1943 جىلعى 9 شىلدەدە 1180-تانكەرگە قارسى جويۋ ارتيللەريا پولكىنىڭ جاۋىنگەرلەرى باتىس مايدانىنىڭ جالعىز جولىن كەسىپ تاستاپ, فاشيستەرگە كۋرسككە اپاراتىن جولدى بۇزىپ وتۋگە مۇمكىندىك بەرمەدى. ءوز ومىرلەرىن سارپ ەتىپ, ەرجۇرەك جاۋىنگەرلەر ءۇش تاۋلىك ىشىندە جاۋدىڭ تانك شابۋىلىنا تويتارىس بەردى. «پونىروۆ قالاشىعىنا جاۋدى ءجىبەرمە» دەگەن جاۋىنگەرلىك بۇيرىقتى ابىرويمەن ورىنداپ, كۋرسك ماڭىنداعى قارسىلاس سوققىسىنىڭ نەگىزگى باعىتىنا قارسى تۇردى.
«تەك ءبىر كۇن ىشىندە عانا ەرجۇرەك جاۋىنگەرلەر قارسىلاستىڭ شابۋىلدارىن قايتا-قايتا تويتاردى جانە ءوز قورعانىس پوزيتسياسىن تايسالماي ۇستادى» دەيدى قازىرگى رەسەي فەدەراتسياسى پونىر اۋدانىنىڭ باسشىسى ۆ.س.تورۋباروۆ. سول ەرجۇرەك جاۋىنگەرلەردىڭ قاسىندا ەرلىكپەن شايقاسقان قازاقستاندىق جاۋىنگەر, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى امانتاي ءداۋلەتبەكوۆتىڭ ۇلى وتان سوعىسى كەزىندەگى ەرلىگى – وتان الدىنداعى ءوز بورىشىن ورىنداۋدىڭ, وتانعا شەكسىز بەرىلىپ قىزمەت ەتۋدىڭ, اسكەري انتقا ادال بولۋدىڭ ۇلگىسى.
بابالارىنان قانمەن تاراعان رۋح پەن تەكتىلىكتى بويىنا جيىپ وسكەن امانتاي داۋلەتبەكوۆتىڭ دە ناعىز لايىقتى باتىر بولعانى تاريح پاراقتارىندا سايراپ جاتىر. ولاي بولسا باتىردىڭ ءومىر جولى مەن سوعىستاعى ەرلىكتى ءىستەرىنە توقتالىپ وتسەك.
امانتاي داۋلەتبەكوۆ قاراعاندى وبلىسى, جاڭاارقا اۋدانى, تۇگىسكەن اۋىلىنىڭ كۇن شىعىس جاعىنداعى «اقكەڭەس» جەرىندە 1917 جىلى 10 قاراشادا ءدۇنيەگە كەلگەن. بالالىق شاعىندا جوقشىلىقتىڭ تاۋقىمەتىن تارتىپ وسكەن ونى ءومىردىڭ ءوزى شيراتتى. ەل باسىنا ءتونگەن ناۋبەت اشارشىلىقتان, ودان قالا بەردى زورلىق-زومبىلىقتىڭ زاردابىنان ايماق تۇرعىندارىنىڭ وڭتۇستىككە ۇدەرە كوشكەنى ولكە تاريحىنان بەلگىلى. سول وتكەن عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىندا كالىڭ ەل بەتپاقتىڭ شولەيتى مەن قۇمىن باسىپ 400-500 شاقىرىم جەرگە قونىس اۋدارادى. سولاردىڭ اراسىندا امانتايدىڭ دا وتباسى بولدى. جاڭا جەرگە كەلگەندەر وسى جەرگە تۇراقتاپ, كولحوز قۇرىپ ۇجىمداسا ەڭبەك ەتتى. الايدا ماڭدايعا جازعان تاعدىر امانتايدى اتا-انادان ەرتە ايىردى. ۇلكەندەرگە ەرە وتىرىپ تالاس اۋدانى مايتوبە اۋىلىنا كوشىپ بارادى.
امانتاي اعامىز جەتىنشى سىنىپتى بىتىرگەن بويدا تالاپتانىپ جامبىل زووۆەتەرينارلىق تەحنيكۋمىنا ءتۇسىپ, ونى ويداعىداي اياقتاپ, مايتوبە اۋىلىندا جۇمىسشى زووتەحنيك بولىپ جۇمىس ىستەيدى. اۋىلدا ءجۇرىپ قوعامدىق ىستەرگە ارالاسىپ, كاسىپوداق كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە دەيىن كوتەرىلەدى.
1939 جىلى بالالىق شاقتان بولاشاققا قادام باسقان, تالدىرماش جاس امانتاي قىزىل اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ, اسكەري قىزمەتتى قيىر شىعىستا باستايدى. 2 جىل وتىسىمەن ۇلى وتان سوعىسى باستالىپ, اعامىزدىڭ اسكەري قىزمەت اتقارىپ جاتقان پولكى ەلىمىزدى قورعاۋ ءۇشىن اسكەري-وقۋ جاتتىعۋ دايىندىعىن شاپشاڭ وتكىزىپ, 1942 جىلدىڭ جاز ايىندا بريانسك مايدانىنا جىبەرىلەدى. وسى ساتتەن باستاپ امانتاي اعامىز فاشيستەرمەن شايقاستاردا ءوزىنىڭ قايسار مىنەزىمەن كوزگە تۇسەدى. ول كەزدە جاۋىنگەر اعامىز 13-ارمياعا قاراستى تانكتەردى بۇزىپ جوياتىن 1180-پولكتىڭ ارتيللەريالىق ەسەپ كومانديرى بولاتىن.
كوماندير ا. داۋلەتبەكوۆتىڭ جاۋعا العاشقى شايقاسى 1942 جىلدىڭ ورلوۆ وبلىسىنداعى بايىرعى ورىس قالاسى ليۆنىنىڭ وڭتۇستىگىندە باستالادى. فاشيستەر ول كەزدە ۆورونەج جانە ستالينگراد باعىتتارىندا شابۋىلعا شىققان ەدى. جويقىن سوعىس ناعىز وسى جەردە بولعان-تۇعىن. ليۆنى مەن كاستورنوي اۋداندارىنداعى شابۋىلعا شىققان فاشيست اسكەرىنىڭ تەگەۋرىنى مىقتى بولدى. وسى ايماقتا جاز بويى كەسكىلەسكەن ۇرىس بولىپ, ەكى جاق تا ءبىر قادام ءىلگەرى باسا المادى. امانتاي وسى قانقۇيلى ۇرىستا ەرلىك كورسەتىپ, «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالدى. ال 1943 جىلدىڭ 25 قاڭتارىندا تاعى ءبىر شايقاستا كوزسىز ەرلىك جاساپ, «قىزىل جۇلدىز» وردەنىن كەۋدەسىنە تاعادى. بۇل باتىر اعامىزدىڭ مەرەيىن كوتەرگەن قۇرمەت ەدى.
1943 جىلدىڭ جازى بولاتىن, 6 شىلدەدە ورەل مەن كۋرسك تەمىرجولدارى اراسىنداعى پونىري قالاشىعى تۇبىندە كەسكىلەسكەن ۇرىس باستالادى. فاشيست اسكەرى بار كۇشىن جيناپ, كۋرسك يىنىندە تاعى دا ءبىر كۇشتى شايقاسقا ازىرلەنىپ جاتتى. بۇل جاۋدىڭ ماسكەۋ مەن ستالينگراد تۇبىندەگى جەڭىلىستەردەن كەيىنگى ۇلكەن ءۇمىت ارتقان تاعى ءبىر تالپىنىسى ەدى. وتكەن جەڭىلىستەرىنەن ساباق العان ولار جاڭا شابۋىلعا جاڭاشا دايىندىقپەن كەلدى. جاڭا اسكەري قۇرامالارمەن قاتار «تيگر» اۋىر تانكتەرىن, ءوزدىگىنەن جۇرەتىن «فەردينانت» زەڭبىرەكتەرىن وسى ۇرىستا العاش سىناماققا اكەلە باستايدى. سوندىقتان جاۋ سوققى بەرەر باعىتتاردا بەكىنىستەر جاسالىپ, تانك شابۋىلىنا قارسى تۇرارلىق كۇشتەرىن كۇنى بۇرىن شوعىرلاندىردى. كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ ءۇمىت ارتقانى تانككە قارسى اتاتىن زەڭبىرەكتەر بولاتىن.
پونىروۆ قالاسىنىڭ تۇبىندە 13-ارميانىڭ 307-ديۆيزياسىنىڭ پولكتارى قورعانىستا تۇردى. ولەرمەن جاۋدىڭ قارقىنى ءبىر تولاستامادى. قانشاما تانكتەرى وت قۇشاعىنا ورانعانىمەن ونىڭ ورنىنا جاڭالارى كەلىپ, ورشەلەنە العا ۇمتىلدى. وسى ساتتە امانتايدىڭ توبى جاۋ اسكەرىنىڭ قورشاۋىندا قالادى. قىسىلتاياڭ شاقتا زەڭبىرەكشىلەر كومانديرى قورشاۋدى بۇزىپ شىعۋعا ارەكەت جاسايدى. امانتاي زەڭبىرەك جانىنا ەكى ادامنان قالدىرىپ, جاۋىنگەرلەردى باستاپ تانكىلەرگە ىلەسكەن جاۋدىڭ جاياۋ اسكەرلەرىمەن قويان-قولتىق ۇرىسقا شىعادى. وسى وقيعانى تولىعىمەن راستايتىن قۇجات مۇراعاتتا ساقتالعان. 1180-ارتيللەريا پولكىنىڭ كومانديرى پودپولكوۆنيك ماتس قول قويعان وسى ءبىر قۇجاتتا امانتاي باسقارعان ارتيللەريالىق راسچەتتىڭ جاۋمەن شايقاستاعى ەرلىگى بىلايشا باياندالدى: «...ۇرىس ەكى ساعاتقا سوزىلدى. جاۋ 13-ءىنشى رەت شابۋىلعا شىقتى, بار ويى ءوز جولىنا كەدەرگى بولىپ تۇرعان داۋلەتبەكوۆ راسچەتىن قۇرتۋ بولاتىن. بىراق «سۋ-7» ماركالى 10 تانكى, جاۋدىڭ ءبىر روتاداي جاياۋ اسكەرى قۇرتىلدى. جاۋ ودان بەتەر ىزالانىپ, باتىردىڭ زەڭبىرەگىن تاپتاپ كەتپەكشى بولدى. نەبارى ءتورت-اق ادامى قالعان زەڭبىرەك پەن ونىڭ راسچەتىن قۇرتۋعا جاۋ 14 رەت وقتالدى. ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەردىڭ سناريادتارى بىتۋگە اينالدى. تانكتەر مەن اۆتوماتشىلار زەڭبىرەككە 150 مەتردەي جاقىن كەلدى. جاۋدىڭ ءدال تيگەن سناريادىنان داۋلەتبەكوۆتىڭ زەڭبىرەگى مۇلدەم ىستەن شىقتى. وسىنداي قىسىلتاياڭ شاقتا داۋلەتبەكوۆ تاباندىلىق تانىتتى. ءتىرى قالعان ءتورت جاۋىنگەر ونىڭ بۇيرىعى بويىنشا ورىندارىنان تۇرىپ, جاۋدىڭ جاياۋ اسكەرىنە قارسى ۇمتىلدى. وقتارى ابدەن بىتكەن جاۋىنگەرلەر قويان-قولتىق ۇرىسقا كوشتى. وسى جاعدايدىڭ وزىندە امانتاي ءتورت ءفاشيستى مۇرتتاي ۇشىردى. بىراق ونىڭ وزىنە دە وق ءتيدى...».
كوماندوۆانيەنىڭ كەلتىرگەن تاعى ءبىر جازباسىنداعى دەرەكتەر بويىنشا اعا سەرجانت ا.داۋلەتبەكوۆتىڭ زەڭبىرەگى جاۋدىڭ 29 تانك, 13 ءوزى جۇرەتىن زەڭبىرەگىن ىستەن شىعارىپ, 150 جاياۋ اسكەر مەن 40 اۆتوماتشىنى جويعان ەكەن.
اسكەري قولباسشىلىق 1943 جىلدىڭ 9 شىلدەسىندە جاۋمەن ارىستانشا الىسىپ ەرلىكپەن قازا تاپقان باتىردىڭ ەرلىگىن لايىقتى باعالادى. كسرو جوعارى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ 1943 جىلدىڭ 24 جەلتوقسانىنداعى جارلىعى بويىنشا امانتاي ءداۋلەتبەكوۆكە «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعى بەرىلدى. ەرلىگى ءۇشىن باعالانعان ۇلكەن ناگرادامەن بىرگە «لەنين وردەنى» جانە «التىن جۇلدىز» قوسا بەرىلەدى.
1943 جىلدىڭ 9 شىلدەسىندە كۋرسك دوعاسىندا ەرلىكتىڭ وشپەس ۇلگىسىن كورسەتكەن امانتاي رەسەيدىڭ كۋرسك وبلىسىنىڭ پونىري كەنتىندە باۋىرلاستار زيراتىندا جەرلەندى. پونىروۆ اۋدانىنىڭ باسشىسى ۆ.س.تورۋباروۆتىڭ جامبىل وبلىسى اكىمىنە جولداعان حاتىندا فەدەرالدىق ماڭىزى بار «باتىر-ساپەرلارعا» ەسكەرتكىشىندە باتىردىڭ ەسىمى جازىلعانىن جانە «كۋرسك دوعاسىنىڭ سولتۇستىك بولىگىنىڭ باتىرلارىنا» قويىلعان مەموريالدىق كەشەنىندە باتىردىڭ جەكە سۋرەتى سالىنعان ءمارمار تاس قويىلعانىن, ءوزى جەرلەنگەن باۋىرلاستار زيراتىنىڭ جانىنداعى اۋىلعا كوشە اتى بەرىلگەنىن جازعان ەدى.
سوعىس جىلدارى اسكەري كوميسسار بولعان, مايدانگەر ماحمۇد شوقالاقوۆ: «امانتاي مەنىڭ قۇرداسىم, دوسىم ەدى. جاستىق شاعىمىز بىرگە ءوتتى. ول دون, ەدىل (ۆولگا) بويىندا بولعان قاندى شايقاستارعا قاتىستى. ەدىل جاعالاۋىنا جەتكەن جاۋدى بەرى وتكىزبەۋ ءۇشىن جان الىپ, جان بەرىپ شايقاستى. زەڭبىرەگىنەن وق جاۋدىرتىپ, جەر تارپىپ ۇمتىلعان جاۋ تانكىلەرىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن جايراتىپ سالدى. جاياۋ اسكەرلەرىن جەر جاستاندىردى. ول ۇلكەن اشۋ, كەكپەن سوعىستى. ويتكەنى ەدىلدىڭ بەرگى جاعىندا ءوزىنىڭ سۇيىكتى وتانى – قازاقستان تاياق تاستام جەردە جاتقان. قاسيەتتى قازاق جەرىن جاۋعا باستىرۋ ءور نامىستى, وجەت جىگىت ءۇشىن ولىممەن تەڭ ەدى. سول ءۇشىن ول جانىن دا, قانىن دا اياماي سوعىستى. اقىرىندا ەكپىندەپ كەلگەن جاۋدىڭ ساعىن سىندىرىپ, كەلگەن جاعىنا قاراي تىرقىراتا قۋدى» دەگەن ەكەن.
بۇگىندە ءومىرىنىڭ از جىلىن وتكىزگەن تالاس اۋدانى, مايتوبە اۋىلىنداعى ا.داۋلەتبەكوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ الدىندا ءبيۋستى ورناتىلعان. باتىردىڭ ەسىمىمەن مايتوبە اۋىلىنداعى مەكتەپتىڭ اتى جانە ءبىر كوشە اتالادى. بۇل – باتىردىڭ وشپەس ەرلىگىنە دەگەن ۇلكەن قۇرمەتتىڭ ايعاعى.
فاشيزمگە قارسى سوعىستا ەرلىك پەن قاھارماندىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن قانشاما بوزداقتار مەن جاۋىنگەرلەردىڭ ەسىمدەرىن جاس ۇرپاققا ناسيحاتتاۋ, جۇيەلەۋ, زەردەلەۋ ماقساتىندا «پارىز» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى, جامبىلدىق ءالى بەكق ۇلى ءالى ۇلى اعامىز سوعىس ۋاقىتىنداعى دەرەكتەردى جيناۋدا جانە قازاق ەلىنىڭ باتىر بالاسى امانتاي داۋلەتبەكوۆ تۋرالى مالىمەتتەر ىزدەۋدە ۇلكەن قىزمەت اتقارىپ كەلەدى. ول كىسى دە رەسەي جەرىندەگى اسكەري داڭق جەرى پونىروۆ اۋدانىنداعى جاۋىنگەرلەردىڭ زيراتتارىنا بارىپ قايتتى.
مايداندا كوزسىز ەرلىك كورسەتىپ, وتان, تۋعان جەر ءۇشىن جاۋدى جەرمەن-جەكسەن قىلعان بوزداقتار مەن ارداگەرلەرگە قارىزدارمىز. ولاردىڭ ءومىر جولدارى مەن وشپەس ەرلىكتەرى ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدە ماڭگى ساقتالادى.
روزا بيسەنوۆا,
تىل ارداگەرى
