باۋىرجان رامازان ۇلى زەرتتەۋلەرىندە قازاق كينوسىنىڭ ۇلتتىق بولمىسى الپىسىنشى جىلداردا تۇسىرىلگەن ش. ايمانوۆتاردىڭ فيلمدەرىندە ايقىن كورىنىس تاۋىپ, كەيىننەن, «جاڭا تولقىن» كەزەڭى فيلمدەرىندە ءوز قاسيەتىنەن ايىرىلعانىن تيەك ەتەدى. ال, مۇنداي وزگەرىستى قازاق كينەماتوگرافياسىنا قازاقىلىق سانادان الشاقتاۋ قالا بالالارىنىڭ كەلۋىمەن بايلانىستىرادى. وسىنىڭ دالەلى, بمكي (ۆگيك) تۇلەكتەرى, سونىڭ ىشىندە, رەجيسسەر ەرمەك شىنارباەۆتىڭ جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قارالى سۇلۋ» شىعارماسىنىڭ جەلىسىمەن تۇسىرىلگەن قىسقامەترلى فيلمىندەگى كاسىبي دەڭگەيدەگى رەجيسسەرلىك شەشىمى, ەكرانداعى سۇلۋدى بەينەلەۋ ءتاسىلى ەمتيحان قابىلداۋشىلار تاراپىنان جوعارى باعاعا يە بولدى. الايدا, كەيىننەن بۇل فيلم وتاندىق تەلەارنادان كورسەتىلگەندە ادەبيەتتانۋشىلار مەن سىنشىلار تاراپىنان ۇلكەن سىنعا ۇشىرادى. وسى تۇستا, كينوتانۋشى باۋىرجان نوگەربەك: «سەبەبى, جاس رەجيسسەر ءوزىنىڭ فيلمىنە ارقاۋ ەتكەن شىعارماداعى حالىقتىڭ ۇلتتىق پسيحولوگياسىن, تۇرمىس-تىرشىلىگىن جەتە بىلمەۋىنەن» دەگەن پايىم ايتىپتى.
باۋىرجان نوگەربەك ءوزىنىڭ بالاسى, كينوتانۋشى باۋبەك نوگەربەكپەن بىرلەسىپ جازعان «كازاحسكوە يگروۆوە كينو: ەكراننو-فولكلورنىە تراديتسي ي وبراز گەرويا» كىتابىندا قازاق كينوسىنىڭ بۇكىل تاريحىن, كەڭەستىك جانە كەڭەستىك كەزەڭنەن كەيىن دەپ ەكىگە ءبولىپ, ءار كەزەڭگە كاسىبي تالداۋ جاسايدى. ەڭبەكتە تاريحي-رەۆوليۋتسيالىق جانە تاريحي-بيوگرافيالىق فيلمدەردى حالىق ونەرى, انىق ايتقاندا, فولكلور مەن تىعىز بايلانىستا زەرتتەيدى. ش. ايمانوۆتىڭ «ماحاببات تۋرالى اڭىز» رەجيسسەرلىك تىرناقالدى تۋىندىسى حالىقتىق جانرعا نەگىزدەلگەنىنىن ايقىندايدى. بۇل ۇستانىمدى وي, ش. ايمانوۆتىڭ «الدار كوسە», س.قوجىقوۆتىڭ «قىز جىبەك» جانە تاعى دا باسقا كينوتۋىندىلاردىڭ بويىنان جالعاسىن تابادى. وسى سىندى, فولكلورعا نەگىزدەلگەن كينوتۋىندىلاردىڭ ءوزارا بايلانىسىن, سول كەزەڭدىك تاريحي جاعدايمەن قاپتالداستىرا زەرتتەيدى.
زەرتتەۋ بارىسىندا, 1980 جىلداردىڭ سوڭىندا پايدا بولعان «جاڭا تولقىن», اتى ايتىپ تۇرعانداي, قازاق كينوسىنا جاڭا باعىت, جاڭا كوزقاراسپەن الدىڭعى بۋىن رەجيسسەرلاردان مۇلدە بولەك ءۇردىس قالىپتاستىرىپ, كلاسسيكالىق فيلمدەردىڭ باستى فورماسى بولعان پوەتيكادان الىستاپ, شىنايى كوزقاراستى الىپ كەلگەنىن دايەكتەيدى. ال, رەجيسسەر دارەجان ومىرباەۆتىڭ «جول», سەرىك اپرىموۆتىڭ «ءۇش اعايىندى» فيلمدەرىندە حالىقتىق فولكلوردىڭ, ونىڭ ىشىندە حالىق ناقىلى, ەرتەگى سياقتى دۇنيەلەردىڭ كورىنىس تاپقانىن ايتادى.
باۋىرجان نوگەربەك «ەكراندا «قازاقفيلم» كىتابىندا س.اپرىموۆ پەن د. ومىرباەۆتىڭ رەجيسسۋراسىنا كاسىبي تۇرعىدا جان-جاقتى تالداۋ جاسايدى. تالداۋدا توقسانىنشى جىلدارى تۇسىرىلگەن فيلمدەردىڭ اراسىنان ۇلتتىق كينو اتاۋىنا لايىق فيلم دەپ س.اپرىموۆتىڭ «اقسۋات» ءفيلمىن ەرەكشە اتاپ كورسەتەدى. ياعني, ەشقانداي يدەولوگيانى دارىپتەمەي, بىرەۋدىڭ ىرقىنا جىعىلماي, قوعامىنىڭ حال-احۋالىن سۋرەتكەر ءوزىنىڭ سۋبەكتيۆتى كوزقاراسىمەن كورۋ ناعىز تاۋەلسىزدىكتىڭ رۋحىن ارتتىرعان دەپ تۇسىندىرەدى. رەجيسسەر س.اپرىموۆتىڭ وزگە فيلمدەرىن تالقىلاي كەلە, «قيان» فيلمىنەن باستاۋ العان ءوز تۋعان اۋىلىن ءوزى تانىماي قالعان جات كەيىپكەرى جايىندا كەڭىنەن ءسوز ەتەدى. ەشقانداي باعىت-باعدارسىز قالعان بۇل كەيىپكەردىڭ ساپارى ارى قاراي رەجيسسەردىڭ باسقا فيلمدەرىندە دە جالعاسىن تابادى. بىراق, كەيىنگى فيلمدەرىنەن بىلەتىنىمىزدەي س. اپرىموۆتىڭ كەيىپكەرى ءالى دە جالعىز, ءالى دە بارار ناقتى باعىتى جوق. باۋىرجان رامازان ۇلى پسيحولوگيالىق, ەستەتيكالىق قۇندىلىقتارى جاعىنان تالقىلاي كەلىپ, ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىندەگى مۇڭىن, سول كەزدەگى قوعامداعى جاعدايمەن بايلانىستىرا بىلگەن اپرىموۆتىڭ فيلمدەرىن وزىندىك ەرەكشە ناقىشتاعى ۇلتتىق كولوريتكە يە دەپ تۇجىرىمدايدى. باۋىرجان رامازان ۇلىنىڭ ويى مەن كەلىسپەسكە بولمايدى. ۇلتتىق دەگەن ۇعىمدا ءسوزسىز ارعى ءداۋىردى الىپ, كەيىپكەرگە كەستەلى شاپان كيگىزۋ شارت ەمەس قوي. شىنىندا اپىرىموۆتىڭ توقسانىنشى جىلدار قوعامىنىڭ كوڭىل-كۇيىن ەش بوياماسىز كورسەتەتىن «اقسۋات», «قيان» سىندى فيلمدەر ءدال قازىرگى ۋاقىتتا توقىراۋ جىلدارىنداعى حالىقتىڭ تاعدىرىن تاسپاعا ءتۇسىرىپ العان بەينەجازبا كەيىپىندەگى قۇجات سىندى ەمەس پە؟
باۋىرجان رامازان ۇلى ءوز سۇحباتىندا جاڭا تولقىن مەن الدىڭعى اعا بۋىننىڭ ايىرماشىلىعى – ءبىرىنشىسىنىڭ ءوز زامانىنىڭ بولاشاعىن ب ۇلىڭعىر كورۋى دەپ ايتقان بولاتىن. ياعني, بۇل رەجيسسەردىڭ ىشكى جان دۇنيەسىندە بولىپ جاتقان داعدارىسپەن دە تىكەلەي بايلانىستى. 1960-1970 جىلدارداعى فيلمدەردىڭ ەندى شارىقتاپ كەلە جاتقاندا توقتاپ قالۋىن شاكەن ايمانوۆ, ءماجيت بەگالين, ابدوللا قارساقباەۆ سىندى بىلىكتى مامانداردىڭ مەزگىلسىز ومىردەن وتۋىمەن تۇسىندىرسە, ودان كەيىنگى ءشارىپ بەيسەمباەۆ, جاردەم بايتەنوۆ, ۆيكتور پۇسۇرمانوۆتار الدىڭعى بۋىن وكىلدەرىنىڭ جولىن لايىقتى جالعاي الماعانىن ايتادى. «جاڭا تولقىننىڭ» ءبىر جارق ەتىپ (سەرىك اپرىموۆتىڭ «قيان», دارەجان ومىرباەۆتىڭ «قايراتى» ت.ب فيلمدەر) سول كەزدەگى قوعامنىڭ كوڭىل-كۇيىن ءوز كەيىپكەرلەرى ارقىلى كينو تىلىمەن بايلانىستىرعان تۋىندىلاردىڭ بىردەن توقتاپ قالۋىن رەجيسسەرلەردىڭ جوعارىدا اتالعان فيلمدەردىڭ تاقىرىبىنان شىعا الماي قالۋىمەن, ياعني, يدەيا توقىرۋىمەن بايلانىستىرادى.
باۋىرجان رامازان ۇلى كينو سالاسىن زەرتتەگەن, ونىڭ ىشىندە قازاق كينوسىنىڭ ناعىز جاناشىرى بولا بىلگەن تۇلعا. ونىڭ جازعان ەڭبەكتەرىندە قازاق كينوسىنىڭ باستالعان كۇنىنەن باستاپ, بارلىق كەزەڭدەر قامتىلعان دەۋگە بولادى. ول ەڭبەكتەرىندە كينونىڭ ايتۋلى كەزەڭدەرىندەگى باستى تاقىرىپتاردى قامتىپ قانا قويماي, ونىڭ بارلىق سالاسىنداعى پروبلەمالاردىڭ جاۋابىن تابۋعا ىزدەنىس جاساعان. مىسالى, جاڭا تولقىننىڭ بولاشاعىنا الاڭداۋلى ەكەنىن «نوۆايا ۆولنا بەز بۋدۋششەگو؟» ماقالاسىنان بايقاي الامىز. ماقالادا, باۋىرجان رامازان ۇلى «جاڭا تولقىننىڭ» عۇمىرى ۇزاق بولۋى ءۇشىن, ۇلتتىق ناقىشتاعى فيلمدەر تۇسىرۋلەرىنە ەكونوميكالىق جاعدايلارىن جاقسارتۋ كەرەك دەگەن ماسەلەنى كوتەرەدى.
جالپى ب. نوگەربەك ەڭبەكتەرىندە «جاڭا تولقىن» قازاق كينوسىنداعى شاكەن ايمانوۆ, ءماجيت بەگالين, ابدوللا قارساقباەۆتاردان كەيىن جاڭا لەپ اكەلگەن جاستار دەپ قاراستىرادى. ولاي دەۋگە تولىق سەبەپ بار. ويتكەنى, يتالياندىق نەورەاليزم, نەمىس كينوسىنداعى ەكسپرەسسيونيزم, اتاقتى «دوگما-95», فرانتسۋزدىق جاڭا تولقىننىڭ بەلگىلەرى قازاق كينوسىنىڭ توقسانىنشى جىلدارىدا پايدا بولعان فيلمدەرىندە ايقىن كورىنىس تاپتى. مىسالى, پوستمودەرنيزم باعىتىنىڭ بارلىق ەرەجەلەرىنە ساي رەجيسسەر ءا. قاراقۇلوۆتىڭ «جىلاما» ءفيلمىن دە جاتقىزۋعا بولادى. ونداعى قول كامەراسىنىڭ قولدانىلۋى, دىبىستاردىڭ, كورىنىستەردىڭ شىنايىلىعى سوزىمىزگە دالەل.
تاعى ايتارىمىز, باۋىرجان رامازان ۇلى ءوزىنىڭ قازاق كينوسى جايىندا جازعان ەڭبەكتەرىنەن كينوداعى ۇلتتىق سانا ماسەلەسىنە باسا نازار سالعانىن تۇسىنەمىز. وعان دالەل, «قازاقستانكينوسى» اتتى كىتابىندا «قازاق كينوسى ۇلتتىق پا؟» دەگەن ءىرى ساۋال ارقىلى قازاق كينوسىنىڭ تاعدىرىن زەرتتەۋدەگى التىن قازىعى ىسپەتتى قابىلدانۋىندا. كىتاپتىڭ بۇل تاراۋىندا ول قازاق كينوسىنداعى جاڭا تولقىن رەجيسسەرلارىنىڭ فيلمدەرىن ۇلتتىق بولۋ تۇرعىسىنان تالقىلايدى. بۇل تۋراسىندا, باۋىرجان نوگەربەك ۇلتتىق سانانى دارىپتەيتىن فيلمدەردىڭ از بولۋى, رەجيسسەرلاردىڭ ماقساتتالعان تاقىرىپتى شىن تۇسىنە الماعاندىعىمەن جانە قانشا جىل وزگە ەلدىڭ بودانىندا بولىپ, كەيىن دە سول ەلدىڭ ويىمەن ساناسىپ وتىرۋ ادەتىنىڭ اسەرى, قازاق كينوسىنداعى وزىندىك ۇلتتىق سانانىڭ قالىپتاسۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە دەگەن ويعا توقتام جاسايدى.
باۋىرجان نوگەربەك ءوزىنىڭ قازاق كينوسىنىڭ تاريحى, انيماتسيا جانرى, فولكلوردىڭ كينوداعى كورىنىسى, م.اۋەزوۆتىڭ شىعارمالارىنىڭ ەكراندالۋى سياقتى اۋقىمدى تاقىرىپتارعا ماقالا, وچەركتەرمەن كىتاپتار جازدى. ۇلتتىق سانا تەك رەجيسسەرگە نەمەسە سول ەلدىڭ فولكلورىنا عانا ەمەس,سونىمەن بىرگە, حالىقتىڭ كورىپ وتىرعان فيلمىندەگى «كەيىپكەرلەردىڭ» وزدەرىنە تۇسىنىكتى بولۋىن ماڭىزدى ساناعان. سەبەبى, «ۇلتتىق ناقىشتاعى كينو جاساۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – ءوز ەلىڭ تۋرالى كينونى وزگە كورسىن, الەمگە تانىلايىن دەگەن ماقساتتا ەمەس, ءفيلمدى ءوز حالقىڭا تۇسىنىكتى بولاتىنداي ەتىپ جاساۋ كەرەك» دەي وتىرىپ, بۇكىل الەمگە تانىمال فەللينيدىڭ ەڭ الدىمەن يتالياندىقتارعا, سودان سوڭ باسقالارعا تۇسىنىكتى ەكەنىن العا تارتادى.
«...ادەبيەتتە ابايدان باستاپ, ءوز ۇلتىنىڭ ادامدارى عانا ادەبيەت جاساۋدا. كينونىڭ كىشكەنە وزگەشەلىگى, وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. ونى ينتەرناتسيونالدىق ونەر, ال, ءتىلىن حالىقارالىق دەپ ايتۋعا بولادى. مونتاج, ءىرى پلان بولسىن, كەز-كەلگەن بەينەلەۋ تاسىلدەرى ورتاق. ال, ادەبيەتتە ءتىلدىڭ ءوزى شىعارمانىڭ ۇلتتىق نەگىزىن قالايدى. ويتكەنى, كەز-كەلگەن ادەبي شىعارما ناقتى ءبىر تىلدە جازىلادى, كينو ونەرىندە ولاي ەمەس. سەبەبى, ءتۇسىرۋ جۇمىستارى, پروكاتى حالىقارالىق ولشەممەن ىسكە اسادى. سوندىقتان, رەجيسسەردىڭ دۇنيەتانىمى, كوزقاراسى مەن ىشكى سەزىمى عانا ۇلتتىق ەرەكشەلىكتى جەتكىزە الادى» دەيدى ول.
باۋىرجان نوگەربەك ۇلت ءفيلمى تەك, رەجيسسەردىڭ تىڭ ءادىس-تاسىلدەرىمەن ىسكە اسقان ەكراندىق جاقسى دۇنيەلەردىڭ جيىنتىعى ەمەس, باستىسى ۇلتقا دەگەن شىناي جاناشىرلىق ەكەنىن العا تارتقان كينوسىنشى تاعى دا: «ۇلتتىق كينو, جالپى ونەر دەگەنىمىز – ەڭ الدىمەن قايتالانباس رۋحاني دۇنيە. سۋرەتكەر ەكراندا ءوزىنىڭ شىعارماشىلىعى ارقىلى, حالقىنىڭ رۋحاني الەمىن, ونىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن بەينەلەي العاندا عانا ۇلتتىق كينوعا اينالادى» دەيدى.
وتاندىق كينونىڭ تاريحى مەن تەورياسىن بارىنشا زەردەلەگەن قازاق كينوسى سالاسىندا وشپەس ءىز قالدىرعان باۋىرجان نوگەربەك «ەرتەگىلەرگە جان بىتكەندە», «قازاقستان كينوسى», «ەكراندا «قازاقفيلم», «قازاق كوركەمسۋرەتتى كينوسىنداعى ەكراندى-فولكلورلىق ءداستۇر» مونوگرافيالارى, «قازا كينوسىنىڭ تاريحى» وقۋلىعىنىداعى, «قازاق انيماتسيالىق كينوسىنىڭ تاريحى» سىندى كىتاپتارىن جازىپ, ىرگەلى ەڭبەكتەرى تمد ەلدەرى, يۋگوسلاۆيا, گەرمانيا, گوللانديا, يتاليا, وڭتۇستىك كورەيادا تىلدەرىنە اۋدارىلىپ باسىلعان اسا ءىرى تۇلعا. ءوزىن كينو سالاسىنان كورگىسى كەلەتىن جاستار ءۇشىن ءبىر پايداسى بولار دەگەن ويمەن تالىمگەر تۇلعانىڭ قازاق كينوسىنىڭ ۇلتتىق باعىتى جونىندەگى ويلارىنىڭ ءبىر پاراسىن وسىلاي ورتاعا سالعاندى ءجون كوردىك.
بالجان ساۋىرباەۆا,
قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتى,
كينوتانۋ ماماندىعى بويىنشا 3 كۋرس ستۋدەنتى.
