رۋحانيات • 22 مامىر، 2019

قازاق تاريحىنىڭ قاسىرەتى

780 رەتكورسەتىلدى

ەلورداداعى ىرگەلى مادەني وشاق­تىڭ ءبىرى مادەنيەت جانە سپورت مي­نيس­ترلىگى قولجازبالار جانە سيرەك كى­تاپتار ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ ۇيىم­­داستىرۋىمەن «ۇلت تاعى­لى­مىن­­داعى قۋعىن-سۇرگىن تاريحى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ءماجىلىسى ءوتىپ، وعان ەلىمىزگە تانىمال جەتەكشى ءعى­لىم-بىلىم قايراتكەرلەرى، قوعام­دىق ۇيىم وكىلدەرى مەن ستۋدەنت جاستار قا­تىستى.

اتالعان شارانىڭ ماقساتى جايلى كوپشىلىكتى تانىستىرعان مەكەمە باس­­شىسى جاندوس بولدىقوۆ قازاق تاريحىنىڭ قاسىرەتتى جىلدارى ساناتىنا بالانىپ جۇرگەن وتكەن عا­سىر­داعى كولحوزداستىرۋ ناۋقانى، جاپپاي اشارشىلىق، ودان كەيىنگى قازاق زيالىلارىنىڭ قۋدالانۋى، اسىرەسە ۇلت­تىق دەموگرافيالىق احۋالدىڭ جويدا­سىز قۇلدىراۋى قاتارلى وتكەن كۇننىڭ كە­ساپا­تىن بۇگىنگى ۇرپاق ءبىلۋى ءتيىس ەكە­­­نىن جەتكىزىپ، الدا كەلە جاتقان 31 ما­مىر تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇر­باندارىن ەسكە الۋ» كۇنى رەتىندە جاريا­لا­عاندىقتان بۇگىنگى باسقوسۋ وسى ءۇردىس ۇدەسىنەن ۇيىمداستىرىلىپ وتىر، دەدى. ؛

ودان كەيىن جيىننىڭ باس بايانداماشىسى «ارداگەرلەر ۇيىمى» رەس­پۋب­لي­كالىق قوعامدىق بىرلەستىگى ورتالىق كەڭەسى ءتوراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسا­رى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءومىرزاق وزعانباەۆ جوعارىداعى قاسىرەتتى جىل­دار­دىڭ كەسىرىنەن قازاق حالقى 70 پايىزىن جوعالتتى. ياعني، قازىرگى كەزدە كوپ ايتىلا بەرمەيتىن 1920-1921 جىلى ەلىمىزدىڭ باتىس ءوڭىرىن جالماعان الاپات اشتىقتان 1،5 ميلليون ادام، ال بارىمىزگە بەلگىلى 1931 جىلعى «اق مەشىن» جۇتى 2،5 ميلليون قا­زاقتىڭ عازيز باسىن جالماپ كەتكەنىن دە­رەك-دايەكتەرمەن ايتىپ بەردى. ؛

راسىندا جوعارىداعى اشارشىلىق ناۋبەتى قولدان ادەيى ۇيىمداستىرىلعانى جايلى دالەل جەتەرلىك. مىسالى، «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 2006 جىلعى 1 جەل­توق­سان كۇنگى سانىندا ستالين مەن حرۋ­ششەۆ ەكەۋارا قازاقستانداعى سۇمدىق اشار­­شىلىق جايىندا پiكiر الىسقاندا: «بiز ستا­لينگە قازاقستانداعى ادام توزگi­سiز اشار­­شىلىقتان بۇكiل قازاق حالقى قىرى­لۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعانىن ايتقا­نى­مىز­دا، ول «سارى پالەلەردەن تەك سونداي جولدارمەن عانا قۇتىلۋعا بولادى» دەپ جاۋاپ بەردi دەپ جازىلسا، اعىلشىن تاريحشىسى روبەرت كونكۆەستىڭ «جاتۆا سكور­بي» اتتى كىتابىندا: «اشتىق جىلدارى گولوششەكين قازاقتارعا دارىگەرلىك كومەك كورسەتپەۋ تۋرالى جاسىرىن نۇسقاۋ شى­عارعان» دەگەن دەرەكتى ايتادى. ؛

ال 1937 جىلدان باستاپ قازاق زيا­لى­لارى قۋعىندالىپ، ولاردىڭ جاپپاي جازالانۋى حالقىمىزدىڭ رۋحاني قۋا­تىن ەسەپسىز السىرەتتى. «وسى جىلدارى بۇل زۇلماتقا ەلىمىز بويىنشا 25 مىڭ قازاق وقىعاندارى ىلىكسە، قىرعىز تۋ­عان­­­داردان 40، وزبەك اعايىنداردان 7، تا­جىك­تەن 1 عانا ادام اتىلىپتى» دەيدى و.وزعانباەۆ اعامىز تاريحشى عالىم م.مىرزاحمەتوۆتىڭ زەرتتەۋىنە سىلتەمە جاساپ.

«زەرتتەۋشىلەردىڭ ەسەبى بويىنشا، كسرو كولەمىندە 1926-1928 جىلدارى باستالىپ، تەك 1934-1940 جىلدار ارا­لى­عىندا 19 ملن 840 مىڭ ادام حالىق جاۋى رەتىندە ۇستالىپ، ولاردىڭ 7 ملن-ى اتىلعان. جالپى، 1952-54 جىلدارعا دەيىن سوزىلعان قاندى قىرعىن جازالاۋعا 32 ملن ادام ىلىككەن. وسىلاردىڭ 10-12 ملن-ى قانداي ءبىر جاعدايمەن ولتىرىلگەنى جايلى دەرەك بار»، دەدى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى سەيىتقالي دۇيسەن. ؛

باسقوسۋ بارىسىندا بايانداما جاساعان باسقا دا زەرتتەۋشىلەر تاراپىنان كوڭىل تولقىتار توسىن دەرەكتەر ايتىلىپ جاتتى. سونىڭ ءبىرى – 1937 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا قازاقستان باسشىسى لەۆون ميرزويان ستالينگە جولداعان حاتىندا: «بىزگە ءبى­رىن­شى كاتەگوريا بويىنشا 8 مىڭ، ەكىنشى كاتە­گوريا بويىنشا 8 مىڭ انتيسوۆەتتىك ەلە­مەنتتەردى رەپرەسسيالاۋعا قۇقىق بە­رىل­دى. بۇل ليميت 1600 ادامعا اسىرا ورىندالدى. قالعانىن تولىق جويۋ ءۇشىن تاعى دا 1600 ادامدى رەپرەسسيالاۋعا رۇقسات ەتۋىڭىزدى سۇرايمىز» دەلىنىپتى. وسى دەرەككە قاراعاندا، قازاقتى رەپرەسسيالاۋ ءىسىن كەڭەستىك باسشىلار اسىرا ورىنداپتى. – ءبىراق – دەيدى دوڭگەلەك ۇستەلدى تۇيىن­دەگەن تاريحشى عالىم نۇربەك شاياح­مە­توۆ، وتكەن قاسىرەتتىڭ قاندى جاراسى جا­زىل­عانىمەن، ۇرەيى قالادى، ۇرپاق وسىدان ارىلۋى كەرەك. ؛
سوڭعى جاڭالىقتار

تاۋشىق اۋىلى 80 جىلدىعىن تويلادى

ايماقتار • بۇگىن، 16:35

اباي دۇكەنى – بەلگيادا

رۋحانيات • بۇگىن، 16:32

گەرولد بەلگەرگە كوشە بەرىلدى

قازاقستان • بۇگىن، 15:57

ەڭ قىسقا اڭگىمە. ريزا يساەۆا

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:50

ەڭ قىسقا اڭگىمە. نۇربيكە قۇدايبەرگەنوۆا

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:45

ەڭ قىسقا اڭگىمە. داۋرەن داريابەك

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:39

ەڭ قىسقا اڭگىمە. نازەركە سانيازوۆا

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:37

ەڭ قىسقا اڭگىمە. اقىلبەك شاياحمەت

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:22

ەڭ قىسقا اڭگىمە. الدابەرگەن كەمپىرباي

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 13:00

ەڭ قىسقا اڭگىمە. ەركەعالي بەيسەنوۆ

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:42

ەڭ قىسقا اڭگىمە. كوگەداي شامەرحان

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:39

ەڭ قىسقا اڭگىمە. جاسۇلان سەرىك

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:37

ەڭ قىسقا اڭگىمە. اقجول قالشابەك

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:28

ەڭ قىسقا اڭگىمە. نۇربەك نۇرجانۇلى

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:24

ەلباسى تاكەو كاۆامۋرامەن كەزدەستى

پرەزيدەنت • بۇگىن، 11:34

ساعىنايدىڭ بەيىتى تابىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 10:52

اقمولانىڭ استىعىنا سۇرانىس مول

ايماقتار • بۇگىن، 10:22

كۇلكى كەرۋەنى № 7

رۋحانيات • بۇگىن، 10:20

اتالماي نەگە قالسىن مۇسا اتى؟!

رۋحانيات • بۇگىن، 10:01

جاقسى ءداستۇر جالعاسادى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:49

الاشتانۋشى عالىمنىڭ بەلەسى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:47

يگىلىكتى ەڭبەك يەسى

قوعام • بۇگىن، 08:46

نامازالى وماشۇلى: ەل شەجىرەسى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:42

تاراز شاھارىنداعى تاماشا ءتۇن

ايماقتار • بۇگىن، 08:39

تۇڭعىش ءتىل فورۋمى وتەدى

قوعام • بۇگىن، 08:36

پاتريارحتىڭ ورىندالعان پارىزى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:33

كەدەرگىسىز كەلەشەك

قوعام • بۇگىن، 08:31

جوشى حانعا ەسكەرتكىش ورناتىلادى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:24

قازاقتاردىڭ اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى

قازاقستان • بۇگىن، 08:22

ەۋرونى ساتىپ الۋشىلار كوبەيدى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:20

اQR: 14 بانكتى «ساۋىقتىرۋ» كەرەك پە؟

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:15

ۇقساس جاڭالىقتار