەك-دايەكتەرمەن ايتىپ بەردى. 

راسىندا جوعارىداعى اشارشىلىق ناۋبەتى قولدان ادەيى ۇيىمداستىرىلعانى جايلى دالەل جەتەرلىك. مىسالى، «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 2006 جىلعى 1 جەل­توق­سان كۇنگى سانىندا ستالين مەن حرۋ­ششەۆ ەكەۋارا قازاقستانداعى سۇمدىق اشار­­شىلىق جايىندا پiكiر الىسقاندا: «بiز ستا­لينگە قازاقستانداعى ادام توزگi­سiز اشار­­شىلىقتان بۇكiل قازاق حالقى قىرى­لۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعانىن ايتقا­نى­مىز­دا، ول «سارى پالەلەردەن تەك سونداي جولدارمەن عانا قۇتىلۋعا بولادى» دەپ جاۋاپ بەردi دەپ جازىلسا، اعىلشىن تاريحشىسى روبەرت كونكۆەستىڭ «جاتۆا سكور­بي» اتتى كىتابىندا: «اشتىق جىلدارى گولوششەكين قازاقتارعا دارىگەرلىك كومەك كورسەتپەۋ تۋرالى جاسىرىن نۇسقاۋ شى­عارعان» دەگەن دەرەكتى ايتادى. 

ال 1937 جىلدان باستاپ قازاق زيا­لى­لارى قۋعىندالىپ، ولاردىڭ جاپپاي جازالانۋى حالقىمىزدىڭ رۋحاني قۋا­تىن ەسەپسىز السىرەتتى. «وسى جىلدارى بۇل زۇلماتقا ەلىمىز بويىنشا 25 مىڭ قازاق وقىعاندارى ىلىكسە، قىرعىز تۋ­عان­­­داردان 40، وزبەك اعايىنداردان 7، ءتا­جىك­تەن 1 عانا ادام اتىلىپتى» دەيدى ءو.وزعانباەۆ اعامىز تاريحشى عالىم م.مىرزاحمەتوۆتىڭ زەرتتەۋىنە سىلتەمە جاساپ.

«زەرتتەۋشىلەردىڭ ەسەبى بويىنشا، كسرو كولەمىندە 1926-1928 جىلدارى باستالىپ، تەك 1934-1940 جىلدار ارا­لى­عىندا 19 ملن 840 مىڭ ادام حالىق جاۋى رەتىندە ۇستالىپ، ولاردىڭ 7 ملن-ى اتىلعان. جالپى، 1952-54 جىلدارعا دەيىن سوزىلعان قاندى قىرعىن جازالاۋعا 32 ملن ادام ىلىككەن. وسىلاردىڭ 10-12 ملن-ى قانداي ءبىر جاعدايمەن ولتىرىلگەنى جايلى دەرەك بار»، دەدى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى سەيىتقالي دۇيسەن. 

باسقوسۋ بارىسىندا بايانداما جاساعان باسقا دا زەرتتەۋشىلەر تاراپىنان كوڭىل تولقىتار توسىن دەرەكتەر ايتىلىپ جاتتى. سونىڭ ءبىرى – 1937 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا قازاقستان باسشىسى لەۆون ميرزويان ستالينگە جولداعان حاتىندا: «بىزگە ءبى­رىن­شى كاتەگوريا بويىنشا 8 مىڭ، ەكىنشى كاتە­گوريا بويىنشا 8 مىڭ انتيسوۆەتتىك ەلە­مەنتتەردى رەپرەسسيالاۋعا قۇقىق بە­رىل­دى. بۇل ليميت 1600 ادامعا اسىرا ورىندالدى. قالعانىن تولىق جويۋ ءۇشىن تاعى دا 1600 ادامدى رەپرەسسيالاۋعا رۇقسات ەتۋىڭىزدى سۇرايمىز» دەلىنىپتى. وسى دەرەككە قاراعاندا، قازاقتى رەپرەسسيالاۋ ءىسىن كەڭەستىك باسشىلار اسىرا ورىنداپتى. – بىراق – دەيدى دوڭگەلەك ۇستەلدى ءتۇيىن­دەگەن تاريحشى عالىم نۇربەك شاياح­مە­توۆ، وتكەن قاسىرەتتىڭ قاندى جاراسى جا­زىل­عانىمەن، ۇرەيى قالادى، ۇرپاق وسىدان ارىلۋى كەرەك. 
سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار