ەلباسى ماقالاسى تالقىلاندى
يۋنەسكو باس ديرەكتورىنىڭ قامقورشىلىعىمەن جانە يۋنەسكو جانىنداعى ازەربايجان, قازاقستان, قىرعىزستان مەن تۇركيانىڭ تۇراقتى وكىلدىكتەرىنىڭ بەلسەندى قولداۋىمەن وتكەن فورۋمعا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن عالىمدار جينالدى. فورۋم تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىمەن اشىلدى.
حاتتى قازاقستاننىڭ فرانتسياداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى جانە يۋنەسكو-داعى تۇراقتى وكىلى جان عاليەۆ وقىپ بەردى.
كوپتەگەن ەلدەردىڭ عالىمدارى, تاريحشىلارى مەن ءتىل ماماندارى قاتىسىپ وتىرعان مۇنداي القالى جيىننىڭ ەۋروپا تورىندە, پاريج قالاسىندا ءوتۋىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. فورۋم بارشا ادامزات تاريحىمەن ۇشتاساتىن تاريحي-ءمادەني مۇرالارىمىزدىڭ عىلىمي اينالىمداعى ءورىسىن كەڭەيتەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن.
ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى مەن « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرىنىڭ» باسىمدىقتارى ۇلان-عايىر دالامىزدان تامىر تارتقان حالىقتاردىڭ الەمدىك وركەنيەتكە قوسقان ۇلەسى مەن ءتاجىريبەسىنەن تاعىلىم الۋ, بولاشاق جاس ۇرپاقتى مادەنيەتارالىق ۇيلەسىم رۋحىندا تاربيەلەۋ ىسىنە تىڭ سەرپىن بەرۋدە.
مەنىڭ باستاماممەن قۇرىلعان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى اتالعان باعىتتى عىلىمي ينتەگراتسيا تۇرعىسىنان دامىتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىر ايعاعىنداي وسى جيىن باي تاريحىمىز بەن ادامزات اقىل-ويى قازىنالارىنىڭ تەرەڭ تامىرلارىن وزگەشە قىرىنان پايىمداپ, جاڭا مادەنيەتارالىق قاتىناستار كوكجيەگىنە جول اشادى دەپ سەنەمىن. فورۋم جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەيمىن!» دەلىنگەن ەلباسىنىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىندا.
سودان كەيىن ءسوز العان ازەربايجاننىڭ فرانتسياداعى ەلشىسى راحمان مۇستافاەۆ جيىننىڭ تۇركى حالىقتارى ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن اتاي وتىرىپ, ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆتىڭ فورۋم قاتىسۋشىلارىنا ارنالعان قۇتتىقتاۋ حاتىمەن تانىستىردى. ازەربايجان باسشىسىنىڭ ءۇندەۋىندە: « ۇلى دالا: مادەني مۇرا جانە الەم تاريحىنداعى ءرولى» تاقىرىبىنا ارنالعان فورۋمنىڭ يۋنەسكو-دا ءوتۋى ءتۇركى حالىقتارىنىڭ ەجەلگى تاريحىنىڭ, الەم وركەنيەتىندەگى ءرولىنىڭ ۇلكەن ماڭىزعا يە ەكەنىن كورسەتەدى.
فورۋمنىڭ ازەربايجاننىڭ اقىنى يماداددين ءناسيميدىڭ 650 جىلدىعىنا تۋرا كەلۋى ءبىزدى قۋانتادى. ازەربايجاننىڭ كلاسسيكالىق پوەزياسىنداعى, قوعامداعى, تاريحىمىزداعى يماداددين ءناسيميدىڭ ەرەكشە ورنىن ەسكەرە وتىرا, بيىل ەلىمىزدە «ناسيمي جىلى» دەپ بەكىتىلدى. بۇل تۇرعىدا جالپى مادەني بايلىقتى ءوز تالانتىمەن بايىتقان ءسوز ۇستاسى يماداددين ءناسيميدىڭ مەرەيتويى فورۋم شەڭبەرىندە اتالىپ وتەتىنىنە قۋانىشتىمىن» دەلىنگەن ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىندا.
سونداي-اق ي.اليەۆ اتالعان جيىن حالىقتارىمىز اراسىنداعى بايلانىستى ودان ءارى تەرەڭدەتە ءتۇسەرىنە سەنىم ءبىلدىرىپ, تاريحي مۇرالاردىڭ زەرتتەلۋىنە زور ۇلەس قوسىپ جۇرگەن حالىقارالىق ءتۇركى اكادەمياسىنا العىس ايتقان.
وسىدان كەيىن ءسوز سويلەگەن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دارحان قىدىرالى بۇل جيىن ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنا ارنالعانىن اتاپ ءوتتى. ءىس-شارانىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى اڭگىمەلەپ, ۇلى دالانىڭ الەمدىك وركەنيەتكە زور ۇلەس قوسقانىنا توقتالدى.
«ەجەلگى مىسىر, قىتاي, يران, ءۇندىستان, ريم سەكىلدى ءىرگەلى ەلدەرمەن تەرەڭ قارىم-قاتىناس ورناتىپ, وزىندىك ءالىپبي جاساپ, ىرگەلى وركەنيەت قۇرعان ۇلى دالا تۇرعىندارى ۇلى جىبەك جولى ارقىلى شىعىس پەن باتىستىڭ اراسىن جالعاعان التىن ارقاۋ بولعان. سوندىقتان بۇگىندە عالىمدار كوشپەلىلەردى «جاۋلاۋشى عانا ەمەس, وركەنيەت جاساۋشى جانە ەلدەردى ءبىر-بىرىنە جالعاۋشى» رەتىندە باعالايدى», دەگەن د.قىدىرالى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى يۋنەسكو-دا ءىرگەلى جيىن وتكىزۋدى داستۇرگە اينالدىرعانىن ايتتى. سونداي-اق قولداۋ كورسەتىپ وتىرعان يۋنەسكو-عا ەرەكشە العىسىن ءبىلدىردى.
«كەلەر جىلى تونىكوك ەسكەرتكىشىنىڭ ورناتىلۋىنا 1300 جىل, ويشىل عالىم ءال-ءفارابيدىڭ تۋعانىنا 1150 جىل, تۇركى الەمىنە بەلگىلى اقىن يۋنۋس ەمرەنىڭ قايتىس بولعانىنا 700 جىل, ابايدىڭ تۋعانىنا 175 جىل تولۋىن اتاپ ءوتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز», دەدى د.قىدىرالى.
فورۋمدا يۋنەسكو باس ديرەكتورىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار جونىندەگى ورىنباسارى فيرمين ەدۋاردو ماتوكو ءسوز ءسويلەپ, جيىنعا قاتىسۋشىلارعا ءساتتىلىك تىلەدى. سونداي-اق ءىس-شارانىڭ الەم تاريحىندا تۇركى مادەنيەتىنىڭ قولتاڭباسىن انىقتاۋعا ىقپال ەتەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
ايتا كەتەرلىگى, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى مەن يۋنەسكو-نىڭ حالىقارالىق قاتىناستار جانە افريكا دەپارتامەنتى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى فيرمين ەدۋاردو ماتوكو فورۋمنان كەيىن ارنايى كەزدەسىپ, كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى.
بۇدان بولەك, جيىندا عالىمدار تۇركى مادەنيەتىنىڭ الەمدىك ءوركەنيەتتەگى الاتىن ورنىن تالقىلادى. ۇندىستاندىق عالىم, ينديرا گاندي اتىنداعى ۇلتتىق مادەنيەت ورتالىعىنىڭ پروفەسسورى مانسۋرا حايدار ءوز بايانداماسىندا تۇركىلەردىڭ ءۇندىستانداعى ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنا قوسقان ۇلەسىن تارقاتىپ ايتىپ بەردى.
«ءۇندىستان تاريحىندا تۇركىلەر دەلي سۇلتاندىعى مەن ۇلى موعولدار داۋىرىندە بيلىك قۇردى. ولار ءۇندىستاندا ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىندا جاڭا ءادىس-ءتاسىلدەر ەنگىزدى. ماسەلەن, بالالارعا ءبىلىم بەرۋ ىسىندە تۇركىلەر مەدرەسەلەر جۇيەسىن قۇردى. ءبىلىم سالاسىنا قاجەتتى ءدىني, عىلىمي جانە تەحنولوگيا سالاسىنداعى شىعارمالاردى سىرتقى ەلدەردەن الىپ, دامىتىپ وتىرعان. تۇركىلەر ماتەماتيكا, مۋزىكا, استرونوميا جانە مەحانيكانى دامىتۋعا كوپ كوڭىل بولگەن», دەدى م.حايدار.
پاريج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ۆاندا درەسسلەر جىلقىنىڭ قولعا ۇيرەتىلۋىنىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.
«كوشپەلى ءومىردىڭ باستالۋىنا, بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىن التى مىڭىنشى جىلدارى قازاقستان اۋماعىندا جىلقىنىڭ قولعا ۇيرەتىلۋى ىقپال ەتتى. ەكىنشىدەن, قازاقستاننىڭ سولتۇستىك-شىعىسىندا اندرونوۆ مادەنيەتىندە العاشقى مەتاللۋرگيانىڭ دامۋى مەن دوڭگەلەكتىڭ جاسالۋى كوپ جاعداي جاساعان. بۇكىل ادامزات دەڭگەيىندەگى وسى ەكى جاڭاشىل وزگەرىس كوشپەلى اسكەري جۇيەنىڭ دامۋىنا سەبەپ بولدى. كوشپەلى ءومىر سالتىنىڭ ەڭ باسىم تۇسى – ونىڭ تەز يكەمگە كەلىپ, سىرتقى ورتاعا بەيىمدەلە الۋىندا. وسىنىڭ ارقاسىندا كوشپەندىلەر الىپ, ۇلى يمپەريالار قۇرا ءبىلدى. وسى ورايدا اتالعان ماسەلەلەردى ۇعىنىپ, باعدارلامالىق ماقالا رەتىندە ۇسىنعان نۇرسۇلتان نازارباەۆقا زور العىس بىلدىرەمىن», دەدى ۆ.درەسسلەر.
فورۋمعا جينالعاندار ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسى ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى تاريحي ۇردىستەردى جۇيەلەۋ مەن وعان جاڭاشا كوزقاراس تۇرعىسىنان قاراۋدا وتە قۇندى ەكەنىن ايتتى. يۋنەسكو وكىلدەرى ماقالاداعى جىلقىنىڭ قولعا ءۇيرەتىلۋى, ۇلى دالاداعى ەجەلگى مەتاللۋرگيا جانە اڭ ءستيلى سياقتى قۇندى دۇنيەلەردىڭ الەمدىك مادەنيەت پەن وركەنيەتتە ەرەكشە ورنى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
فورۋمدا التىن وردا مەملەكەتىنىڭ تاريحتاعى ورنى مەن تالاس قۇرىلتايىنىڭ ساياسي ءمانى جان-جاقتى تالقىلاندى. القالى باسقوسۋدا الەمگە تانىمال تۇركولوگتار التىن وردا مەن تالاس قۇرىلتايىنىڭ 750 جىلدىعىنا وراي ويلارىن ورتاعا سالىپ, عىلىمي قاۋىمنىڭ نازارىنا تىڭ دەرەكتەر مەن جاڭا تۇجىرىمداردى ۇسىندى.
ماسەلەن, بەلگىلى تۇركىتانۋشى, اقش عالىمى يۋلاي شاميلوعلى «التىن وردا جانە ونىڭ الەمدىك ءوركەنيەتكە جاساعان ىقپالى», تاتارستان عىلىم اكادەمياسى ا.ح.حاليكوۆ اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى ديرەكتورى ايرات سيتديكوۆ «التىن وردا ارحەولوگياسى: زەرتتەۋدىڭ جاڭا ساتىسىندا», وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ءا.ناۋاي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى عايبوللا باباياروۆ «قاعان» جانە «حاتۋن» تيتۋلدارى جازىلعان ەسكى تۇرىك مونەتالارى», ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ پروفەسسورى ايبولات كۋشكۋمباەۆ «التىن وردا تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحىندا», بريتانيالىق عالىم ارسلان كويچيەۆ «موعولستان جانە ونىڭ قىرعىز, قازاق حالقى تاريحىنداعى ورنى» تاقىرىپتارىندا باياندامالار جاساپ, اۋقىمدى عىلىمي ءمالىمەتتەرى مەن جاڭا كوزقاراستارىن زيالى قاۋىمنىڭ تالقىسىنا ۇسىندى. ال ميچيگان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (اقش) پروفەسسورى تيمۋر كوجاوعلى, گوللانديالىق عالىم مەحمەت ءتۇتىنجى, قىرعىز رەسپۋبليكاسى, جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتتارى قانىبەك يماناليەۆ پەن سادىق شەرنياز « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى ءسوز قوزعادى.
سونداي-اق بيىلعى جيىندا تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ تاريحىندا ايرىقشا ورنى بار ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بىلىك» شىعارماسىنا 950, اقىن يمادەددين ءناسيميدىڭ تۋعانىنا 650 جىل تولۋى سەكىلدى ايتۋلى تاريحي داتالارعا بايلانىستى تالقىلاۋلار مەن پىكىر الماسۋلار ءوتتى.
ايتا كەتەرلىگى, جيىنعا اقش, فرانتسيا, گوللانديا, لاتۆيا, ماجارستان, رەسەي, قىتاي, ءۇندىستان, قازاقستان, ازەربايجان, تۇركيا, وزبەكستان, قىرعىزستان سىندى ەلدەردەن كەلگەن 100-گە جۋىق عالىم مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, يۋنەسكو-نىڭ وكىلدەرى قاتىستى. فورۋم جۇمىسى « ۇلى دالا: كەڭىستىك پەن ۋاقىت كوكجيەكتەرى», «تۇركى وركەنيەتى جانە ونىڭ الەمدىك مادەنيەتكە قوسقان ۇلەسى», «تۇركى تاريحىن قايتا باعامداۋ: جاڭا ادىستەر مەن جاڭا مۇمكىندىكتەر» دەپ اتالاتىن ءۇش سەسسيادان قۇرالعان.
ىرگەلى جيىن تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ تاريحىندا ايرىقشا ورنى بار اتاۋلى داتالارمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. اتاپ ايتار بولساق, بيىل التىن وردا مەن موعولستاننىڭ قۇرىلۋىنا ىقپال ەتكەن تالاس قۇرىلتايىنا 750 جىل, ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بىلىك» شىعارماسىنىڭ جازىلۋىنا 950 جىل, اقىن يمادەددين ناسيميدىڭ تۋعانىنا 650 جىل تولادى.
جيىن سوڭىندا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى بىرقاتار عالىمدارعا ارنايى ماراپاتتار ۇسىندى. اتاپ ايتقاندا, ءۇندىستاننىڭ ينديرا گاندي اتىنداعى ۇلتتىق مادەني ورتالىعىنىڭ (IGNCA) قىزمەتكەرى, پروفەسسور مانسۋرا حايدار, پاريج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريحشى ۆاندا درەسسلەر, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, اكادەميك بولات كومەكوۆ, تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ يۋنەسكو ىستەرى بويىنشا ۇلتىق كوميسسياسىنىڭ وكىلى, پروفەسسور ودجال وگۋز حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى «التىن مەدالىنىڭ» لاۋرەاتى اتاندى.
