قىز اۋەلگىدە ورامال سالدىرماي الەككە سالادى, سودان كەمپىرلەردى ءولىمشى كۇيگە ءتۇسىرىپ بارىپ «امالسىز» كونەدى. وسىنى كورىپ وسكەن ءبىز «ە, ۇيلەنۋ دەگەن وسىنداي ەكەن عوي» دەپ ويلايتىنبىز. سويتسەك بۇل ەكى جاستىڭ امالسىزدان بارعان ارەكەتى ەكەن-اۋ. «قالىڭمال» تولەۋگە شاماسى جوق. سوندىقتان اۋەلى ءبىرىن-ءبىرى ۇناتقان سوڭ قىز كەلىسىپ, سوڭىنان ەكى جاق كەزدەسىپ, وسىنداي امالعا بارادى. سوسىن «قاشىپ كەتكەن قىزدىڭ» سوڭىنان قۋعىنشىلار بارادى. بوساعا اتتاپ قويعان قىزدى كەرى الىپ قايتۋ داستۇردە بولماعاندىقتان ءارى جامان ىرىم ەكەنى ەسكەرىلىپ, ەكى جاق داۋ-دامايسىز قۇدا بولىپ, قۇشاقتارى ازەر اجىراسىپ تارايدى.
بىراق, بۇل بارا-بارا قىزدى زورلىقپەن, ەركىنەن تىس الىپ قاشاتىن جالپى بۇقارالىق سيپاتقا يە بولدى. ءوزى قالامايتىن جىگىتكە بارعان قىز «باسقا سالدى, ءبىز كوندىك» دەپ بارعان جەرىندە سىڭسۋىن ايتىپ قالا بەرەتىن. ال بىرەۋلەرى «بوساعا اتتاعان» دەگەن سوڭىنان ەرەر سىپسىڭ سوزدەردەن سەسكەنەتىن. تاعى ءبىرى بوساعادا كولدەنەڭ جاتىپ العان كەمپىر-كوپىردەن اتتاپ وتە الماي, امالسىز قالىپ قوياتىن. الايدا, وسى «اتا داستۇردەن» اتتاپ كەتە الماۋ كوپ كەلىننىڭ باسىنا سور بولىپ تا جابىستى. جۇبايلىق ومىردە ءبىر-بىرىمەن ءتىل تابىسا الماي, تالاي وشاقتىڭ ويرانى شىقتى.
وسى رەتتە مىنا ءبىر وقيعا ەرىكسىز ويعا ورالادى. ءتورت-بەس جىگىت قىزدى جانسىزداي اڭدىپ, وڭاشا ءبىر قالتارىستا كولىكتەرىنە ەرىكسىز مىنگىزىپ تارتىپ كەتپەي مە. سويتسە الگى قىز بايبالام سالىپ جۇلقىنباپتى دا, باسىنا بۇعالىق سالىنسا بۇلقىنباپتى دا. جىميىپ قويىپ «قۇداي سالدى, ءبىز كوندىك» دەپ ءۇن-ءتۇنسىز وتىرا بەرىپتى. نە كەرەك, ونى الىپ قاشىپ كەلگەندەر ۇيگە زورلىقپەن كىرگىزىپتى. ءابجىل كەمپىر دە كەلىننىڭ باسىنا ورامال سالۋعا دايىن تۇر ەكەن. باسىنا ورامال سالىنا بەرگەندە جاڭاعى قىز سىڭعىرلاپ ك ۇلىپ:
– مەنىڭ باسىما وسىمەن ەكىنشى رەت ورامال سالىنىپ جاتىر. ويپىرماي, نە دەگەن بەيقام جۇرت ەدىڭىزدەر. وسى اكەلگەنىمىز «قىز با, ايەل مە» دەپ ەشقايسىڭىز سۇرامايسىزدار-اۋ, – دەپتى.
بۇدان سوڭ نە ايتۋعا بولادى؟ «كەلىندى كەرى اپارىپ تاستاۋعا ءماجبۇرلەنگەندەر جەردىڭ ۇستىمەن بارىپ, استىمەن قايتىپتى. بىرىنشىدەن, ولار اۋىل-ايماققا كۇلكى بولدى. ەكىنشىدەن, كەلىن جاقتىڭ كۇيەۋى «جىگىتسىماقتاردىڭ تۇمسىعىنا جۇدىرىق يىسكەتىپتى» دەسەدى. ءۇشىنشىدەن, ءىس زاڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ قۇلاعىنا ىلىككەندە, ءبىراز ادام سوتتالىپ كەتەر مە ەدى؟
وسى جەردە داستۇرگە بايلانىستى تاعى ءبىر جايت ەسكە تۇسەدى. بۇرىن قىزدارىمىز تۇرمىسقا شىققانعا دەيىن باسىنا قىزىل ورامال سالىپ ءجۇرۋشى ەدى. قازىر وسى ءداستۇر ۇمىتىلدى. ءتىپتى, مۇنى بىرەۋلەر ەسكىرگەن, كونەرگەن داستۇرلەر ساناتىنا قوسىپ ءجۇر. ەگەر جوعارىداعى كەلىنشەك باسىنا جاۋلىق سالىپ, ۇزىن ەتەك كويلەك كيسە, «ۇرىلار» ونى سىرت اينالىپ جۇرمەس پە ەدى؟ ايتپەسە, بۇگىندە قىزى قايسى, كەلىنشەگى قايسى اجىراتىپ بولمايدى.
ءيا, «ءداستۇردىڭ وزىعى بار, توزىعى بار». ال وسى وزىق پەن توزىقتى اقساقالدار, اجەلەر, اتا-انالار كەڭەستەرى جۇرتشىلىققا قانشالىقتى دەڭگەيدە ءتۇسىندىرىپ ءجۇر؟ بىزدە اتاۋلارىنان جاڭىلىساتىن كوپتەگەن ۇلتتىق سالت-ءداستۇرلەرگە قاتىستى سەمينارلار, سىرلاسۋ ساعاتتارى ءوتىپ تۇرادى. سولاردىڭ ىشىنەن ءبىز قوزعاعان ماسەلەگە بايلانىستى قانداي شارا وتكەنىن ەسىمە تۇسىرە الماي-اق تۇرعانىم. ەگەر ءتيىستى قوعامدىق ۇيىمدار وسىنداي تاقىرىپتارعا سەمينارلار, كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, ولارى وڭ ناتيجە بەرىپ جاتسا, كەشىرىم سۇراۋعا دايىنمىن.
سابىربەك ولجاباي,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
تۇركىستان وبلىسى
