ەل باسشىسىنىڭ العاشقى مەملەكەتتىك ساپارىنىڭ تۋىسقان وزبەكستانعا جاسالعانى ابدەن كوكەيگە قونىمدى. ءدىن ءبىرلىگى مەن ءتىل بىرلىگىنەن شىققان ءدىل بىرلىگى قازاق پەن ءوزبەكتى تاريح تورىندە توعىستىردى, سان عاسىرلىق ورتاق ءومىر, جۇزدەگەن جىلدارعى تاتۋ كورشىلەستىك تاعدىرلارىمىزدى تابىستىردى. ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى ەكى مەملەكەتتىڭ ءوزارا ىقپالداستىعىنىڭ الەۋەتى ەرەسەن, ونىڭ مۇمكىندىكتەرى ءالى دە تولىق پايدالانىلىپ وتىرعان جوق. بۇل باعىتتا سوڭعى جىلداردا قولعا الىنعان جۇيەلى جۇمىس, مەملەكەتارالىق بايلانىستارداعى اشىقتىق, ادامداردىڭ بارىس-كەلىسىنىڭ كوبەيۋى ءبارىمىزدى دە قۋانتادى. تاشكەنتتەگى كەلىسسوزدەر بارىسىندا ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ساۋدا اينالىمىن تاياۋ جىلداردىڭ وزىندە 5 ميلليارد دوللار كولەمىنە جەتكىزۋ ماقساتى العا قويىلعانى ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستىڭ جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلەتىنىن كورسەتەدى. وسى ورايدا وتكەن جىلدىڭ وزبەكستاننىڭ قازاقستانداعى جىلى, بيىلعى جىلدىڭ وزبەكستانداعى قازاقستان جىلى بولىپ جاريالانۋى اعايىندى حالىقتاردى بۇرىنعىدان دا جاقىنداتا تۇسۋگە سەپتەسەتىندىگى ءسوزسىز. كۇنى كەشە قازاقستان ونەر شەبەرلەرىنىڭ تاشكەنت ءتورىندەگى كونتسەرتىن تاماشالاپ وتىرعان كورەرمەندەردىڭ ءجۇزىندەگى ءسۇيسىنىستى سەزىنۋ وتە عانيبەت بولعانىن رازىلىقپەن ايتا الامىز. ءوزبەكستاننىڭ مەملەكەتتىك اقپاراتتىق اگەنتتىگىندە قازاق تىلىندە حابار تاراتۋعا ءمۇمكىندىك تۋاتىندىعى دا جان جادىراتار جاقسى جاڭالىق.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانسەيىت ءتۇيمەباەۆ جاقىندا ءباسپاسوز بەتىندە وزبەكستانداعى قانداستارىمىزدىڭ قاتارىنىڭ قالىڭدىعىن, ولاردىڭ انا تىلىندەگى اقپاراتقا سۇرانىسىن وتەۋگە اتسالىسۋ مەملەكەتتىك ماسەلە ەكەندىگىن ايتىپ ءوتكەن ەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆتىڭ كەلىسسوزدەرى ەلدەر اراسىنداعى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى, تاتۋ كورشىلىكتى, ءوزارا ءتيىمدى ىقپالداستىقتى جاڭا ساتىعا كوتەرگەن وسى كۇندەرى, 19 ساۋىردە نۇر-سۇلتان قالاسىندا «شىعىس جۇلدىزى ناۋاي» حالىقارالىق رۋحاني كەشتىڭ ۇيىمداستىرىلۋى وتە قۇپتارلىق ءىس بولدى.
ءيا, دوستىق ۇيىندە ۇيىمداستىرىلعان كەش «شىعىس جۇلدىزى ناۋاي» دەپ اتالىپتى. سوندا سويلەگەن ءسوزىمىزدە نەگىزىندە كەشتى «جاھان جۇلدىزى ناۋاي» اتاۋدىڭ دا ەش ارتىعى جوق ەدى دەپ قالدىق. مەركۋري پلانەتاسىنداعى الىپ كراتەرگە اتى بەرىلگەن, دۇنيە ءجۇزىنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنىڭ استانالارىندا ەسكەرتكىشى ورناتىلعان, سوناۋ XVI عاسىردىڭ وزىندە-اق دارا داۋىسى دۇنيەنىڭ قيىر-قيىرىنا جەتكەن نيزامەددين ءمىر الىشەر ناۋاي ەسىمىن الەمدىك ادەبيەتتەن حاباردار ءاربىر ادام بىلەدى, ءسوز ونەرىنىڭ ورنەگىن تاني الاتىن وقىرمان اتاۋلى ارداق تۇتادى. 2007 جىلى ۆاشينگتوندا «الىشەر ناۋاي جانە ونىڭ ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ مادەني دامۋىنا ىقپالى» دەگەن اتپەن الەمدىك كونفەرەنتسيانىڭ وتكەنى كوپ جايدى اڭعارتادى. راسىندا دا, الىشەر ناۋايدىڭ اسىرەسە ورتالىق ازياداعى حالىقتاردىڭ رۋحانياتىنا جاساعان اسەرى ەرەكشە ەكەندىگى داۋسىز. تۇركى تىلدەرىندەگى كلاسسيكالىق ادەبيەت شىن مانىندە الىشەر ناۋايدان باستالعان دەۋگە دە بولادى. ناۋايعا دەيىن جىر ءتىلى فارسي سانالىپ كەلگەنى انىق اقيقات. ول ءومىر سۇرگەن زاماندا تۇركى ءتىلى جىر جازۋعا ورالىمسىز ءتىل دەپ قارالاتىن. ناۋاي – عاسىرلار بويى قالىپتاسقان, ويدا ابدەن ورنىققان سول ءتۇسىنىكتى توڭكەرىپ تۇسىرگەن ادام. الىشەر عازالدارىنان كەيىن فارسي جالعىز ادەبي ءتىل مارتەبەسىنەن ايىرىلعان بولاتىن. ناۋاي ەسىمىنىڭ ءبىز ءۇشىن ەرەكشە قادىرلىلىگى – تۇركى ءتىلىنىڭ پوەزيالىق قۋاتىن العاش تانىتقاندىعىندا, ءبۇكىل الەمگە مويىنداتقاندىعىندا. ن.ي.كونراد, ە.ە.بەرتەلس, ۆ.م.جيرمۋنسكي سياقتى الەمگە ايگىلى ادەبيەتشىلەردىڭ ەڭبەكتەرىن قاراعان ادام ناۋاي پوەتيكاسىنىڭ سۇلۋلىعىن سەرگەك سەزىنە تۇسەدى, اقىن قالامىنىڭ وبراز, ەپيتەت, مەتافورا بايلىعىنا سۇيسىنبەي قويمايدى. وزبەكشەگە ءتىسىڭىز باتاتىن بولسا, الىشەردىڭ وزىنە ناۋاي (اۋەز) دەگەن بۇركەنشىك ات بەرۋىنىڭ ءمانىسىن ايقىن ۇعاسىز. اقىن ولەڭ, عازال, داستاندارىن ادەمى ءاندەي ەستىلەتىن اۋەزدى تىلمەن ءتوگىلتەدى. جالپى, ناۋاي داستاندارى ورىسشاعا دا بوياۋى كوپ بۇزىلماي, سىرى كەتپەي ساتىمەن اۋدارىلعان دەۋدىڭ ءجونى بار. مىسالى, «نە اجابكيم سارۆينوزيم ўن ساككيز يوشيندادۋر, Ўن ساككيز مينگ ولام وشۋبي انينگ بوشيندادۋر» دەگەن قوس جولدىڭ «نۋ تاك چتو ج, كول ۆ سەردتسە ميلوي ۆوسەمنادتسات تىسياچ سمۋت؟ ەي ۆەد تولكو ۆوسەمنادتسات, – رازۆە ليۋدي نە پويمۋت؟» دەپ الىنۋى جاپ-جاقسى ەمەس پە؟ نەمەسە «ودامي ەرسانگ دەماگيل ودامي, انينگكيم يўق حالق عاميدين عامي» دەگەن وسيەتتەي ءسوزدىڭ «چەلوۆەكوم نە نازوۆەتسيا توت, كوگو ليۋدسكوە گورە نە گنەتەت» دەپ كەلۋى دە ءساتتى شىققان. وسىندايدا ناۋاي اۋدارمالارىنا پاۆەل انتوكولسكي, بوريس پاستەرناك, سەرگەي يۆانوۆ, ۆسەۆولود روجدەستۆەنسكي, سەرگەي ليپكين سياقتى تاماشا تارجىمەشىلەردى تارتا بىلگەن وزبەك اعايىندارعا قىزىعا قارايسىڭ. الاتوپىلى تۋىسقاندارىمىز مۇنىمەن دە توقتاپ قالماقشى ەمەس. بۇل ءسوزىمىزدىڭ سىرىنا انۆارميرزو حۋساينوۆتىڭ مىنا ويىنان كەيىن ءوزىڭىز دە قانىعا الاسىز: «وزبەكستاندىقتاردىڭ ناۋاي اۋدارماشىلارىنا ايتاتىن اق العىسى ناۋايدى XXI عاسىردا وزبەكشەدەن ورىسشاعا اۋدارۋدىڭ يگىلىكتى ىسىنە اتسالىساتىن دارىندى دا ارىندى جاس تالانتتارعا قۋاتتى سەرپىن بەرە الادى. بۇگىنگى تاڭداعى ءسوز بوستاندىعى, ءدىن ەركىندىگى مەن حالىقتار دوستىعى تۇسىندا ناۋايدىڭ اسا باي مۇراسىن جاڭاشا اۋدارۋ قاجەتتىگىنە كەلىسەرسىزدەر دەپ سەنەمىن. اشىعىن ايتقاندا, ەركىن ءسوز تۇنشىقتىرىلىپ, ءدىن تۇمشالانعان كەشەگى كوممۋنيستىك اتەيستىك-توتاليتارلىق قوعام جاعدايىندا ادام بوستاندىعىن جىرعا قوسقان, يسلام ءدىنىنىڭ تۇپكى ءمانىن عاجايىپ تالانتىمەن تانىتقان, مۇحاممەد پايعامباردى (c.ع.س.) جاراتقان يەنىڭ ادامزاتقا تارتقان ەڭ اسىل سىيى دەپ اتاپ, قاسيەتتەرىن ماداقتاعان ناۋايدىڭ بارشا ءماتىنىن تولىقتاي جانە تەرەڭ كۇيىندە ءتارجىمەلەۋ تۋرالى ءسوز ەتۋدىڭ ءوزى ارتىق بولاتىن. سوندىقتان دا ناۋاي ءسوزىن تسەنزۋرا اياماي قىسقارتاتىن. ناۋايدىڭ وزبەكشە, ورىسشا شىققان پوەمالارىن جۇرت «باسى قىرقىلعان شاباندوز» دەپ اتايتىن. ناۋاي زەرتتەۋشىلەرىنىڭ كوپشىلىگى ناۋاي پوەمالارىنىڭ 15-20 پايىزى اياۋسىز قىسقارتىلعان, ءدال سول قىسقارتىلعان, وقىرماننان جاسىرىلعان تۇستاردا ناۋايدىڭ دانىشپاندىعى ۇشار بيىگىنە سامعاعان دەپ سانايدى. ول تۇستاردا ءار جول نۇر شاشادى, ءار قوس جول افوريزمگە اينالادى. اللاعا جانە مۇحاممەد پايعامبارعا ماداق ايتقاندا ناۋاي ادامنىڭ اقىل-ويى, اقىننىڭ دارىنى جەتە الاتىن ەڭ شىرقاۋ شىڭعا شىققان. سوندىقتان دا ول سوزدەر يسلامدىق ويدىڭ دا, جالپىادامزاتتىق ويدىڭ دا باعا جەتپەس بايلىعى بولىپ تابىلادى»... كوردىڭىز بە, كىبىرتەكتەمەي, كۇمىلجىمەي وسىلاي سويلەۋ كەرەك.
الگىندە ايتقان «سوناۋ XVI عاسىردىڭ وزىندە-اق دارا داۋىسى دۇنيەنىڭ قيىر-قيىرىنا جەتكەن» دەگەنىمىز قىزدىرمانىڭ قىزىل ءسوزى ەمەس. كوزى ءتىرىسىندە-اق ءسوزى اۋدارىلعان شىعىس ءتىلدەرىن بىلاي قويعاندا, ەۋروپالىق تىلدەرگە دە تەز ءتارجىمەلەنگەن ناۋاي جىرلارى. مۋسا تادجيحودجاەۆ «يز يستوري پەرەۆودوۆ پرويزۆەدەني اليشەرا ناۆوي نا ەۆروپەيسكيە يازىكي» اتتى ماقالاسىندا اقىننىڭ العاشقى پوەماسى نەمىس تىلىنە 1583 جىلى يتاليان ءتىلى ارقىلى اۋدارىلعان دەگەن دەرەك كەلتىرەدى. يتاليان ءتىلىنە قاشان اۋدارىلعانىن انىقتاي الماعان سياقتى.
ناۋايدىڭ ءوز جىرلارىن نەگىزىنەن تۇركىنىڭ ادەبي شاعاتاي تىلىندە جازعانىنا ءسۇيسىنىس بىلدىرگەن ابدراحمان ءجامي: «ۋ كي ياك تۋرك بۋد ۆا مان توچيك, حاردۋ دوشتەم حەشي نازديك» («ول تۇرىك بولسا, مەن تاجىك, دوستىقتى ءجۇرمىز ءبىر جازىپ») دەگەن. ون بەس جاسىنان-اق تۇركى جانە پارسى تىلدەرىندە جارىستىرا جىر توككەن ايگىلى اقىن اتانا تۇرسا دا, ول ءوزىنىڭ انا ءتىلىنىڭ تۋىن كوككە كوتەرۋدى ءومىرىنىڭ ءمانى, مۇراتى دەپ بىلگەن. الىشەر ناۋاي «ەكى ءتىلدىڭ تالاسى» اتتى تراكتاتىندا: «تۇركى ءتىلىنىڭ بايلىعىن ءدالەلدەيتىن جايلار كوپ. حالىقتىڭ ىشىنەن شىققان دارىندى اقىندار بويىنداعى قارىم-قابىلەتىن پارسىشا تانىتپاۋعا ءتيىس. ولار قوس تىلدە قاتار جىر تولعاي العان كۇندە دە ولەڭدەرىن انا ءتىلىندە كوبىرەك جازعانى ءجون» دەي كەلە, ءوزىنىڭ اقىندىق ەڭبەگىنە دە لايىقتى باعا بەرەدى: «ويلاۋىمشا, مەن ءتۇركى حالقىنىڭ لايىقتى پەرزەنتتەرىنىڭ الدىندا ۇلى اقيقاتتى ايعاقتاي الدىم, ەندى مەنىڭ قانداستارىم ءوز ءتىلىنىڭ تەگەۋرىنىن, ونىڭ قايىرىم-قاعىستارىنىڭ شىنايى قۋاتىن سەزىنىپ, ءوز ءسوزىنىڭ اسىل قاسيەتتەرىن تانىپ بارىپ, ولەڭدەرىن پارسىشا جازاتىنداردىڭ ۇناسىمسىز ۇرىنۋىنان قۇتىلاتىن بولدى». «ولەڭ ءولشەمى» تراكتاتىندا اقىن ادەبيەت تەورياسىنىڭ ماسەلەلەرىن ءدال بۇگىنگى ۇعىمداعى اكادەميالىق تىڭعىلىقتىلىقپەن, تەرەڭدىكپەن قوزعايدى. سونداعى ۇستانىمدار كەيىننەن شاعاتاي ءتىلدى ادەبيەتتىڭ بارىنە دە ورتاق, قىمبات قاعيدالارعا اينالعان. ءوز زامانىنداعى 400 اقىننىڭ قىسقاشا عۇمىربايانىن جازىپ, ولەڭدەرىن تالداپ وتكەن «عاجايىپ ماجىلىستەر» دەگەن كىتابى ونىڭ قاندايلىق كەڭ قۇلاشتى ادەبيەتشى بولعانىن انىق ايعاقتايدى. ال «ءادجام پاتشالارىنىڭ تاريحى» اتتى ەڭبەگىن ينتەرنەتتەن («يستوريا يرانسكيح تسارەي») تاۋىپ وقىعان ادام ناۋايدى مامان تاريحشىداي كورەتىنى كۇمانسىز.
ناۋايدىڭ سوناۋ ون بەسىنشى عاسىردا ادەبيەتكە سونشالىقتى كاسىبيلىكپەن قاراۋى قايران قالدىرادى. نۇر-سۇلتانداعى كەشتە سويلەگەن سوزىندە جازۋشى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مۇحامماد ءالي احمەتوۆ اقىن شىعارمالارىنىڭ 20 توم بولىپ باسىلىپ شىققانىن ايتتى. ءبىز ناۋاي تۋىندىلارىنىڭ ورىس تىلىندەگى 8 تومدىعىن عانا بىلەمىز عوي, وقيتىنىمىز دا سول. ءنيزاميدىڭ ۇزدىك ءۇلگىسى بويىنشا, تۇرىكشە حامسا جازامىن دەپ الدىن الا جاريالاۋىندا, اراعا كوپ ۋاقىت سالماي-اق, 1483-1485 جىلداردىڭ ىشىندە «يگى جاقسىلاردىڭ ابىرجۋى», «ءلايلى-ءماجنۇن», «فارحاد-شىرىن», «جەتى الەم», «ەسكەندىر قورعانى» اتتى ءبىرىنەن ءبىرى وتەتىن بەس داستاندى بىرىنەن كەيىن ءبىرىن ءتوگىپ تاستاۋىندا ءوزىنىڭ كەمەڭگەرلىگىنە كۇمانسىزدىگى, ياعني دانىشپاندارعا ءتان دارالىق جاتىر. سونىڭ ۇشەۋىن – «ءلايلى-ءماجنۇندى», «فارحاد-شىرىندى», «جەتى الەمدى» ءبىر جىلدىڭ ىشىندە, 1484 جىلى جازعان ەكەن. نە دەگەن شالقار شابىت! ارقايسىسى ءبىر-ءبىر تومدىق الىپ داستاندار عوي!
ناۋاي ەسىمىنىڭ ءار قازاق بالاسىنىڭ جۇرەگىنە جاقىن بولاتىنىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى بار. ناۋاي – ءبىزدىڭ ۇلى ويشىلىمىز اباي ۇلگى تۇتقان, ۇستاز ساناعان اقىن. بالا ءشاكىرت كۇنىندە, مەدرەسەدە وقىپ جۇرگەنىندەگى العاشقى ولەڭدەرىنىڭ بىرىندە جاس اباي بىلاي دەپ جازعان.
فزۋلي, ءشامسي, ءسايحالي,
ناۋاي, ساعدي, فيرداۋسي,
حوجا حافيز – بۋ ءھامماسي
ءمادات بەر شاعيري ءفارياد.
شىعىستىڭ جەتى ۇلى اقىنىنىڭ قاتارىندا اباي اۋىزعا العان, شايىرىڭا مەدەت بەر دەپ سىيىنعان ناۋاي قازاقتىڭ دا جانىنا جاقىن. ءبىزدىڭ تىلىمىزدە قاناتتى تىركەسكە, ماقالعا اينالعان تالاي ءسوزدىڭ توركىنىن ناۋاي جىرلارىنان تابا الامىز. مىسالى, «ءجاننات باعى انا اياعىنىڭ استىندا» دەگەندى الىشەر ناۋاي سوناۋ زاماندا «ونولار ويوعي وستيدادۋر, راۆزاي جانناتۋ جينون بوعي» دەپ جازىپ كەتكەن. اقىن ولەڭدەرى قازاق تىلىنە تالاي اۋدارىلعان, تالاي رەت جەكە كىتاپ بولىپ تا شىققان. ولاردىڭ اراسىندا ايرىقشا اتاۋعا تۇراتىنى – مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى نەسىپبەك ايت ۇلى اۋدارعان «ەسكەندىر قورعانى». ايتۋلى اقىن دوستىق ۇيىندەگى كەشتە ءسويلەگەن سوزىندە جاقىندا «ءلايلى-ءماجنۇندى» اۋدارىپ ءبىتىرگەنىن, بۇيىرتسا, بيىل جارىق كورەتىنىنىن ايتىپ, ءوزبەكستاندىق قوناقتاردى دا, جينالعان ادەبيەتشى قاۋىمدى دا قۋانتىپ قويدى. قوعام قايراتكەرى, وزبەكستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, اباي جىرلارىن وزبەك تىلىنە ءتارجىمەلەۋشى مەحمونقۋل يسلومقۋلوۆ كەشتە قازاقشا ءسويلەگەن سوزىندە ء(وزى بىزگە جيەن ەكەن) نەسىپبەك اقىن اۋدارمالارىن باۋىرلاس ەلدەگى ادەبيەتشىلەر قاتتى قادىرلەيتىنىن رازىلىقپەن اتاپ ءوتتى.
اكادەميك س.ە.مالوۆ شىققان ءتۇپ-تەگىن «ون بىل تيۋرك-بارلاس-چاگاتاي» دەپ انىقتاعان نيزامەددين ءمىر الىشەر ناۋاي – ءبىزدىڭ ورتاق بابامىز, ورتاق ماقتانىشىمىز. ول بارشا ادامزاتقا ورتاق دانىشپان. الىشەر ناۋاي ەسىمى الەم ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ اراسىندا گومەر مەن دانتە, رۋمي مەن فيرداۋسي, نيزامي مەن ءجامي, شەكسپير مەن گيوتە, پۋشكين مەن لەۆ تولستوي ەسىمدەرىمەن قاتار تۇرادى دەۋدىڭ ەش ارتىق-كەمى جوق. ونىڭ ۇستىنە جالپى جاقسى ورتاق قوي, ال جاقسى اقىن ءتىپتى ورتاق. مۇنى دا ناۋايدان اسىرىپ ايتۋ قيىن: «ەر كيمنيكي ەككاننيكي, ўرگاننيكي,شوير كيمنيكي-ўقيگاننيكي, كۋيلاگاننيكي» – «جەر كىمدىكى – ەككەندىكى, ورعاندىكى, شايىر كىمدىكى – وقىعاندىكى, انگە قوسقاندىكى». اباي اتامىز العا ۇستاعان, ءبۇكىل شىعارماشىلىعىندا ادامدىقتى, ادالدىقتى, دوستىقتى, تازالىقتى, تەكتىلىكتى تۋ ەتكەن تاۋ تۇلعالى تالانت ءالىشەر ناۋاي – ەكى باۋىرلاس حالىقتىڭ اراسىنداعى التىن كوپىردىڭ ءبىرى.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
