قوعام • 13 مامىر، 2019

كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى امانتاي داۋلەتبەكوۆ تۋرالى

903 رەت كورسەتىلدى

قازىرگى تاڭدا ەسىمدەرى كولەڭكەدە قالىپ كەلگەن، باسپاسوزدەردە ەرلىكتەرى تۋرالى جازىلماي قالعان قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەر قانشاما؟! سونداي جاۋىنگەر اعامىزدىڭ ءبىرى – كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى، «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنىڭ يەگەرى، مايدان الاڭىندا وعى تاۋسىلعان بەتتە قولما-قول ۇرىستا ەرلىكپەن قازا تاپقان امانتاي داۋلەتبەكوۆ ەدى. ونىڭ ەسىمى كۋرسك تۇبىندەگى شايقاستا ەرلىكپەن سوعىسىپ، قازا تاپقان باتىرلارمەن بىرگە رەسەيدىڭ پونىروۆ اۋدانىنداعى مەموريالدىق كەشەندە التىن ارىپپەن جازىلعان.

 1943 جىلعى 9 شىلدەدە 1180-تانكەرگە قارسى جويۋ ارتيل­لە­ريا پولكىنىڭ جاۋىنگەرلەرى باتىس مايدانىنىڭ جالعىز جو­لىن كەسىپ تاستاپ، فاشيس­تەر­­گە كۋرسككە اپاراتىن جولدى بۇزىپ وتۋگە مۇمكىندىك بەر­­مەدى. ءوز ومىرلەرىن سارپ ەتىپ، ەرجۇرەك جاۋىنگەرلەر ءۇش تاۋلىك ىشىندە جاۋدىڭ تانك شا­بۋى­لىنا تويتارىس بەردى. «پو­نى­روۆ قالاشىعىنا جاۋدى ءجى­بەر­مە» دەگەن جاۋىنگەرلىك بۇي­رىق­تى ابىرويمەن ورىنداپ، كۋرسك ماڭىنداعى قارسىلاس سوق­­قىسىنىڭ نەگىزگى باعىتىنا قار­سى تۇردى.

«تەك ءبىر كۇن ىشىندە عانا ەر­جۇرەك جاۋىنگەرلەر قارسى­لاس­تىڭ شابۋىلدارىن قايتا-قايتا تويتاردى جانە ءوز قورعا­نىس پوزيتسياسىن تايسالماي ۇستا­دى» دەيدى قازىرگى رەسەي فە­دە­راتسياسى پونىر اۋدانىنىڭ باس­­شىسى ۆ.س.تورۋباروۆ. سول ەرجۇرەك جاۋىنگەرلەردىڭ قا­سىن­دا ەرلىكپەن شايقاسقان قازاق­ستاندىق جاۋىنگەر، كەڭەس ودا­عىنىڭ باتىرى امانتاي ءداۋ­لەت­بەكوۆتىڭ ۇلى وتان سو­عى­­­سى كەزىندەگى ەرلىگى – وتان ال­دىنداعى ءوز بورىشىن ورىن­داۋ­­دىڭ، وتانعا شەكسىز بەرىلىپ قىز­مەت ەتۋدىڭ، اسكەري انتقا ادال بولۋ­دىڭ ۇلگىسى.

بابالارىنان قانمەن تاراعان رۋح پەن تەكتىلىكتى بويىنا جيىپ وسكەن امانتاي داۋلەتبەكوۆتىڭ دە ناعىز لايىقتى باتىر بولعانى تا­ريح پاراقتارىندا سايراپ جاتىر. ولاي بولسا باتىردىڭ ءومىر جولى مەن سوعىستاعى ەرلىكتى ءىس­تە­رىنە توقتالىپ وتسەك.

امانتاي داۋلەتبەكوۆ قارا­عان­دى وبلىسى، جاڭاارقا اۋدا­نى، تۇگىسكەن اۋىلىنىڭ كۇن شى­عىس جاعىنداعى «اقكەڭەس» جە­رىندە 1917 جىلى 10 قاراشادا ءدۇ­نيەگە كەلگەن. بالالىق شا­عىندا جوقشىلىقتىڭ تاۋ­قى­مەتىن تارتىپ وسكەن ونى ءومىر­دىڭ ءوزى شيراتتى. ەل باسىنا ءتون­گەن ناۋبەت اشارشىلىقتان، ودان قالا بەردى زورلىق-زومبى­لىق­تىڭ زاردابىنان ايماق تۇر­عىن­دارىنىڭ وڭتۇستىككە ۇدەرە كوشكەنى ولكە تاريحىنان بەلگىلى. سول وتكەن عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىندا كالىڭ ەل بەتپاقتىڭ شولەيتى مەن قۇمىن باسىپ 400-500 شاقىرىم جەرگە قونىس اۋدارادى. سولاردىڭ اراسىندا امانتايدىڭ دا وتباسى بولدى. جاڭا جەرگە كەلگەندەر وسى جەرگە تۇراقتاپ، كولحوز قۇرىپ ۇجىمداسا ەڭبەك ەتتى. الايدا ماڭدايعا جازعان تاعدىر امانتايدى اتا-انادان ەرتە ايىردى. ۇلكەندەرگە ەرە وتىرىپ تالاس اۋدانى مايتوبە اۋىلىنا كوشىپ بارادى.

امانتاي اعامىز جەتىنشى سىنىپتى بىتىرگەن بويدا تالاپتانىپ جامبىل زووۆەتەرينارلىق تەحنيكۋمىنا ءتۇسىپ، ونى ويدا­عى­داي اياقتاپ، مايتوبە اۋىلىندا جۇمىسشى زووتەحنيك بولىپ جۇمىس ىستەيدى. اۋىلدا ءجۇرىپ قوعامدىق ىستەرگە ارالاسىپ، كاسىپوداق كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە دەيىن كوتەرىلەدى.

1939 جىلى بالالىق شاقتان بولاشاققا قادام باسقان، تالدىرماش جاس امانتاي قىزىل اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ، اسكە­ري قىزمەتتى قيىر شى­عىس­تا باس­تايدى. 2 جىل وتىسىمەن ۇلى وتان سوعىسى باستالىپ، اعا­مىز­دىڭ اسكەري قىزمەت اتقارىپ جات­قان پولكى ەلىمىزدى قورعاۋ ءۇشىن اسكەري-وقۋ جات­تىعۋ دايىندىعىن شاپشاڭ وتكىزىپ، 1942 جىلدىڭ جاز ايىندا بريانسك مايدانىنا جىبەرىلەدى. وسى ساتتەن باس­تاپ امانتاي اعامىز فاشيس­تەرمەن شايقاستاردا ءوزىنىڭ قايسار مىنەزىمەن كوزگە تۇسەدى. ول كەزدە جاۋىنگەر اعامىز 13-ارمياعا قاراستى تانكتەردى بۇزىپ جوياتىن 1180-پولكتىڭ ارتيللەريالىق ەسەپ كومانديرى بولاتىن.

كوماندير ا. داۋلەتبەكوۆتىڭ جاۋعا العاشقى شايقاسى 1942 جىلدىڭ ورلوۆ وبلىسىنداعى بايىرعى ورىس قالاسى ليۆ­نى­نىڭ وڭتۇستىگىندە باستالادى. فا­شيستەر ول كەزدە ۆورونەج جانە ستالينگراد باعىتتارىندا شا­بۋىلعا شىققان ەدى. جويقىن سوعىس ناعىز وسى جەردە بولعان-تۇعىن. ليۆنى مەن كاستورنوي اۋدان­دارىنداعى شابۋىلعا شىق­قان فاشيست اسكەرىنىڭ تەگەۋ­رى­نى مىقتى بولدى. وسى ايماقتا جاز بويى كەسكىلەسكەن ۇرىس بو­لىپ، ەكى جاق تا ءبىر قادام ءىل­گەرى باسا المادى. امانتاي وسى قانقۇيلى ۇرىستا ەرلىك كور­سەتىپ، «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدا­لىمەن ماراپاتتال­دى. ال 1943 جىلدىڭ 25 قاڭتارىندا تاعى ءبىر شايقاستا كوزسىز ەرلىك جاساپ، «قىزىل جۇلدىز» وردەنىن كەۋدەسىنە تاعادى. بۇل باتىر اعا­مىزدىڭ مەرەيىن كوتەرگەن قۇر­مەت ەدى.

1943 جىلدىڭ جازى بولاتىن، 6 شىلدەدە ورەل مەن كۋرسك تەمىرجولدارى اراسىنداعى پونىري قالاشىعى تۇبىندە كەس­كىلەسكەن ۇرىس باستالادى. فا­شيست اسكەرى بار كۇشىن جي­ناپ، كۋرسك يىنىندە تاعى دا ءبىر كۇشتى شايقاسقا ازىرلەنىپ جاتتى. بۇل جاۋدىڭ ماسكەۋ مەن ستالينگراد تۇبىندەگى جەڭى­لىس­تەردەن كەيىنگى ۇلكەن ءۇمىت ارت­قان تاعى ءبىر تالپىنىسى ەدى. وتكەن جەڭىلىستەرىنەن ساباق العان ولار جاڭا شابۋىلعا جاڭا­شا دايىندىقپەن كەلدى. جاڭا اسكەري قۇرامالارمەن قاتار «تيگر» اۋىر تانكتەرىن، ءوزدى­گى­نەن جۇرەتىن «فەردينانت» زەڭبى­رەكتەرىن وسى ۇرىستا ال­عاش سىناماققا اكەلە باستايدى. سوندىقتان جاۋ سوققى بەر­ەر باعىتتاردا بەكىنىستەر جاسا­لىپ، تانك شابۋىلىنا قارسى تۇرارلىق كۇشتەرىن كۇنى بۇ­رىن شوعىرلاندىردى. كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ ءۇمىت ارتقانى تانككە قارسى اتاتىن زەڭبىرەكتەر بولا­تىن.

پونىروۆ قالاسىنىڭ تۇبىندە 13-ارميانىڭ 307-ديۆيزياسىنىڭ پولكتارى قورعانىستا تۇردى. ولەرمەن جاۋدىڭ قارقىنى ءبىر تولاستامادى. قانشاما تانكتەرى وت قۇشاعىنا ورانعانىمەن ونىڭ ورنىنا جاڭالارى كەلىپ، ورشەلەنە العا ۇمتىلدى. وسى ساتتە امانتايدىڭ توبى جاۋ اسكەرىنىڭ قورشاۋىندا قالادى. قىسىلتاياڭ شاقتا زەڭبىرەكشىلەر كومانديرى قورشاۋدى بۇزىپ شىعۋعا ارەكەت جاسايدى. امانتاي زەڭبىرەك جانىنا ەكى ادامنان قالدىرىپ، جاۋىنگەرلەردى باس­تاپ تانكىلەرگە ىلەسكەن جاۋدىڭ جاياۋ اسكەرلەرىمەن قويان-قولتىق ۇرىسقا شىعادى. وسى وقيعانى تولىعىمەن راستايتىن قۇجات مۇراعاتتا ساقتالعان. 1180-ارتيللەريا پولكىنىڭ كومانديرى پودپولكوۆنيك ماتس قول قويعان وسى ءبىر قۇجاتتا امانتاي باس­قارعان ارتيللەريالىق راس­چەت­تىڭ جاۋمەن شايقاستاعى ەرلىگى بىلايشا باياندالدى: «...ۇرىس ەكى ساعاتقا سوزىلدى. جاۋ 13-ءىنشى رەت شابۋىلعا شىقتى، بار ويى ءوز جولىنا كەدەرگى بولىپ تۇرعان داۋلەتبەكوۆ راسچەتىن قۇرتۋ بولاتىن. بىراق «سۋ-7» ماركالى 10 تانكى، جاۋدىڭ ءبىر روتاداي جاياۋ اسكەرى قۇرتىلدى. جاۋ ودان بەتەر ىزالانىپ، با­تىر­­دىڭ زەڭبىرەگىن تاپتاپ كەت­پەكشى بولدى. نەبارى ءتورت-اق ادامى قالعان زەڭبىرەك پەن ونىڭ راسچەتىن قۇرتۋعا جاۋ 14 رەت وقتالدى. ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەردىڭ سناريادتارى بىتۋگە اينالدى. تانكتەر مەن اۆتوماتشىلار زەڭبى­رەككە 150 مەتردەي جا­قىن كەلدى. جاۋدىڭ ءدال تيگەن سناريادىنان داۋلەتبەكوۆتىڭ زەڭبىرەگى مۇلدەم ىستەن شىقتى. وسىنداي قىسىلتاياڭ شاقتا داۋلەت­بەكوۆ تاباندىلىق تانىت­تى. ءتىرى قالعان ءتورت جاۋىنگەر ونىڭ بۇيرىعى بويىنشا ورىن­دارىنان تۇرىپ، جاۋدىڭ جاياۋ اسكەرىنە قارسى ۇمتىلدى. وقتارى ابدەن بىتكەن جاۋىنگەرلەر قويان-قولتىق ۇرىسقا كوشتى. وسى جاعدايدىڭ وزىندە امانتاي ءتورت ءفاشيستى مۇرتتاي ۇشىردى. بىراق ونىڭ وزىنە دە وق ءتيدى...».

كوماندوۆانيەنىڭ كەلتىرگەن تاعى ءبىر جازباسىنداعى دەرەك­تەر بويىنشا اعا سەرجانت ا.داۋلەت­بە­كوۆتىڭ زەڭبىرەگى جاۋ­دىڭ 29 تانك، 13 ءوزى جۇرەتىن زەڭ­بىرەگىن ىستەن شىعارىپ، 150 جاياۋ اسكەر مەن 40 اۆتوماتشىنى جوي­عان ەكەن.

اسكەري قولباسشىلىق 1943 جىل­­دىڭ 9 شىلدەسىندە جاۋ­­­مەن ارىس­تانشا الىسىپ ەرلىكپەن قازا تاپقان با­تىر­­دىڭ ەرلى­گىن لايىقتى باعا­­لا­دى. كسرو جوعارى كە­ڭە­سى پرەزي­دي­ۋمىنىڭ 1943 جىل­دىڭ 24 جەلتوقسانىنداعى جار­لىعى بويىن­شا امانتاي ءداۋ­لەتبەكوۆكە «كەڭەس وداعىنىڭ با­تى­رى» اتاعى بەرىلدى. ەرلىگى ءۇشىن باعالانعان ۇلكەن ناگرادامەن بىرگە «لەنين وردەنى» جانە «التىن جۇلدىز» قوسا بەرىلەدى.

1943 جىلدىڭ 9 شىلدەسىندە كۋرسك دوعاسىندا ەرلىكتىڭ وشپەس ۇلگىسىن كورسەتكەن امانتاي رەسەيدىڭ كۋرسك وبلىسىنىڭ پو­نىري كەنتىندە باۋىرلاس­تار زيراتىندا جەرلەندى. پونى­روۆ اۋدانىنىڭ باسشىسى ۆ.س.تورۋباروۆتىڭ جامبىل وبلى­سى اكىمىنە جولداعان حاتىندا فەدەرالدىق ماڭىزى بار «باتىر-ساپەرلارعا» ەسكەرت­كىشىندە باتىردىڭ ەسىمى جازىل­عانىن جانە «كۋرسك دوعا­سى­نىڭ سولتۇستىك بولىگىنىڭ باتىر­لا­رى­نا» قويىلعان مەموريالدىق كەشەنىندە باتىردىڭ جەكە سۋرەتى سالىنعان ءمارمار تاس قويىل­عا­نىن، ءوزى جەرلەنگەن باۋىرلاستار زيراتىنىڭ جانىنداعى اۋىلعا كوشە اتى بەرىلگەنىن جازعان ەدى.

سوعىس جىلدارى اسكەري كوميسسار بولعان، مايدانگەر ماح­مۇد شوقالاقوۆ: «امانتاي مەنىڭ قۇرداسىم، دوسىم ەدى. جاستىق شاعىمىز بىرگە ءوتتى. ول دون، ەدىل (ۆولگا) بويىندا بولعان قاندى شايقاستارعا قاتىستى. ەدىل جاعالاۋىنا جەتكەن جاۋدى بەرى وتكىزبەۋ ءۇشىن جان الىپ، جان بەرىپ شايقاستى. زەڭبىرەگىنەن وق جاۋدىرتىپ، جەر تارپىپ ۇمتىلعان جاۋ تانكىلەرىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن جايراتىپ سالدى. جاياۋ اسكەرلەرىن جەر جاس­تاندىردى. ول ۇلكەن اشۋ، كەكپەن سوعىستى. ويتكەنى ەدىلدىڭ بەرگى جاعىندا ءوزىنىڭ سۇيىكتى وتانى – قازاقستان تاياق تاستام جەردە جاتقان. قاسيەتتى قازاق جەرىن جاۋعا باستىرۋ ءور نامىستى، وجەت جىگىت ءۇشىن ولىممەن تەڭ ەدى. سول ءۇشىن ول جانىن دا، قانىن دا اياماي سوعىستى. اقىرىندا ەكپىندەپ كەلگەن جاۋدىڭ ساعىن سىندىرىپ، كەلگەن جاعىنا قاراي تىرقىراتا قۋدى» دەگەن ەكەن.

