الەم عالىمدارى ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ تەگى مەن تۋعان جىلى جانە مەكەنى تۋرالى

جالپى, ءابۋ ناسىر ءال-فا­را­بي­دى الەمدىك, كەڭەس جانە ور­تا ازيا مەن قازاقستان عا­لىم­دا­رى م.شتەين­شنەيدەر, گ.زۋ­تەر, ف.ديتەريتسي, ا.رە­شەر, ب.عا­فۋ­روۆ, س.گريگوريان, ا.سا­عا­ديەۆ, يۋ.زا­ۆادوۆسكي, ءا.مار­عۇ­لان, ا.ما­شا­نوۆ, و.جاۋتىكوۆ, ا.قا­سىم­­جانوۆ, ءا.نىسانباەۆ, ءا.دەر­بى­ساليەۆ, ا.كو­بەسوۆ, م.بۋراباەۆ, ق.جا­رىق­باەۆ, م.حايرۋللاەۆ, ك.ءتا­جىكوۆا جانە ت.ب. زەرتتەدى. ولار كەزىندە جەكەلەنگەن مونوگرافيالار مەن اسا قۇندى ماقالالار جازدى.

اريستوتەلدەن كەيىنگى ەكىن­شى ۇستاز اتانعان ءداۋىر دا­نىش­پا­نىنىڭ ەڭبەكتەرىن زەرتتەۋ ەلى­مىز­دە دە 70-جىلداردان باستاپ قولعا الىندى, قارقىندى ءجۇردى. دوكتور­لىق, كانديداتتىق ديسسەرتا­تسيا­لار قورعالا باستادى. سودان بەرى دە ءبىراز جىل ءوتتى. ەلىمىز ەگەمەن بولعان سوڭ بۇل يگىلىكتى ىسكە ءاسى­رە­سە كەڭ جول اشىلدى. ءابۋ ناسىر ءال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتە ۇلى بابا شى­عار­ما­شى­لىعىن زەرتتەيتىن عىلىمي ورتا­­لىق قۇرىلدى. ولار بىرنەشە حا­لىق­ارالىق ءجا­نە رەسپۋبليكالىق تاعىلىمي تەو­ريا­لىق جانە پراكتي­كا­لىق كونفە­رەنتسيالار وتكىزدى. مەن دە بۇل ءىستىڭ باسى-قاسىندا بولىپ كەلەمىن. 

ءابۋ ناسىر مۇحاممەد ءال-ءفارابيدىڭ ءومىرى مەن شى­عار­ما­شىلىعىن زەرت­تەۋ­دى جاھان عا­لىم­دارى (اقش, ەۋروپا, ازيا, افريكا) كۇنى بۇگىنگە دەيىن جال­عاستىرىپ كەلەدى. ەڭ اۋەلى مەن ءابۋ ناسىر ءوز شىعارمالارىن تۋىن­داتقان اراب تىلىندەگى قاينار كوزدەرگە ءۇڭىلدىم.

1. ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ تەگى جايلى اراب ءتىلدى دەرەك­كوز­دەر نە دەيدى؟

ورتاعاسىرلىق شەجىرەشى, تاريحشى عالىمداردان:

- دجامال اد-دين ءابۋ-ل حاسان ءالي بين يۋسۋف ءال-قيفتي (1172-1248) «مۇحاممەد بين مۇحاممەد بين تارحان ءابۋ ناسىر ءال-فارابي»;

يران. يراندىق عالىمدار «ات-تۇركي – تۇركىلىك» دەگەن ءسوزدى ادەتتە جازبايدى. ويتكەنى ولار ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدى پارسى تەكتى سانايدى.

ءدىن قىزمەتىندە جۇرگەندە بىردە تەھراندا وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا باردىم. اراسىندا ادەتتەگىدەي يراننىڭ ۇلتتىق كىتاپ­حا­ناسىندا بولدىم. كىتاپحانا ديرەك­تورى يران پرەزيدەنتىنىڭ مادە­نيەت جونىندەگى كەڭەسشىسى دە ەكەن. اڭگىمە اراسىندا ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدى قازاق جەرىنىڭ پەرزەنتى دەپ قالىپ ەم, ول:

- وتىرار پەرزەنتىن يران عا­لى­مى دەيتىندەي ءسىزدىڭ قانداي ءۋاجىڭىز بار؟ دەدىم.

- «ءابۋ ناسىر ورتا ازيانى سا­مانيدتەر بيلەگەن كەزدە ءومىر ءسۇر­گەن, سامانيدتەر پارسىلار ەدى» – دەدى ول.

