مەن ونىڭ ايتقان اڭگىمەلەرىن قۇمارتا, ىنتىعا تىڭدايتىنمىن. ولاردى تىڭداعاندا سوعىس دەگەن سۇمدىقتىڭ شىن ماعىناسىن تۇيسىنگەندەي, مايداننىڭ ۇسكىرىك ايازىنىڭ سۋىق لەبى مەنىڭ دە بەتىمدى شارپىپ وتكەندەي سەزىمگە بولەنۋشى ەدىم. اسىرەسە ناعاشى اعامنىڭ قان-قاساپ قىرعىننىڭ ناعىز ورتاسىندا ءجۇرىپ, ولىمنەن قالايشا امان قالعان ءساتتەرى قىزىقتىراتىن. 1925 جىلى تۋعان ول 1943 جىلى مامىر ايىندا, سوعىس ىزعارى ەلدىڭ اپشىسىن قۋىرىپ, بەرەكەسىن الىپ, ارقانى ايازداي قارىپ تۇرعان ۋاقىتتا اسكەرگە شاقىرىلادى. شۋ اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتى الدىندا ءوزى قۇرالپى جاس جىگىت, سوعىستان كەيىن كومپوزيتور بولىپ اتاعى ەلگە جايىلعان ءابىلاحات ەسپاەۆپەن تانىسادى. ارتىنان ەكەۋى دوس بولىپ كەتەدى.
– ءبىزدى ۆوەنكومنىڭ ءوزى قابىلداپ, فرۋنزە (وسى كۇنگى بىشكەك) قالاسىنداعى اسكەري ۋچيليششەگە باراتىنىمىزدى ايتىپ, جولداما بەرىپ, ءسات ساپار تىلەپ, قولىمىزدى قىستى, – دەيتىن ەدى ناعاشىم. – اسكەرگە دايىندايتىن ۋچيليششەدە نەبارى ەكى اي وقىدىق. ءسويتىپ, شالا-شارپى پىسكەن كۇلشەدەي, شىلدە ايىندا مايدانعا اتتاندىق. بىزدەردى سوعىسقا اپارا جاتقان ەشەلوندا ۇرلەمەلى اسپاپتار وركەسترى بولعانى ەسىمدە. پويىز ايالداعان جەردە ادەمى بي بيلەنەتىن, مۋزىكا تارتىپ, جاستاردىڭ كوڭىلىن شارىقتاتىپ جىبەرەتىن. سولداتتاردىڭ ىشىندە دە نەبىر ءبيشى, ءانشى, كۇيشى, ونەر يەلەرى بولدى عوي. ەشەلوننىڭ الدى ءاپ-ساتتە-اق توي-دۋمانعا اينالىپ جۇرە بەرەتىن. ءابىلاحات الگى مۋزىكانت, انشىلەرگە ءبىر تابان جاقىن بولدى. ءتىپتى كەيدە ءوزى دە قوسىلىپ, اسپاپتاردا وينايتىن. جامبىلعا كەلىپ, ەشەلون توقتاعاندا حالىق جينالىپ, بىزگە قوشەمەت-قۇرمەت كورسەتىپ, ءسات-ساپار تىلەپ, شاعىن ميتينگ وتكىزدى. سول ارادا ءابىلاحات بىرەۋدىڭ دومبىراسىن قالاپ الىپ, وزىمەن بىرگە حاركوۆ قالاسىنا دەيىن الىپ ءجۇردى. ول كۇي دە تارتاتىن, دومبىراعا قوسىلىپ, ءان دە سالاتىن.
– قاسەكە, مايداندا اجالدان بىرنەشە رەت قالدىم دەپ ەدىڭىز عوي, سولاردى ايتىڭىزشى, – دەيمىن مەن.
– «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا اجالدى ولەدى» دەيدى قازاق. «قۇدايسىز قۋراي سىنبايدى» دەگەن ماقال جانە بار. ەكەۋىنىڭ دە راس ەكەنىنە ءشۇباسىز سەنەمىن. وسى كۇنى ويلانسام, جالپى, ءتورت رەت اجالدان قالىپپىن. ءۇش رەت مايدان دالاسىندا. ءتورتىنشى رەت سوعىستان كەيىنگى بەيبىتشىلىك زاماندا. مەن اسكەرگە 1943 جىلى كوكتەمدە الىنىپ, ون ءبىر جىلدان كەيىن, 1954 جىلى جازدا عانا بوساندىم عوي اسكەر قاتارىنان. مۇنىڭ ءبارى سول كەزدەگى وقيعالار.
– كيەۆتى جاۋدان ازات ەتكەننەن كەيىن-اق فاشيست باسقىنشىلارىنىڭ قۇتى قاشىپ, تايتالاسۋعا بەتتەمەي, اسىپ-ساسىپ شەگىنە بەردى, – دەر ەدى اڭگىمەسىن جالعاستىرىپ. – سودان جاۋ قاشىپ, ءبىز قۋىپ, الەكساندريا دەگەن شاعىن عانا قالاعا جاقىن كەلگەنىمىزدە فاشيستەر كەنەت تابان تىرەسە ايبات قىلىپ, تەكەتىرەسە كەتتىك: تارس-تۇرس اتىس, شابىس, ولاردى قايدام, بىزدەن سول كۇنى كوپ ادام شىعىن بولدى.
جاۋ بەكىنىسى وزدەرىنە وتە قولايلى, ۇزىننان ۇزاق جاتقان كەڭ جوتانىڭ ۇستىندە ەكەن. ءبىزدىڭ كومانديرلەر دە جانكەشتى عوي, سول قىستالاڭ مەزەتتە «العا!», «وتان ءۇشىن!» دەپ ۇرانداپ, وزدەرى باستاپ اتىپ تۇرىپ, وزگەلەردى ىلەستىرە العا ۇمتىلعانىن كورسەڭىز! وققا دا ۇشىپ جاتادى اياۋلى ازاماتتار!
ءدال سول كۇنى تۋرالاپ كەلىپ قالعان ءبىر اجالدان قالدىم. ول بىلاي بولدى. ەل قاتارىندا جۇگىرىپ كەلە جاتقانىمدا جۇرەك تۇسى وسى عوي دەگەندەي ەنتەلەگەن جاۋدىڭ وعى مەنىڭ كەۋدە تۇسىمدى جاۋىپ تۇرعان اۆتوماتتىڭ وقشانتايىنا كەلىپ ساق ەتتى, وق تيگەن جەر جارق-جۇرق ەتىپ تۇتانىپ, ءتۇتىن بولىپ بارىپ باسىلدى. اينالامدا كەلە جاتقاندار ماعان وق تيگەنىن كورىپ, ىشتەي قوش ايتىسقانداي جالتاق-جالتاق قاراعانى ەسىمدە. مەنىمەن ءبىر قاتاردا جۇگىرىپ كەلە جاتقان مايدانداس دوسىم ءابىلاحات ەسپاەۆ كوزىنە جاس الىپ, ماعان قيماي كوز تاستاپ, «مۇقانوۆ جارالاندى» دەپ ايقاي سالىپ, باسقا امالى بولماي, كومانديردىڭ بۇيرىعىن ورىنداپ, وزگەلەرمەن بىرگە العا ۇمتىلىپ بارا جاتتى. قىزىعى سول – مەن وق تيگەنىمەن, ول وققا جىعىلماق تۇگىلى, ودان بەتەر قۇلشىنىپ ىلگەرى باسىپ كەلەمىن ەرتەگىدەگى باتىرلارداي. روتامىزدىڭ اعا سانينسترۋكتورى حاسەن اعا ءوزى دە بايقادى ما, الدە ءابىلاحاتتىڭ ايقايىن ەستىپ, «جاس بالا ەت قىزۋىمەن ولەرىن بىلمەي بارا ما» دەپ ويلادى ما, مەنى قۋىپ جەتىپ, ۇستاپ الىپ, جەرگە جىعىپ, جاتقىزىپ: «نە بولدى؟», «قاي جەرىڭە ءتيدى؟» دەپ سۇرادى. سول قولىمنىڭ بۇلشىق ەتى ازداپ قانا سەزگەندەي بولعانىن ايتتىم. مەنى شەشىندىرىپ جاتپادى, قايشىسىمەن فۋفايكامنىڭ جەڭىن ءتىلىپ جىبەردى. قايشىنىڭ ۇشى ءبىر قاتتى زاتقا تيگەندەي بولدى, قاراساق – وق! كادىمگى ءفاشيستىڭ وعى, ۇزىندىعىنا تاڭ قالدىم; ادەتتە ءبىز وقتى گيلزانىڭ ۇشىنان كورەمىز, ال وقتىڭ ۇشتەن ەكى بولىگى گيلزانىڭ ىشىندە تۇرادى ەكەن, ونى ادەتتە بايقامايدى ەكەنبىز. سويتسەم, جاۋ وعى اۆتوماتتىڭ وقشانتايىنا ءتيىپ, ونى تەسىپ ءوتىپ, اسكەري فۋفايكانىڭ ماقتاسىن ازىراق كۇيدىرىپ, سول جەردە تۇرىپ قالعان ەكەن. اعا سانينسترۋكتور الگى وقتى فۋفايكەنىڭ ماقتاسىنىڭ اراسىنان الىپ, ماعان ۇستاتىپ تۇرىپ: «سەن, ىنىشەك, ولمەيدى ەكەنسىڭ, سەنى ساقتاۋشى پەرىشتە بولماسا, مىنا پالە مايىپ ەتىپ كەتپەي مە, قاراشى, ءتىپتى دەنەڭە دە دارىماپتى. قۇداي سەنى ءبىر اجالدان الىپ قالدى, بار, دوسىڭدى قۋىپ جەتىپ قۋانىشىڭا ورتاق ەت» دەپ ارقامنان ءبىر قاعىپ قالا بەردى, مەن جۇگىرىپ العا كەتتىم.
سول وقتى ءۇيىمنىڭ ادرەسى جازىلعان قاعازبەن بىرگە اسكەري شالبارىمنىڭ «پيستونچيك» دەپ اتالاتىن كىشكەنە قالتاسىندا بويتۇمارداي ساقتاپ ءجۇردىم, كەيىن اياعىما وق ءتيىپ جارالانعاندا, قانعا مالىنعان شالبارىمدى اۋىستىرۋعا تۋرا كەلگەندە, اپىل-عۇپىل اسىعىستا قالتامنان الۋدى ۇمىتىپ كەتىپپىن...
– سوعىس اياقتالعان سوڭ, بەيبىتشىلىك زاماندا, كەڭەس وداعى الداعى بولۋى مۇمكىن دەپ سانالاتىن ءۇشىنشى دۇنيەجۇزىلىك اتوم سوعىسىنا دايىندىققا كىرىسكەن كەزدە جاراتقاننىڭ جازۋىمەن ءتورتىنشى رەت اجالدان قالدىم, – دەۋشى ەدى ناعاشىم. – سوعىس بىتۋگە جارتى جىل قالعاندا مايداننىڭ العى شەبىندەگى جاۋىنگەرلەردىڭ ىشىنەن جەتى كلاستىق ءبىلىمى بارلارىن ىرىكتەپ, تاڭداپ, بولاشاقتا بىلىكتى وفيتسەرلەر دايىنداۋ ءۇشىن اسكەري ۋچيليششەلەرگە جىبەرە باستادى. سول تىزىمگە ارنايى قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەگەن كوميسسيا, ءتاڭىر جارىلقاپ, مەنى دە قوسىپتى. ءبىز وندا ۆيسلا وزەنىنىڭ جاعاسىندا تۇرعانبىز. ءبىزدى كامىشين دەگەن قالاعا جەتكىزدى. وسىندا جاڭادان تانك ۋچيليششەسى قۇرىلعان ەكەن. باس-اياعى ونشاقتى كۇندە تاعدىرىمىز كۇرت وزگەرىپ, مايداننىڭ العى شەبىندەگى وق پەن وت وتىندەگى سولداتتان اسكەري ۋچيليششەنىڭ شاكىرتىنە اينالىپ شىعا كەلدىك. قارا جەردەن ءوزىمىز قازىپ الاتىن سىز وكوپتىڭ ورنىنا جايلى توسەكتە جاتاتىن بولدىق.
اسكەري وقۋدى اياقتاپ, وفيتسەرلىك شەن العان سوڭ جەڭىلىس تاپقان گەرمانياداعى سوۆەت اسكەرى قاتارىندا ءۇش جىل قىزمەتتە بولىپ, برەست قالاسىنا كەلىپ تۇراقتادىم. امەريكالىقتار جاپونياعا قارسى اتوم بومباسىن قولدانعان كۇننەن باستاپ-اق كەڭەس وكىمەتى سونداي قارۋ جاساۋعا جانتالاسا كىرىسكەنىنىڭ ارقاسىندا 1949-1954 جىلدار اراسىندا بىزدە دە اتوم بومباسى جاسالدى. ەندى قايتسەك تە اتوم بومباسىن جارىپ, الەمگە ايگىلەپ, امەريكالىقتاردان ەسە قايتارۋىمىز, دوسقا دا, قاسقا دا ازۋ ءتىسىمىزدى كورسەتۋىمىز كەرەك بولدى. وسى ماقسات – كەڭەس وكىمەتى باسشىلارىنىڭ ۇيىقتاعاندا تۇسىنە كىرەتىن, وياۋ وتىرعاندا ويىنان كەتپەس ارمانى ەدى. 1954 جىلى كەڭەس ەلى وسىنداي ماقساتىنا جەتتى. ەلۋگە جاقىن مەملەكەتتەردىڭ قارۋلى كۇشتەرىنىڭ باس قولباسشىلارىن قاتىستىرىپ, ايگىلى توتسسكي اتتى پوليگوندا اتوم بومباسىن جارىپ, بۇكىلوداقتىق اسكەري ويىن جۇرگىزىلەتىن بولدى. ويىنعا مىڭداعان ادام قاتىستى, قارۋ-جاراقتىڭ سول كەزدەگى ەڭ جاڭا تۇرلەرىن پايدالاناتىن بولدىق. ادام دا, قارۋ-جاراق تا اتوم بومباسىمەن بىرگە سىناقتان ءوتۋى كەرەك ەدى.
بۇل ماقساتتىڭ قايعى-قاسىرەتى – سول كەزدە مەملەكەت باسشىلارى نە ايتسا سونى قوشامەتتەيتىن قارا بۇقارا حالىق, اتوم بومباسىن جارىپ, اسكەري ويىن وتكىزۋدىڭ ارتى نە بولاتىنىن ويلاي دا المادى. ال بىلگەندەر, عالىمدار, ەكىدەن-ۇشتەن «ەڭبەك ەرىنىڭ» التىن جۇلدىزىن تاققاندار, جوعارى لاۋازىمدى پارتيا, مەملەكەت قايراتكەرلەرى, اسكەري باسشىلار كەشە عانا سۇراپىل وتان سوعىسىنان امان قالعانىنا ءالى كۇنگە قۋانىشى قوينىنا سىيماي, تاۋبە ەتىپ, كۇن كوزىنە, كەلەشەگىنە ۇلكەن ۇمىتپەن قاراپ جۇرگەن ورىمدەي جاس سولداتتاردى, سەرجانتتاردى, كىشى وفيتسەرلەردى اتوم قارۋىن قولداناتىن توتسسكي پوليگونىنا اپارىپ, قۇربان ايتقا شالۋعا ارناعان لاقتاي ەتىپ بايلاپ قويدى. ءۇش اي بويى دايىندىقتان سوڭ اتوم بومباسىن جەتى كۇن تاستاي الماي, اۋرەلەنىپ ءجۇرىپ, اقىرى تاستاپ, ويلاعانداي بولماسا دا كورسەتۋگە جارايتىنداي ەتىپ جارىپ, اسكەرلەردىڭ نەشە ءتۇرىن بومبا جارىلعان الاڭنان وتكىزىپ, تويدان تارقاعانداي اسكەرلەر وزدەرىنىڭ تۇرعان-تۇرعان جەرىنە قايتقان-دى.
ول كەزدە مەن برەست قالاسىندا ورنالاسقان ەڭ سوڭعى ۇلگىدەگى تانكتەرمەن جابدىقتالعان ورىمدەي جاستاردان قۇرىلعان اسكەري بولىمدە قىزمەت ىستەيتىن ەدىم. ول جىلدارى اسكەر قاتارىندا بولۋ مەرزىمى ءۇش جىلعا سوزىلاتىن. ساربازدار ءۇش جىلدىڭ ىشىندە سوعىس قارۋ-جاراعىن جەتە مەڭگەرىپ, وزدەرى دە ايتارلىقتاي ەر جەتىپ, تەپسە تەمىر ۇزەتىن ناعىز جىگىتتەر بولىپ ءوسىپ جەتىلەتىن. قايراتىنا ايلاسى ساي, ىسىنە اقىلى ساي سەگىز قىرلى ساربازدار ساپتا تۇرعاندا, ءۇش جىل بويى سولاردى ىنىڭدەي تاربيەلەگەنىڭدى ويلاپ, بويىڭدى قۋانىش بيلەيتىن. جوعارى لاۋازىمدى قولباسشىلاردان دا العىس الىپ, توبەمىز كوككە جەتكەندەي بولاتىن ەدىك.
سول 1954 جىلى جوعارعى قولباسشىنىڭ قۇپيا بۇيرىعىمەن ءبىزدىڭ اسكەري قۇراما دۇنيە جۇزىنە پاش ەتكىزەر مەملەكەتتىك ءمانى بار, بۇرىن-سوڭدى بولماعان اتوم قارۋى قولدانىلاتىن بۇكىلوداقتىق اسكەري ويىنعا قاتىساتىن بولىپ, قۇداي كورسەتپەسىن, ءبىر كۇننىڭ ىشىندە شالا ب ۇلىندىك تە قالدىق...
22 ماۋسىم كۇنى برەست ستانساسىندا تانكتەردى ەشەلونعا تيەپ, جۇرۋگە دايىن ەكەنىمىزدى بايانداپ, قالاتىن جولداس-جورالارمەن قوش ايتىسىپ, يۋ-قيۋ بولىپ جاتقان كەزدە ەشەلون كەزەكشىسى كەلىپ مەنى شتابقا شاقىرىپ اكەتتى. ويدا جوق جەردە, نە بولىپ قالدى ەكەن دەپ شاقىرعان كىسىگە كەلگەنىمدە, مەنىڭ قولىما كونۆەرتكە سالىنعان رەسمي قاعاز ۇسىندى. وقىپ قاراسام, كەڭەس وداعىنىڭ قورعانىس ءمينيسترى مارشال گ. ك. جۋكوۆ قول قويعان بۇيرىق. ول بۇيرىق بويىنشا: «مەنى مايدانعا شىعارىپ سالىپ, قايتا ورالۋىمدى كۇتىپ جۇرگەن اكە-شەشەم ابدەن قارتايدى. مەنىڭ سودان بەرى اسكەر قاتارىندا جۇرگەنىمە ون ءبىر جىل. ەلدە ولارعا قارايتىن وزگە بالالارى جوق» دەپ بۇرىنىراق بەرگەن وتىنىشىمە وراي, 1954 جىلعى 26 ماۋسىمنان اسكەر قاتارىنان بوساتىلىپپىن...
وقىپ شىعىپ, نە قۋانارىمدى, نە قينالارىمدى بىلمەي اڭ-تاڭ بولىپ تۇرعانىمدا مەنى شىعارىپ سالۋعا كەلگەن بايبىشەم مەن ەكى جاسار تۇڭعىشىم باقىت ەكەۋى كەلىپ, ەستي سالا قۋانىپ, مەنى قۇشاقتاپ, كەزەك-كەزەك بەتىمنەن ءسۇيىپ, الدى-ارتىما قاراتپاي, بۇل ساپاردىڭ قاۋىپتى ەكەنىن بىلگەندەي, جىلدام ەرتىپ اكەتتى. مەن اسكەردەن سول كەتكەننەن مول كەتتىم, سول كۇنى قۇداي تاعالا مەنى ءتورتىنشى رەت اجالدان الىپ قالعانىن, كەيىن, مەنىڭ سونداعى اسكەري ويىنعا قاتىسقان قانشاما اياۋلى جولداستارىم, ساربازدارىم مەزگىلسىز دۇنيەدەن وتكەندەرىن ەستىگەندە عانا ءبىلدىم.