بۇگىندە ءومىرىنىڭ از جىلىن وتكىزگەن تالاس اۋدانى، مايتوبە اۋىلىنداعى ا.داۋلەتبەكوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ الدىندا ءبيۋستى ورناتىلعان. باتىردىڭ ەسىمىمەن مايتوبە اۋىلىنداعى مەكتەپتىڭ اتى جانە ءبىر كوشە اتالادى. بۇل – باتىردىڭ وشپەس ەرلىگىنە دەگەن ۇلكەن قۇرمەتتىڭ ايعاعى.

فاشيزمگە قارسى سوعىستا ەرلىك پەن قاھارماندىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن قانشاما بوز­داق­تار مەن جاۋىنگەرلەردىڭ ەسىم­دە­رىن جاس ۇرپاققا ناسي­حات­تاۋ، جۇيەلەۋ، زەردەلەۋ ماق­ساتىندا «پارىز» قوعام­دىق بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى، جام­بىل­دىق ءالى بەكق ۇلى ءالى ۇلى اعامىز سوعىس ۋاقىتىنداعى دەرەكتەردى جيناۋ­دا جانە قازاق ەلىنىڭ باتىر بالاسى امانتاي داۋلەتبەكوۆ تۋرالى مالىمەتتەر ىزدەۋدە ۇلكەن قىزمەت اتقارىپ كەلەدى. ول كىسى دە رەسەي جەرىندەگى اسكەري داڭق جەرى پونىروۆ اۋدانىنداعى جاۋىنگەرلەردىڭ زيراتتارىنا بارىپ قايتتى.

سونىمەن قاتار 2018 جىلعى
12 ماۋسىمدا پونىروۆ اۋدا­­نىنىڭ باسشىسى ۆ.س.تورۋبا­روۆ­تىڭ كۋرسك شايقاسى جەڭىسىنىڭ 75 جىلدى­عى­نا ارنالعان مەرە­كە­لىك ءىس-شا­راعا قاتىسۋعا شاقىرۋى­مەن، امانتاي اعامىزدىڭ اكەسى ءداۋ­­لەت­­بەكپەن بىرگە تۋعان ءابىش­­­­­­تىڭ نەمەرەسى وڭال توق­قۇ­لى­­قىزى ابىشەۆا باۋىرلاس­تار زيراتىندا ەرلىكپەن قازا تاپ­قان باتىر اتاسى امانتاي داۋلەتبەكوۆتىڭ جاتقان جەرىنە ەلدەن ءبىر ۋىس توپىراق اپارىپ، تۋعان-تۋىسقاندارىنىڭ اماناتىن ورىندادى.

وكىنىشكە قاراي امانتاي داۋلەتبەك ۇلى وتباسىن قۇرا المادى. بىراق تۋعان-تۋىس­تا­رى­­نان تاراعان نەمەرە-ءشو­بە­رە­­لەرى بۇگىندە باقىتتى عۇ­­مىر كەشۋدە. امانتايدىڭ شە­­جىرەسىنە توقتالساق، ۇلتى­مىز­عا تا­لاي مىق­تىلاردى سىي­­­­لا­عان جا­عالبايلى
تار­­­­ماعىنان كە­لەشى-ايت ۇلى بەي­­­سەم­باي-توقتامقۇتتى مۇرات-تۇڭ­عات-يمان تارايدى. يمان­نان ءتورت­ ۇل: ءابىش، تۇبەك، ءداۋ­لەت­بەك، مۇستا­فا.­ داۋلەتبەكتەن امان­تاي وربىگەن.

مايداندا كوزسىز ەرلىك كور­سە­تىپ، وتان، تۋعان جەر ءۇشىن جاۋدى جەرمەن-جەكسەن قىلعان بوزداقتار مەن ارداگەرلەرگە قارىز­دارمىز. ولاردىڭ ءومىر جول­دارى مەن وشپەس ەرلىكتەرى ءبىز­دىڭ جۇرەگىمىزدە ماڭگى ساق­تا­لادى.

 

روزا بيسەنوۆا،

تىل ارداگەرى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

«كيىك جاپپاي قىرىلىپ جاتىر»..

ايماقتار • بۇگىن، 14:15

پنەۆمونيادان 5 ادام قايتىس بولدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:00

شقو-دا تۇرعىندار ەۆاكۋاتسيالاندى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

تاسقىن قاۋپى اۋەدەن زەرتتەلدى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

الماتىدا تاۋ باۋرايى وتقا وراندى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار