ودان كەيىن جيىننىڭ باس بايانداماشىسى «ارداگەرلەر ۇيىمى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگى ورتالىق كەڭەسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ومىرزاق وزعانباەۆ جوعارىداعى قاسىرەتتى جىلداردىڭ كەسىرىنەن قازاق حالقى 70 پايىزىن جوعالتتى. ياعني, قازىرگى كەزدە كوپ ايتىلا بەرمەيتىن 1920-1921 جىلى ەلىمىزدىڭ باتىس ءوڭىرىن جالماعان الاپات اشتىقتان 1,5 ميلليون ادام, ال بارىمىزگە بەلگىلى 1931 جىلعى «اق مەشىن» جۇتى 2,5 ميلليون قازاقتىڭ عازيز باسىن جالماپ كەتكەنىن دەرەك-دايەكتەرمەن ايتىپ بەردى.
راسىندا جوعارىداعى اشارشىلىق ناۋبەتى قولدان ادەيى ۇيىمداستىرىلعانى جايلى دالەل جەتەرلىك. مىسالى, «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 2006 جىلعى 1 جەلتوقسان كۇنگى سانىندا ستالين مەن حرۋششەۆ ەكەۋارا قازاقستانداعى سۇمدىق اشارشىلىق جايىندا پiكiر الىسقاندا: «بiز ستالينگە قازاقستانداعى ادام توزگiسiز اشارشىلىقتان بۇكiل قازاق حالقى قىرىلۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعانىن ايتقانىمىزدا, ول «سارى پالەلەردەن تەك سونداي جولدارمەن عانا قۇتىلۋعا بولادى» دەپ جاۋاپ بەردi دەپ جازىلسا, اعىلشىن تاريحشىسى روبەرت كونكۆەستىڭ «جاتۆا سكوربي» اتتى كىتابىندا: «اشتىق جىلدارى گولوششەكين قازاقتارعا دارىگەرلىك كومەك كورسەتپەۋ تۋرالى جاسىرىن نۇسقاۋ شىعارعان» دەگەن دەرەكتى ايتادى.
ال 1937 جىلدان باستاپ قازاق زيالىلارى قۋعىندالىپ, ولاردىڭ جاپپاي جازالانۋى حالقىمىزدىڭ رۋحاني قۋاتىن ەسەپسىز السىرەتتى. «وسى جىلدارى بۇل زۇلماتقا ەلىمىز بويىنشا 25 مىڭ قازاق وقىعاندارى ىلىكسە, قىرعىز تۋعانداردان 40, وزبەك اعايىنداردان 7, ءتاجىكتەن 1 عانا ادام اتىلىپتى» دەيدى ءو.وزعانباەۆ اعامىز تاريحشى عالىم م.مىرزاحمەتوۆتىڭ زەرتتەۋىنە سىلتەمە جاساپ.
«زەرتتەۋشىلەردىڭ ەسەبى بويىنشا, كسرو كولەمىندە 1926-1928 جىلدارى باستالىپ, تەك 1934-1940 جىلدار ارالىعىندا 19 ملن 840 مىڭ ادام حالىق جاۋى رەتىندە ۇستالىپ, ولاردىڭ 7 ملن-ى اتىلعان. جالپى, 1952-54 جىلدارعا دەيىن سوزىلعان قاندى قىرعىن جازالاۋعا 32 ملن ادام ىلىككەن. وسىلاردىڭ 10-12 ملن-ى قانداي ءبىر جاعدايمەن ولتىرىلگەنى جايلى دەرەك بار», دەدى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى سەيىتقالي دۇيسەن.