مەن ەشەلوننان جۇگىمدى الىپ ءتۇسىپ قالدىم. باسقالار قول بۇلعاپ, قايدا بارا جاتقاندارىن سەزبەي, كەتە باردى. مەنىڭ قالىپ بارا جاتقانىما سولداتتارىم قاتتى ابىرجىپ, قيماي قوشتاستى. اسىرەسە ءبىر بولىمشەدە ءبىر كىسىنىڭ بالاسىنداي بىرگە قىزمەتتە بولعان جەرلەس, قانداستارىم وسپان ناسىروۆ, تىلەمىس وشاقباەۆ, جومارت سەيىتوۆ, الەكساندر جاركوۆ سياقتىلار جىلاپ قوشتاستى.
ولاردىڭ جىلاعانىنداي دا بار ەكەن عوي. مەن ەلگە كەلىپ, بەيبىت ەڭبەككە كىرىسىپ, مەكتەپتە وزدەرىڭە ۇستازدىق ەتىپ ءجۇرگەنىمدە حات الىسىپ جۇرگەن وسپان ناسىروۆ ۇيگە دە كەلىپ, سول 1954 جىلى اتوم بومباسىن جارىپ جۇرگىزگەن اسكەري ويىننىڭ قالاي وتكەنىن, سول ويىننان كەيىن, اتوم بومباسى جارىلعان ايماقتان قامسىز-قاپەرسىز وتكەن ءبىزدىڭ تانكيستەر ۇزاماي-اق اۋرۋعا شالدىققانىن, سودان سوڭ ولاردى دارىگەرلىك كوميسسيادان تەز-تەز وتكىزىپ, ازىن-اۋلاق پەنسيا تاعايىنداپ, اسكەردەن بوساتقانىن جىلاعانداي بولىپ ايتقانى ەسىمە تۇسسە, بۇگىندەرى قاي جەردە يادرولىق قارۋ جارىلىپتى دەسە توبە شاشىم تىك تۇرىپ, اتوم بومباسىن جاساۋشىلارعا دا, ونى قارۋ رەتىندە قولدانۋشىلارعا دا لاعنەت ايتىپ وتىرامىن. وسپان قانداي ەدى – جىگىتتىڭ سۇلتانى ەدى, كەيىن جولىققاندا مەن داۋسىنان عانا تانىدىم, سىرت بەينەسى تۇگەل وزگەرىپ, ادەمى اققۇبا ءجۇزى جەر بەتتەنىپ, كون قاپتاعانداي بولىپتى, ازامات! سول ءبىزدىڭ ەڭ سوڭعى كورىسۋىمىز ەكەن, ول سودان كەيىن كەشىكپەي ەرەيمەنتاۋدا كوز جۇمىپ, ارماندا كەتكەندەردىڭ ءبىرى. وسىنىڭ ءبارى – كوز الدىمىزدا, ءوزىمىز دە كۋاسى بولىپ ءجۇرىپ باستان وتكىزگەن دۇنيە. ەندى مۇڭىڭدى كىمگە شاعارسىڭ, كىمنەن بولدى وسىنىڭ ءبارى دەپ سۇراۋ سالارسىڭ. كۇناھارلار, جازىقسىز جانداردى قۇرباندىققا, ولىمگە بايلاعاندار جالعاندى جالپاعىنان باسىپ, ك ۇلىپ, شالقىپ ءجۇرىپ ومىردەن ءوتىپ كەتكەن, – دەۋشى ەدى ناعاشىم.
قاسقاباي اعام ماعان بۇل اڭگىمەلەردى ايتقان كەزدە قازاقستانمەن شەكارالاس ورىنبور وبلىسىنداعى توتسسكي اتوم پوليگونىندا جۇرگىزىلگەن اتوم سىناعى جونىندەگى دەرەكتەر قۇپيا ەدى. وعان قاتىسقانداردىڭ بارىنەن «مۇنى ەش ۋاقىتتا ەشكىمگە ايتپايمىز» دەگەن قولحات الىنعان. ەندى بۇگىن ينتەرنەتتەن سول سىناقتىڭ قالاي وتكەنى, الگى سىناقتان سوڭ ونىڭ زاردابىنان 43 مىڭ سولدات پەن وفيتسەردىڭ ايىقپاس دەرتكە ۇشىراپ, ناقاقتان ناقاق كوز جۇمعانى ءجونىندەگى جان تۇرشىكتىرەر دەرەكتەردى وقۋعا بولادى...
بولات بوداۋباي,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