[ابۋ-ل ابباس شامس اد-دين اح­مەد بين مۇحاممەد بين ءابۋ باكر بين حالليكان ۋافايات ءال-اعيان ۋا ابنا از-زامان. بەيرۋت [جىلى كورسەتىلمەگەن], 5 توم, «ءال-فارابي ءال-فايلاسۋف» - «ءال-فارابي فيلوسوف», 153-157-بەتتەر].

اقش. ءابۋ ناسىر ءال-فارا­بي­دىڭ بيبليوگرافياسىنا ارناعان ەڭبەگىندە اقش عالىمى Nicholas Rescher ونىڭ تەگىن: «ءابۋ ناسىر مۇحاممەد بين مۇحاممەد بين تارحان بين ۋزلاع ءال-فارابي»;

گەرمانيا. اتاقتى نە­مىس شى­عىس­­­تا­نۋشىسى كارل برو­كەل­مان (1868-1956) وتىرار عالى­مىنىڭ اتى-ءجونىن «ءابۋ نا­سىر مۇحاممەد بين مۇحاممەد بين تارحان بين ۋزالاگ ءال-فا­رابي;

تۇركيا. تۇرىك عالىمدارى Ismet Binark, Nejat Sefergioglu وتى­رار عالىمىن «ءابۋ ناسىر مۇ­حاممەد بين مۇحاممەد بين تارحان بين ۋزليك ءال-فارابي ات-تۇركي»; 

- تۇركيانىڭ يسلام ەنتسيكلوپەدياسىندا «ءابۋ ناسىر مۇحاممەد بين مۇحاممەد بين تارحان بين ۋزلاع ءال-فارابي ات-تۇركي, 258/871-872 جىلى تۋعان دەپ سانالادى» دەپ جازعان.

سونىمەن وتىرار عالىمىنىڭ تەگىن كوپشىلىك دەرەكتەرگە جۇگىنە كەلە «ءابۋ ناسىر مۇحاممەد بين مۇحاممەد بين تارحان بين ۋزلاع ءال-فارابي ات-تۇركي» دەپ كورسەتكەندى ءجون ساناۋعا بولادى.

اراب ءتىلدى دەرەككوزدەر شە؟

- سيريا اراب رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى داماسك شاھارىنىڭ «باب اس-ساعير قابىرستانىنداعى ءابۋ ناسىر زيراتىندا: «ءابۋ ناسىر ءال-فارابي اتىمەن كوبىرەك بەلگىلى مۇحام­مەد بين مۇحاممەد بين تار­­حان بين ۋزلاع, [ھيجرانىڭ] 260 جىلى ء[بىزدىڭ جىل ساناۋىمىز بويىنشا 873 جىلى فاراب شا­ھار­ىندا تۋعان, ھيجرانىڭ 339 جىلى [950 جىلى] قايتىس بولدى» دەپ جازىلىپتى.

ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن ۇزاق جىل­دار زەرتتەگەن قازاق عا­لى­مى, اتاق­تى فيلوسوف, پروفەسسور ح.قاسىمجانوۆ (1931-2000) ءماس­كەۋدە شىققان «ءال-فارابي» اتتى ەڭبە­گىندە ءابۋ ناسىردىڭ تۋعان جىلىن 870 دەپ كورسەتكەن.

بۇدان شىعاتىن قورىتىندى. ەنتسيكلوپەديست عالىمنىڭ تە­گىن: «ءابۋ ناسىر مۇحاممەد بين مۇحاممەد بين تارحان بين ۋزلاع ءال-فارابي ات-تۇركي», ال تۋعان جى­لىن ھيجرانىڭ 258, ياعني 870 جىل دەپ كورسەتكەن ءجون. 

ءابۋ ناسىردىڭ تۋعان جىلىن انىقتاۋ ماسەلەسى وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى دا كوتەرىلگەن. وندا عالىمدار مەن وكىمەت ورىندا­رى اقىلداسا كەلىپ, وتىرار وي­شى­لى­نىڭ تۋعان جىلى 870 دەپ كور­سە­تۋگە كەلىسكەن. ءسويتىپ ونىڭ تۋ­عانىنا 1100 جىل بولدىعا ساناپ, 1975 جىلى 1100 جىلدىعى تويلاندى. اراب ەلدەرى دە (يراك اراب رەسپۋبليكاسى جانە ت.ب.) وسىعان كەلىستى.

وتكەن عاسىردىڭ 60-جىل­دا­رى­­نىڭ سوڭىندا جوعارىدا ايتىل­عان­­داي, الماتىدا ءال-فارابي زەرت­­تەۋ ورتالىعى قۇرىلىپ, ءابۋ نا­سىر ءال-فارابي ەڭبەكتەرى ەۋ­روپا جانە اراب تىلىنەن دە ورىس, قازاق تىلىنە اۋدارىلعاندا, زەرتتەۋ­لەر جۇرگىزىلگەندە ماسكەۋ جانە قازاقستان عالىمدارى دا وتىرار ويشى­لىن «ءابۋ ناسىر مۇحاممەد بين مۇحاممەد بين تارحان بين ۋز­لاع ءال-فارابي ات-تۇركي» جانە تۋىلعان مەرزىمىن 870 جىل دەپ كورسەتىپ وتىردى.

ورتا عاسىرلىق اراب ءتىلدى دەرەكتەردە فاراب اتتى (قىستاقتىڭ) وزبەك­ستاندا دا بار ەكەنى ايتى­لا­دى. وزبەكستانداعى فاراب بۇحارا قا­لا­­سىنىڭ باتىس جاعىندا, ءامۋ­­دا­­رياعا جاقىن جەردە. ال دە­رەك­­­­تەردىڭ باسىم كوپشىلىگىندە جو­عا­رىدا ايتىلعانداي ءابۋ نا­سىر تۋعان فارابتىڭ ارىس وزەنى­نىڭ سىردارياعا (سايحۋن) قۇيار ساعاسىندا ەكەنى ايتىلادى. عا­لىم­دار دا وسىنى مويىندايدى.

ال اۋعانستاندا دا فاراب دەگەن قىستاق بار دەگەنگە كەلسەك, ونىڭ اتى فاراب ەمەس, فارياب. ول حوراسان ولكەسىندە.

وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىنان باستاپ قانا ءابۋ ناسىر ءال-فارابي قازاق جەرىندەگى وتىراردا (فارابتا) تۋعان, تۇركى تايپاسىنان شىققان عالىم دەپ جازىلا باستادى. بۇل رەتتە ماسكەۋدەگى كسرو عىلىم اكادەمياسى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, كسرو عا اكادەميگى, تاريحشى, عالىم ب.عافۋروۆ: «ءال-ءفارابيدى قازاق ەتىپ كورسەتۋگە تىرىسۋ دا جاسان­دى ارەكەت بولادى. ول زاماندا ۇلت بولىپ بىرىگۋ پروتسەسى اياقتالۋدان ءالى ءتىپتى الىس ەدى. سول سياقتى ونى وزبەك دەپ كەسىپ ايتۋ دا ادىلەت­­تىلىك بولا قويار ما ەكەن؟ فاكتى­لەر نەگىزىنە سۇيەنە وتىرىپ, ءال-فارابي كەيىن قازاق حالقىنىڭ قۇرا­مىنا قوسىل­عان تۇركى تايپاسى­ن­ان شىققان..., دەي الامىز» دەپ جازدى. بۇعان ەشكىمنىڭ دە وسى كۇنگە دەيىن الىپ قوسارى بولعان ەمەس. [ب. عافۋروۆ. ءال-ءفارابيدىڭ الەۋمەتتىك-ەتيكالىق كوزقاراستارى ءتۋرالى//ال-فارابي. الەۋمەتتىك-ەتي­كالىق تراكتاتتار. الماتى 1995, XVIII – بەت.].

الماتىداعى قازاق ۇلتتىق ۋني­ۆەر­سيتەتى ءبىراز جىلداردان بەرى ءابۋ ناسىردىڭ بىرقاتار شى­عار­­­مالارىن شىعارۋمەن قاتار, جىل سايىن ءال-فارابي وقۋلارىن وتكىزۋدى داستۇرگە اينالدىردى.

2006 جىلى ناۋرىز ايىنىڭ ءبىرىنشى ونكۇندىگىندە مەنىڭ جە­تەكشىلىگىممەن, قۇرامىندا قازمۋ-ءدىڭ سول جىلدارداعى رەكتورى, اكادەميك تولەگەن قوجامقۇلوۆ, وتىرار اۋدانىنىڭ اكىمى ءالىمجان قۇرتاەۆ, «ءبىلىم» باسپاسىنىڭ دي­رەكتورى جازۋشى, جۋرناليست ج.نۇس­قاباەۆ, شاۋىلدىردەگى ءال-فارابي مۋزەيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ابدۋللا جۇماشەۆ بولىپ سيريا اراب رەسپۋبليكاسىنا اتتاندىق.

داماسكىنىڭ وڭتۇستىك جاعىن­داعى «باب اس-ساعير» قابىر­ستا­نىن­داعى ءابۋ ناسىر ءال-فارا­بيدىڭ جانە قازاق جەرىنىڭ تاعى ءبىر پەرزەنتى سۇلتان زاحير اد-دين بەيبارىس (1287-1277) پەن كەزىندە كرەست تاعۋشى ەۋروپالىق باسقىن­شى­لار­دى تالقانداعان سالاح اد-دين ءال-ءايۋبيدىڭ (1138-1193) زياراتتا­رىن­دا دا بولدىق. ەلگە ورالعان سوڭ, ساپار جايلى مەن ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆقا بايانداپ بەردىم. كەلەسى 2007 جىلى 4-7 ناۋرىز ارالىعىندا ەلباسىنىڭ سيرياعا رەسمي ساپارى بولدى. وندا مەن دە بولدىم. سول جولى ن.ءا.نازارباەۆ ءال-فارابي زيراتىن رەتكە كەلتىرۋ, وندا مادەني ورتالىق سالۋ تۋرالى سيريا ۇكىمەتىمەن كەلىسە كەلە, ول ءۇشىن قاراجات تا ءبولدىردى. ول نىساننىڭ اياقتالعانى تۋرالى مەن سيريانىڭ باس ءمۇفتيى دوكتور بادر اد-دين حاسسۋننان 2012 جىلى ۋفادا رەسەي مۇسىلماندارىنىڭ قۇرىل­تايىندا بىرگە بولىپ سۇح­باتتاس­قاندا ەستىگەن ەدىم. سيريادا سوعىس توقتاسا, ونىڭ رەسمي تۇردە اشىلاتىنى ءسوزسىز.

سيرياداعى ءابۋ ناسىر زيراتىنا ءبىز وتىراردان ارنايى توپى­راق الا بارىپ, بابا زياراتى­نا قويدىق. قايتاردا ۇلى عالىم زيراتىنان تۋعان جەرىنە دە توپىراق الا كەلدىك. وتىرارعا جينالعان جۇرت الدىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بولات جىلقىشيەۆ وتىراردا ءابۋ ناسىر ءال-فارابيگە ءرامزي كەسەنە سالىناتىنىن ايتتى. بىراق ول باسقا قىزمەتكە اۋىسقان سوڭ ورىندالماي قالدى.

2018 جىلدىڭ جەلتوقسان ايى­نىڭ سوڭىندا ءابۋ ناسىردىڭ تۋعان جىلى, تۋعان جەرى ماسەلەسىن تالقىلاپ ءبىر شەشىمگە كەلۋ ءۇشىن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە, رەكتور عالىمقايىر مۇتانوۆتىڭ توراعا­لىعىمەن تۇركيا جانە قازۇۋ, سونداي-اق قازاقستاننىڭ ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شى­عىس­تانۋ, ش.ءۋاليحانوۆ اتىن­داعى تاريح جانە ەتنولوگيا, فيلو­سوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتا­نۋ ينستيتۋت­تارىنىڭ بەلگى­لى عالىمدارى باس قوستى. وعان اس­تانادان ارنايى كەلگەن مادە­نيەت جانە سپورت ۆيتسە-ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆا دا قاتىس­تى. وندا عالىمدار ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ ءومىرى مەن شىعار­ما­شىلىعىنا بايلانىستى ويلا­رىمەن ءبولىستى. عالىمدار يۋنەسكو-عا قازاقستان اتىنان حات جازىپ, 2020 جىلى الماتىدا ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ تۋعانىنا 1150 جىل تولۋىن كەڭىنەن اتاپ ءوتۋ جايلى ۇسىنىستى قولدادى. مەن سول ماجىلىستە وتىراردان وزگە دە 30-عا جۋىق عالىم مەن ويشىل شىققانى تۋرالى جانە ءابۋ نا­سىر­­عا بايلانىستى ماسەلەلەردى زەر­دە­لەپ, باس بايانداما جاسادىم. ونى جينالعان عالىمداردىڭ ءبارى قولداپ, مەنىڭ زەرتتەۋلەرىمە قول­داۋ ءبىلدىردى.

سۋرەتتە: قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ سيريا اراب رەس­پۋب­لي­كاسىنىڭ استاناسى داماسكى­دەگى ەجەلگى مەشىتتە. داماسك. 2007

ءابساتتار قاجى دەربىسالى,

ۇعا-نىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ 
ديرەكتورى,  فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور