قوعام • 13 مامىر، 2019

وركەنيەت پەن دامۋدىڭ قاينار كوزى

799 رەت كورسەتىلدى

الماتىدا تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىن تالقىلاۋعا ارنالعان «تاريحي سانانى جاڭعىرتۋ اياسىنداعى قازiرگi زامانعى گۋمانيتارلىق بiلiم مەن عىلىمنىڭ جاڭا كوكجيەكتەرi» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجiريبەلiك كونفەرەنتسيا وتكىزىلگەن بولاتىن.

ءبىلىم جانە عىلىم مينيستر­لىگى عىلىم كوميتەتى فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ جانە دiنتانۋ ينستي­تۋتى ۇيىمداستىرعان بۇل باسقوسۋ­عا رەسەي، قىتاي، گرۋزيا سياقتى بىرنەشە ەلدىڭ ماماندارى، بiرقاتار قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرi، جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلارى مەن ەلىمىزدىڭ ايماقتارى­نان كەلگەن وتاندىق زەرتتەۋشىلەر قاتىستى.

عىلىمي فورۋمنىڭ جۇمىسى بارى­سىندا ءسوز العان ي.دجاۆا­كاش­­ۆيلي اتىنداعى تبيليسي مەم­­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى سايا­سات­تانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، پروفەسسور مالحاز مات­­تسابەريد­زە قازاقستاننىڭ جار­قىن بو­لا­شاعىنا سەنەتىنىن، ەكى ەل ارا­سىن­داعى مادەني، تاريحي، عىلىمي، ەكونوميكالىق باي­لانىستاردىڭ ءارى قاراي نىعايا تۇسەتىنىن ءبىلدىردى. سونىمەن قاتار باسقا ەلدەردەن كەلگەن عالىم­دار دا ەلباسىنىڭ ەل الدىنا قويىپ وتىرعان رۋحاني جاڭعىرۋ اياسىنداعى « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىنا ەرەكشە توقتالىپ، ۇلتتىق بىرەگەيلىك پەن ۇلتتىق تاريحىمىزدى زەردەلەۋ باعىتىنداعى قادامدارىمىزعا قىزىعۋشىلىق تانىتتى.

سانكت-پەتەربۋرگ گۋمانيتار­لىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەس­سورى، ساياساتتانۋشى-عالىم ي.تسەپكوۆا ءوز سوزىندە قازاق­ستان­داعى باسقارۋشى ورگانداردىڭ ۇلتارالىق كەلىسىم­دى نىعايتۋعا تاجىريبەسى مول ەكە­نىن اتاپ ءوتىپ، حالىق اراسىن­داعى الەۋمەتتىك، مادەني، ءدىني قاتىناس­تاردىڭ توزىمدىلىك سەكىلدى نازىك سەزىمدەر­گە ارقا سۇيەيتىنىنە جانە قوعام­داعى بىرلىكتىڭ تۇعىرى بەرىك ورناعانىنا نازار اۋداردى.

ەلباسى ايتۋلى ماقالاسى ارقىلى الدىمىزعا اۋقىمدى مىندەتتەر قويىپ وتىر. ەندى سونى اسا بىلىكتىلىكپەن، ىسكەرلىكپەن ەل يگىلىگىنە اينالدىرۋىمىز قاجەت. ماقالادا كورسەتىلگەن ستراتە­گيا­لىق باعدارلار كەرەمەت يدەيا­لاردى قولعا الۋعا مۇرىندىق بولارى انىق. اسىرەسە جاستاردى اۋقىمدى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا باتىل تۇردە تارتا باس­تاۋ كەرەك.

ءبىزدىڭ زاماناۋي بىلىكتى عالىم­­دارىمىز، فيلوسوفتارىمىز بەن ساياساتتانۋشىلارىمىز، ءدىنتانۋ سالاسىنىڭ ماماندارى كوپتەگەن كۇردەلى ماسەلەنى تەرەڭ زەردەلەۋ­مەن اينالىسىپ كەلگەنى بەل­گىلى. دەگەنمەن، قازىرگى رۋحاني جاڭ­عىرۋ جاعدايىنداعى ءبىر­شاما قاي­شىلىقتى ماسەلەنى عىلى­مي وبەكتيۆتى ايشىقتاۋعا بەلسەن­دىلىكپەن اتسالىسىپ، بەل شەشە كىرىسىپ كەتەتىن ۋاقىت تا كەلدى.

ءبىزدىڭ ينستيتۋتىمىز ءوزىنىڭ الپىس جىلدىق تاريحىندا فيلوسوفيا، قۇقىق، الەۋمەتتانۋ، ساياساتتانۋ، ءدىنتانۋ سالالارى بويىنشا كوپتەگەن عىلىمي-زەرتتەۋ جوباسىن ورىنداعان بولاتىن. مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا»، «حالىق – تاريح تولقىنىندا»، «عىلىمي قازىنا» باعدارلامالارى اۋقىمىن­دا زەرت­­تەۋلەر جۇرگىزىپ، كوپتەگەن ءىس ات­قاردى. پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ تاقىرىپتىق جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا «تاۋەلسىز قازاق­ستان­نىڭ قۇندىلىقتارى جانە مۇراتتارى» اتتى جوبانى تابىستى ورىندادى.

ينستيتۋت 1958 جىلى قازاق كسر فيلوسوفيا جانە قۇقىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى بولىپ قۇرىلعان ەدى. ال 2012 جىلدان قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتى دەپ اتالادى. ينستيتۋتقا اكادەميكتەر سالىق زيمانوۆ، جابايحان ءابدىلدين، مۇرات بايماحانوۆ، ابدىمالىك نىسانباەۆ جەتەكشىلىك ەتكەنىن اتاپ وتۋگە بولادى. ودان كەيىن دە كوپتەگەن بىلىكتى باسشى باسقاردى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قازاقستاندىق فيلوسوفيانىڭ، ساياساتتانۋدىڭ جانە ءدىنتانۋدىڭ بەت-بەينەسى ايقىندالىپ، ولار­دىڭ حالىقارالىق بەدەلى ارتتى. اسىرەسە الەمدىك فيلوسوفيالىق قوعامداستىقتىڭ الدىندا مو­يىندالۋى، حالىقارالىق ۇيىم­­عا مۇشە بولىپ قابىلدانۋى كور­نەك­تى دەڭگەيدە كورىنىس بەردى. مۇ­نىڭ ءبارى ينستيتۋت عالىمدارى­نىڭ شىعار­ماشىلىق سالاسىن­داعى قاجىرلى ەڭبەگى، عىلىمي-تەوريا­لىق جانە پراكتيكا­لىق زەرتتەۋلەرىنىڭ ءناتي­جەسى دەۋگە بولادى.

بۇگىندە فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتى ەلىمىزدەگى تانىمال جوعارى كاسىبي عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى سانالادى. ينستيتۋت ءۇش باستى باعىت بويىنشا جۇمىس ىستەيدى: فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ. وندا ءبىر ۇعا اكادەميگى، ەكى ۇعا-نىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى، جيىر­مادان اسا عىلىم دوكتورى مەن عىلىم كانديداتى جانە وننان اسا PhD دوكتورى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسادى. ينستيتۋت قابىرعاسىندا جاس عالىمدار ءبىلىم الۋدا، جاس ماماندار دايارلانۋدا.

فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىندا جۇرگىزى­لەتىن كەشەندى عىلىمي-زەرتتەۋلەر ادامنىڭ سانا-سەزىمىن، رۋحاني جەتىلۋى مەن شىعارماشىلىق جاسامپازدىعىن، ءبىلىم مەن عىلىم ماسەلەلەرىن جان-جاقتى تالداۋعا نەگىزدەلگەن. ادامي كاپيتالدى الەۋ­مەتتىك-فيلوسوفيالىق تۇر­عىدان زەرتتەۋگە ارنالعان بىرنەشە ۇجىمدىق مونوگرافيالار، عىلىمي ماقالالار سوڭعى جىلدارى كوپتەپ جارىق كورۋدە.

تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى ءوز جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ ءبىلىم-عىلىم سالاسىنا قوماقتى قارجى ءبولۋ كەرەك ەكەنىن ەسكەر­تەدى. عىلىم مەن ءبىلىم سياقتى ستراتەگيالىق ماڭىزدى سالالارعا كوڭىل بولىنەتىن بولسا، وندا ءبىز دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا تەزىرەك قوسىلا الاتىنىمىز كامىل. عىلىمعا دەن قويا­تىن، بەت بۇراتىن جاستاردىڭ قاتارى كوبەيەدى، الەۋمەتتىك احۋالى دا جاقسارادى.

بۇگىندە كوپتەگەن ەلدەرمەن عىلىمي قاتىناسىن ءوربىتىپ وتىر­­­­عان فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتى رە­سەي، بەلارۋس، ازەربايجان، قىر­عىز­ستان، قىتاي، گەرمانيا، اقش، تۇركيا، يران، وزبەكستان، تاجىك­ستان جانە باسقا دا ەلدەردىڭ عى­لى­مي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىمەن تى­عىز عىلىمي ىنتىماقتاستىق ورنات­قان. ينستيتۋت بازاسىندا ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ، اباي اتىنداعى قازۇپۋ جانە ت.ب. جەتەكشى قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ماگيسترانتتارى مەن PhD دوكتورانتتارى تاعىلىمدامادان وتەدى.

گۋمانيتارلىق سالادا جۇزەگە اسىرىلۋعا نەگىزدەلگەن «100 جاڭا وقۋلىق» جوباسىنىڭ جاس ۇرپاققا ءبىلىم بەرۋ ىسىندەگى ماڭىزى زور ەكەندىگى داۋسىز. جوبادا اتاپ ءوتىل­گەندەي، ستۋدەنتتەردىڭ تاريح، سايا­ساتتانۋ، الەۋمەتتانۋ، فيلوسوفيا، پسيحولوگيا، مادەنيەتتانۋ، في­لو­لوگيا سالالارى بويىنشا تولىق­قاندى ءبىلىم الۋىنا بارىنشا مۇمكىندىك جاسالۋى ايتىلعان. پرە­زيدەنتتىڭ اتاپ كورسەتكەنىندەي، بۇل جوبا قوعامدىق سانانىڭ جاڭ­عىرۋىنا تىڭ مۇمكىندىكتەر اشىپ، ادام دامۋى مەن جاڭا وركە­نيەت­كە قادام باسۋىنا نەگىز بولا­دى. سونىڭ ناتيجەسىندە الەمدىك دەڭ­گەيدەگى بىلىمنەن سۋسىنداپ، ينتەل­لەكتۋالدىق جەتىلۋ ارقىلى رۋحاني وركەندەۋ باستالاتىنى ايقىن.

ەلباسىنىڭ گۋمانيتارلىق بىلىمگە ەرەكشە ءمان بەرۋىنىڭ سىرى تەرەڭدە جاتىر. «ءبىز ەندىگى جەردە قازاق ءتىلىن دامىتامىز، ونى ءبىلىم مەن عىلىم تىلىنە اينالدىرامىز» دەگەن وي تۇيىندەلەدى. دەمەك، شەت تىلدەرىندەگى وقۋلىقتار مەن عىلىمي ادەبيەتتەردەگى ماڭىزدى اقپاراتتى تۇپنۇسقادان الا ءبىلۋى­مىز قاجەت. 100 جاڭا وقۋلىق، مىنە، وسىعان كەڭىنەن جول اشادى. بۇل – باعا جەتپەس رۋحاني بايلىق.

بولاشاقتا جاستارىمىز ءور­كەنيەتكە بەت بۇرعان، ساياسي بەل­سەندى، ءتوزىمدى، ءدىني ساۋاتتى، مادەنيەتى جوعارى، وتانىن قۇر­مەتتەيتىن ناعىز ازاماتقا اينال­عانىن قالايمىز. ولار بىلىكتى دە ءبىلىمدى زيالى تۇلعا رەتىندە ءوز قۇقىقتارى مەن بوستان­دىقتارىن باعالايتىن، پاتريوت رەتىندە ەلىن، جەرىن سۇيە بىلەتىن، سونىڭ قادىرىنە جەتەتىن، قۇرمەت تۇتاتىن بولۋلارى ءتيىس.

ادامي كاپيتال دەگەندە ءبىز ءبىلىم ساپاسىن نازاردا ۇستاۋعا ءتيىسپىز. ءبىلىمنىڭ كۇندەلىكتى ءومىر­دەگى ماڭىزىنىڭ ارتۋى مەن باسە­كەگە قابىلەتتىلىك ماسەلەسىنىڭ وزەك­تەن­دىرىلۋى ارتۋ ۇستىندە. عىلىم­نىڭ ءرولىن ارتتىرۋ، ونىڭ ءارتۇرلى سالالارىن دامىتۋ ارقى­لى ءبىز قازاقستان عىلىمى مەن عالىم­دارىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرەمىز.

الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى فيلوسوفيا مەكتەبى قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋدىڭ جاڭا كوك­جيەكتەرىن، قازاقستاننىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن قالىپتاس­تىرۋداعى ساياساتتانۋ عىلىمىنىڭ ءرولىن انىقتاپ، قازىرگى زامانع­ى ءدىنتانۋ سالاسىنداعى زەرتتەۋ­لەر­دىڭ ءادىس­ناماسىن، ءتاجىري­بەسى مەن كەلە­شەگىن دامىتا تۇسەرى انىق.

ينستيتۋت عالىمدارىن اۋقىم­دى مىندەتتەر كۇتىپ تۇر. ساياسات­­تانۋ­شىلار ەلىمىزدىڭ ۇلت­تىق قاۋىپ­سىزدىگى ماسەلەسىنە، مەملە­كەت­تىك باسقارۋ شاراسىن جەتىل­دىرۋ ىسىنە، قازاقستاندىق قوعام دامۋىنىڭ وزەكتى تۇستارىنا ەرەكشە نازار اۋدارادى. بۇل تۇرعى­دا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى­نىڭ الماتى قالاسى بويىنشا عى­لى­مي-ساراپتا­مالىق توبى ءبىز­دىڭ عالىمدارىمىز شوعىرى­مەن ىسكەرلىك بايلانىستى نىعايتا تۇسكەن.

قازاق حالقىنىڭ رۋحاني الەمىن جۇيەلەيتىن قازاق فيلوسوفياسى ەجەلدەن قالىپتاسقان دانالىق تۋرالى ءىلىم. ءال-فارابي بابامىزدان باستاپ، باسقا دا وتكەن تاريحي داۋىرلەردىڭ ويشىلدارى ايتىپ كەتكەن باعا جەتپەس دانالىق مول رۋحاني مۇرالار ءاردايىم زەرتتەلىپ، دامىتىلا تۇسەدى. ءبىزدىڭ تۇجىرىمداۋىمىز بويىنشا، ءاربىر حالىق ءوزىنىڭ الدىڭعى قاتارلى تاريحي تۇلعالارىن تانىپ، ۇلت بولمىسىنىڭ قالىپتاسۋ جانە دامۋ زاڭدىلىقتارىن انىقتاۋعا تالپىنۋى زاڭدى.

وسى تۇرعىدان العاندا ءبىز ۇنەمى قوعامدىق سانانى جەتىلدىرە تۇسۋگە باسا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. ۇلتتىڭ بىرەگەيلەنۋ ءداستۇرى ۇلت رۋحانياتىنا، ۇلتتىڭ كورنەكتى تۇلعالارىنىڭ زياتكەرلىك قىزمەتىنە تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان ءبىز ءۇشىن قوعامدىق سانانى جەتىلدىرۋ ماسەلەسى باستى نازاردا بولۋى ءتيىس. تاريحىمىزدا بەلگىلى ويشىلدار، فيلوسوفتار مەن عالىمدار از بولماعان. سولاردىڭ ەڭبەگىن سارالاپ، وتكەنىنە كوز جۇگىرتىپ، بۇگىنىمىزبەن ۇشتاستىرا زەرتتەۋىمىز قاجەت.

وتكەن تاريحىمىزعا، تانىم-تۇسىنىكتەرىمىزدىڭ ەۆوليۋتسياسىنا، بولمىسىمىزعا كوز جۇگىرتسەك، عالىمدارىمىز ۇدايى تىنباي ىزدەنىستىڭ، بىلىمدىلىكتىڭ، عالىم­دىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ كەلەدى. قوعامدىق سانانى جەتىلدىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق بىرەگەيلىك، ازامات­تىق ۇعىم، تۇلعالىق بەينە قالىپ­تاسۋى ءتيىس. ونىڭ نەگىزگى بەلگى­لەرى – ۇلتتىق تاربيە، سالت-سانا­نىڭ، ءداستۇردىڭ ساقتالۋى، تاريح­قا دەگەن قۇرمەتتىڭ، ۇلتتىق قۇندى­لىق­تاردىڭ ۇمىتىلماۋى، زامان تالابىنا ساي بەيىمدەلۋ، ءبىلىمدى بولۋ، عىلىمنىڭ مەملەكەتكە تيگىزەر پايداسىن باعالاۋ، ۇلتتىڭ دەربەستىگىن ۋاقىت تالابىنا ساي نىعايتا ءبىلۋ. قوعامدىق سانانى جەتىلدىرە وتىرىپ ۇلتتىق بىرەگەيلىككە كۇش بەرە­تىن ۇلتتىق سانا، وتاندى ءسۇيۋ، وتان­شىلدىق، اۋىزبىرشىلىك، ەرجۇرەك­تىلىك، توزىمدىلىك، ساۋاتتىلىق، ادال­­د­ىق، تازالىق، تارتىپكە باعىنۋ، قابىلەت­تىلىك سەكىلدى قاعيدالاردى قا­لىپ­تاستىرۋ ماڭىزدى. وسىن­داي قۇندىلىقتار جۇيەسىن ءوربى­تىپ وتىرساق ول وركەنيەتتى دامۋى­مىز­دىڭ باستاۋى بولارى انىق.



اقان بيجانوۆ،
فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، ساياسي عىلىمدار دوكتورى، پروفەسسور


سوڭعى جاڭالىقتار

«كيىك جاپپاي قىرىلىپ جاتىر»..

ايماقتار • بۇگىن، 14:15

پنەۆمونيادان 5 ادام قايتىس بولدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:00

شقو-دا تۇرعىندار ەۆاكۋاتسيالاندى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

تاسقىن قاۋپى اۋەدەن زەرتتەلدى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

الماتىدا تاۋ باۋرايى وتقا وراندى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار