ەرەۋىلشىلەردىڭ ويلاعاندارى نە؟

– كەنجەبەك نياز ۇلى, ءسىز جاڭا ەرەۋىل باستالعان العاشقى كۇننەن باستاپ قارسىلىق اكتسيالارى تاڭ­عالارلىقتاي ءجيى بولىپ جاتقان جاڭاوزەن قالاسىندا تۇرىپ كە­لەسىز. قازىر وندا نە بولىپ جاتىر؟ – “وزەنمۇنايگاز” ءوف-ءنىڭ 20-30 ادامىنان تۇراتىن توپتىڭ باستاماسىمەن 1 ناۋرىزدا اۋى­سىمدى جۇمىسشىلاردىڭ مۇناي وندىرىسىنە شىعۋى ءبىر ساعاتقا دەرلىك, 2 ناۋرىزدا – 20 مينوتكە, 3-ءى كۇنى تاعى ءبىر ساعاتقا كەشىك­تىرىلدى. 4 ناۋرىزدا اۋىسىمداعى جۇمىسشىلاردىڭ جارتىسىنان استامى جانە 800 بىرلىكتەن استام ارناۋلى تەحنيكا جۇمىسقا شىق­قان جوق. 4 ناۋرىز بەن 8 ناۋرىز ارالىعىندا كۇن سايىن فيليال­دىڭ نەگىزىنەن ۇڭعى قورلارىنا قىز­مەت كورسەتۋمەن جانە كولىكتى قامتاماسىز ەتۋمەن اينالىساتىن ءبىر جارىم مىڭنان ءۇش مىڭعا دەيىنگى جۇمىسشىلارى كۇن سايىن جۇمىسقا شىقپاي قالىپ وتىردى. سونىمەن بىرگە “وزەنمۇنايگاز” ءوف-تە مۇناي ءوندىرۋ ءىسىنىڭ توق­تا­ماعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ءۇزى­لىسسىز مۇناي ءوندىرىسىن قامتاماسىز ەتەتىن ينجەنەر-تەحنيك قىزمەت­كەر­لەر مەن كەزەكشى پەرسونال ءوز جۇ­مىس ورىندارىندا بولدى. تاياۋ­دا ومگ جۇمىسشىلارىنا وزگە دە جەرگىلىكتى مەردىگەر كاسىپ­ورىن­دار­دىڭ وكىلدەرى قوسىلدى. – ەرەۋىلگە قاتىسۋشىلاردىڭ تالاپتارى قانداي؟ – قارسىلىق اكتسياسىن ال­عاشقى كۇنى دە, زاڭ تالاپ ەتەتىندەي الدىن الا دا ەشكىم ناقتى تا­لاپ­تار قويعان جوق. دەگەنمەن, كاس­ىپ­ورىن اكىمشىلىگى ارينە, ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن تۇسىنۋگە تىرىسىپ باقتى. سويتسە, ەرەۋىلگە شىعۋعا وسى­عان دەيىنگى ەرەۋىلدەردە جۇمىس­شىلاردىڭ وزدەرى تالاپ ەتكەن ۇجىم­دىق كەلىسىم-شارتقا ەنگى­زىل­گەن وزگەرىستەر سەبەپكەر بولىپتى. تاڭعالارلىق ءجايت, بىراق شىنىن­دا دا سولاي جانە اكتسياعا قاتىسۋ­شىلاردىڭ وزدەرى دە ونى تۇسىنە باستادى. وسىنىڭ بارىنە قول قويۋ ءۇشىن جۇمىسشىلارعا ۇسىنىلعان قۇلاق­تاندىرۋ تۇرتكى بولعان. وندا پەر­سو­نالعا كومپانيادا ءۇش ايدان اس­تام ۋاقىتتان بەرى تالقىلانىپ كە­لە جاتقان ەڭبەككە اقى تولەۋ جۇيەسىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلەتىندىگى ەسكەرتىلگەن. بۇل جاڭالىقتار ەڭبەك زاڭدىلىعىنداعى وزگەرىس­تەردى بەينەلەيدى جانە جۇمىسشى­لاردىڭ ماتەريالدىق جاعدايلارىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان. اتاپ ايتقاندا, ەڭ ءبىر “ساقالدى” پروب­لەما – ەڭبەكاقىنىڭ تۇراقتى جانە وزگەرمەلى بولىكتەرىنىڭ ارا-قاتىناسى شەشىمىن تاپقان. ەگەر بۇرىن ول شامامەن 45 پايىزعا 55 پايىزدى قۇراسا, ەندى 23 پايىزعا 77 پايىزدى قۇرايتىن بولدى. ەڭبەكاقىنىڭ وزگەرمەلى, ياعني سىي­اقىلىق بولىگى وندىرىستىك جوس­پاردىڭ ورىندالۋىنا بايلانىستى بولعاندىقتان, بۇل, ءسوز جوق, جۇ­مىسشىلار ءۇشىن ءتيىمدى. كەيدە ءما­سەلەن, قولايسىز اۋا رايى جاعداي­لارى سياقتى وبەكتيۆتى سەبەپ­تەر­گە دە بايلانىستى جوسپار بارلىق ۋاقىتتا بىردەي ورىندالا بەر­مەي­دى. بۇرىن مۇنداي كەزدە جۇمىس­شىلار ءوز ەڭبەكاقىلارىنىڭ ءبىر بولىگىنەن قاعىلاتىن. ونىڭ سىرتىندا “اۋماقتىق كوەففيتسيەنت” جانە ءوسىرۋشى كوەف­فيتسيەنتتەر دەپ اتالاتىن ءما­سە­لەلەر شەشىمىن تاپتى. ەڭبەك­اقى­عا ۇستەمە قوسۋدىڭ بۇل ءتۇرى سو­ناۋ كەڭەستىك كەزدەن قالعان بو­لا­تىن. ولار قازاقستاندىق ەڭبەك زاڭ­نامالارىندا قاراستىرىل­ما­عاندىقتان بۇل كوەففيتسيەنتتەردى جەكەلەي تولەۋ بۇگىندە مۇمكىن ەمەس. جۇمىسشىلار ءۇشىن وسى ءتو­لەمدەردى ساقتاۋ ماقساتىندا ولار اي سايىنعى وكلادقا, ياعني جۇمىس­شى وندىرىستىك جوسپاردىڭ ورىن­دال­عان-ورىندالماعانىنا قارا­ماس­تان الىپ تۇراتىن ەڭبەكاقى بولىگىنە قوسىلعان. ءىس جۇزىندە وك­لادتى ۇلعايتۋ ەسەبىنەن جۇمىسشى­نىڭ ورتاشا جىلدىق ەڭبەكاقىسى ورتا ەسەپپەن 1-3 پايىزعا وسەدى. بىراق وسى وزگەرىستەردەن حابار­دار ەكەندىكتەرىن ءوز قولدارىمەن كۋالاندىرۋ جونىندە ءوتىنىش جا­سال­عان كەزدە مۇنايشىلاردىڭ اي­تارلىقتاي بولىگى قول قويۋدان ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە جۇمىسقا دا شىقپاي قالعان. مۇنداي مىنەز-ق ۇلىق, سىپايى­لاپ ايتقاندا, تاڭعالۋعا تۇرارلىق. بىرىنشىدەن, ولاردىڭ وزدەرى وسى­لاي بولعانىن قالادى جانە 2008 جىل­دان باستاپ ورىن العان قارسىلىق اكتسيالارىنىڭ بارىندە دە وسىنى تالاپ ەتىپ كەلدى. بۇل وزگەرىستەردى ۇجىم اتىنان ەنگىزۋگە “وزەنمۇنايگاز” ءوف قىزمەتكەر­لەرىنىڭ كاسىپوداقتارى باستاماشى بولدى. ءسويتىپ, 2009 جىلدىڭ 10 قاراشاسىندا بۇل وزگەرىستەر ۇجىمدىق كەلىسىم-شارتقا ەنگىزىلدى. قاراشا ايىنان ناۋرىز ايىنا دەيىن ەڭبەك ۇجىمدارىندا, كا­سىپوداقتاردا, بارلىق بولىمشە­لەر­دە تالقىلاۋلار جۇرگىزىلگەندىكتەن, جۇمىسشىلاردىڭ ءبارى دە مۇنداي وزگەرىستەردىڭ دايىندالىپ جاتقان­دىعىنان, ولاردىڭ مانىنەن حا­بار­دار بولاتىن. ەكىنشىدەن, اتالعان وزگەرىستەر ءاربىر جۇمىسكەر ءوزىنىڭ ەڭبەك كەلىسىم-شارتىنا قوسىمشا كەلىسىمگە قول قويعاننان كەيىن عانا كۇشىنە ەنەتىندىكتەن, جوعا­رى­دا ايتىلعان قول قويۋ ولاردى ەشتەڭەگە مىندەتتەي المايدى. – سىزدەر ونى اكتسياعا قاتى­سۋشىلارعا تۇسىندىردىڭىزدەر مە؟ – ەرەۋىلدىڭ ءبىرىنشى كۇنىنەن-اق ءبىز بۇل وزگەرىستەر تۋرالى بىرنەشە رەت ايتتىق, جاڭا جۇيەنىڭ ومگ-ءنىڭ ءاربىر قىزمەتكەرى ءۇشىن ارتىق­شىلىقتارىن ناقتى مىسال­دارمەن كورسەتتىك. ءبىز ولارعا ەرەۋ­ىلشى­لەر­دىڭ, ءىس جۇزىندە وزدەرىنىڭ 2009 جىل­دىڭ كۇزىندە قويعان تالاپتارىن ورىنداۋ تۇرعىسىندا قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ كۇشىن جويۋدى تالاپ ەتىپ وتىرعانىن تۇسىندىردىك. ەندى اكتسياعا قاتىسۋشىلار باس­قا تالاپتار قويۋدا. جالپى, ءوت­كەن كۇندەردە ول تىزىمدەردىڭ ۇنەمى وزگەرىپ تۇرعانىن, سول سياقتى اك­تسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ سىندارلى كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە بولاتىنداي ولاردىڭ مۇددەلەرىن بىلدىرەتىن “ستاچكوم” دەپ اتالاتىن رەسمي توپتى قۇرا الماعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇگىندە اكتسياعا قاتىسۋشىلار باسقا تالاپتارمەن بىرگە فيليالعا 1997 جىلعى “وزەنمۇنايگاز” اق مارتەبەسىن قايتارۋدى, وندىرىستىك فيليال مەن قمگ ءبو باسشىلى­عىن اۋىستىرۋدى, ومگ كاسىپوداق­تارى توراعاسىن قىزمەتىنەن بوس­ا­تۋدى تالاپ ەتۋدە. وسىنىڭ ءبارى دە­موكراتيانى ءۇستىرت ءتۇسىنۋدىڭ جانە ەڭبەك ۇجىمدارىنداعى جالپىلاما بيلىكتىڭ سالدارىنان كوپتەگەن كاسىپورىندار ەرەۋىل جاعدايىندا توقتاپ قالعان گورباچەۆتىك قايتا قۇرۋ ءداۋىرىن ەسكە تۇسىرەدى. بۇگىندە ولار ەڭبەككە اقى ءتو­لەۋدىڭ جاڭا جۇيەسىنە كوشۋدى جانە جۇمىسقا قابىلداۋدىڭ كونكۋرس­تىق جۇيەسىن جويۋدى, جىلدىق وندىرىستىك جوسپاردى تومەندەتۋدى, اۋماقتىق كوەففيتسيەنتتىڭ جەكە­لە­گەن تولەمىن زاڭداستىرۋدى تالاپ ەتۋدە. بۇل ماسەلەلەردىڭ كوبى ءوت­كەن جىلدىڭ قاراشاسى مەن بيىل­عى جىلدىڭ اقپانى اراسىندا ءبى­تىستىرۋشى كوميسسيادا تالقىلاندى, كوميسسيا بىرقاتار تالاپتاردىڭ ەڭ­بەك داۋى رەتىندە قارالماي­تىنىن اتاپ كورسەتتى. – ەڭبەك كودەكسىندە ەرەۋىل جاريالاۋدىڭ ارنايى ءتارتىبى قاراستىرىلعان. بۇل ەڭبەك داۋلا­رىن ءبىتىستىرۋ پروتسەدۋرالارى ارقىلى شەشۋدىڭ رەتى كەلمەگەن جاعدايدا عانا جۇمىسكەرلەر بارا الاتىن ەڭ اقىرعى شارا. ەرەۋىل تۋرالى ول باستالاردان كەم دەگەندە ون بەس كۇن بۇرىن حابارلاۋ كەرەك, سونداي-اق ونىڭ ۇزاقتىعىن جانە ەرەۋىلدى جاريالاۋ تۋرالى شەشىمنىڭ مازمۇنىن دا زاڭ رەتتەيدى. ومگ-دەگى قارسىلىق اكتسياسىنا قاتى­سۋشى­لار وسىلاي جاسادى ما؟ – وسى جولى دا, بۇعان دەيىنگى ەرەۋىلدەردە دە بۇل ايتىلعان­دار­دىڭ بىردە-ءبىرى جاسالعان جوق. ءاري­نە, داعدارىس الاڭداتقان ادامدار­دى ءوز سوڭدارىنا ەرتكىسى كەلگەن جاساندى “كوسەمدەردىڭ” زاڭنىڭ بۇل تالاپتارىن بىلمەۋى مۇمكىن ەمەس. بىراق ولار بۇل جونىندە جا­ڭاوزەن مۇنايشىلارىنا حابار­لاۋدى قاجەت دەپ تاپپايدى. جانە اكىمشىلىكپەن ەشقانداي كەلىس­سوزدەر, ەشقانداي جينالىستار, ەشقانداي تالقىلاۋلار بولعان جوق. بىردەن ەرەۋىلدىڭ باستالعانىن بىلدىرەتىن جۇمىسقا شىقپاي قالۋ جاعدايلارى ورىن الىپ وتىر. وسىنداي احۋالدا وعان مۇرىن­دىق بولۋشىلاردىڭ وزدەرىنىڭ جازالانبايتىندىقتارىن سەزىنۋى دە وتە ماڭىزدى فاكتور. وسىعان دەيىنگى ەرەۋىلدەردە كومپانيا قارسىلىق اكتسياسىنا قاتىسۋ­شى­لار مەن ەڭبەك ءتارتىبىن بۇزۋ­شى­لارعا قارسى ءبىر رەت تە اكىمشىلىك شارالار قولدانعان جوق. بىراق مى­ناداي جاعدايدا جاسالعان ەرەۋىل زاڭسىز ءارى كەز كەلگەن وعان قا­تى­سۋشىنى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋعا بولادى. ماسەلە تەك اكتسيانى ۇي­ىمداستىرۋ ءتارتىبىنىڭ بۇرمالا­نۋ­ىن­دا عانا ەمەس. قمگ ءوب في­لي­الدارى توتەنشە جاعدايلاردىڭ تۋىنداۋ تاۋەكەلى جوعارى ونەر­كاسىپتىك كاسىپورىندار قاتارىنا جاتادى, ال توتەنشە جاعدايلار ءتاۋ­ەكەلىن جانە ءۇشىنشى ءبىر ادام­دارعا زيان كەلتىرۋ قاتەرىن تۋىن­داتاتىن ەرەۋىلدەر زاڭسىز بولىپ تانىلادى. ءىس جۇزىندە اكىمشىلىك وسىنداي زاڭسىز ەرەۋىلدەرگە قاتىسۋشىلار­مەن اراداعى ەڭبەك كەلىسىم-شارت­تارىن بۇزۋعا دەيىنگى تارتىپتىك جازالاۋ شارالارىن قولدانۋعا قۇقىلى. بىراق ءبىز بۇل جەردە احۋال اناعۇ­ر­لىم كۇردەلى دەپ ويلايمىز. ومگ جۇمىسشىلارى جاڭا­وزەن­دەگى الەۋمەتتىك شيەلەنىستى ۇنەمى ۋشىقتىرىپ جۇرەتىن جاۋاپسىز ادامداردىڭ ىقپالىنا ءتۇسىپ وتىر. جاڭا قارسىلىق اكتسياسىنىڭ پايدا بولۋ تاريحىنا تالداۋ جاساي وتىرىپ, الدەكىمدەردىڭ جۇمىسشى­لاردى مەيلىنشە شاتاستىرعانىن, ولاردى ەشقانداي سەبەپسىز زاڭسىز اكتسيالار وتكىزۋگە شاقىرعانىن تۇسىنەسىڭ. ءسويتىپ, ەرەۋىل تەك ەرەۋىل ءۇشىن عانا بولىپ وتىر. – ءسىزدىڭ بۇلايشا ويلاۋىڭىزعا نە سەبەپ؟ – تازا ەكونوميكالىق تالاپ­تارعا تەز ارادا ەكونوميكادان تىس سيپاتتاعى, ەڭبەك شارتتارى شەڭ­بەرىنەن تىم الىس جاتقان تالاپتار ارالاسقان كەزدە مۇنى ءتۇسىنۋ قي­ىن­عا تۇسپەيدى. قۇرامىنا “وزەن­مۇنايگاز” وندىرىستىك فيليالى كىرەتىن “قازمۇنايگاز” بارلاۋ ءوندىرۋ” اق-تى مەملەكەت مەن­شى­گىنە قايتاراسىزدار نەمەسە ءبىز شەكسىز ەرەۋىل مەن اشتىق جاريا­لاي بەرەمىز دەگەن تالاپ جاڭا­وزەندە وسىمەن ەكىنشى رەت قويىلىپ وتىر. باسقاشا ايتقاندا, اڭگىمە ءبىز­دىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ بۇكىل ەكو­نو­ميكالىق ساياساتىن قايتا قاراۋ, ەلىمىز جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى ۇستانىپ كەلە جاتقان با­عىتتى رەۆيزيالاۋ جونىندە بولىپ وتىر. قمگ ءبو-ءنىڭ 63 پايىز اكتسيا­سى “قازمۇنايگاز” ۇلتتىق كوم­پا­نياسىنىڭ قولىندا بولعاندىقتان, كومپانيادا قاتاڭ مەملەكەتتىك با­قىلاۋ ورناتىلعان, دەمەك ونى نا­تسيوناليزاتسيالاۋ تۋرالى تالاپتىڭ ءوزى ورەسكەل. جالپى, ەرەۋىلدەۋشىلەر بۇل ۇدە­رىستى كوزگە قالاي ەلەستەتەدى؟ اراسىندا قازاقستاندىق زەينەتاقى قورلارى, ءتورت ميلليوننان استام ارتىقشىلىقتى اكتسيالارى وزدە­رى­نە جاتاتىن 30 مىڭعا جۋىق قمگ ءبو-ءنىڭ بۇرىنعى جانە قازىرگى ءوز جۇمىسكەرلەرى بار اكتسيونەرلەرگە اقشانى قاي باعا بويىنشا قاي­تارۋ كەرەك؟ اشىق رىنوكتا ساتىپ الا وتىرىپ ءبو-ءنىڭ اكتسيالارىنا ءوز اقشالارىن سالعان شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ جاعدايى قالاي بولماق؟ ەگەر ولارعا قۇندى قا­عازداردى كەرى قايتارۋ تۋرالى ۇسى­نىس جاسار بولساق, ۇلكەن سوت پرو­تسەستەرى باستالىپ, قازاقستاننىڭ توڭىرەگىندە حالىقارالىق جانجال بۇرق ەتە تۇسپەك. ەرەۋىلشىلەر مۇنداي جاعدايدان شىعۋدىڭ جولى قانداي دەپ ويلايدى ەكەن؟ بۇل ريتوريكالىق ساۋال, ءويت­كەنى ولار بۇل تۋرالى ويلامايدى دا. ويلاۋى مۇمكىن دە ەمەس. ءويت­كەنى, ولار “بوگدەنىڭ داۋىسىنا ءۇن قوسىپ”, تۋرا ماعىناسىندا دا, اۋىسپالى ماعىنادا دا ايتقاندا ەڭبەك داۋلارىن ۋشىقتىرىپ, وعان ساياسي رەڭك بەرۋ ارقىلى ءوز ديۆيدەنتتەرىن الۋعا تالپىنىپ جۇرگەندەرگە ەرىپ الەك. – ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ – ءبىز قايتكەن كۇندە دە سىن­دارلى ويدىڭ سالتانات قۇراتىنى­نا, ءبىزدىڭ ارىپتەستەرىمىز – ءون­دىرىسشىلەردىڭ ەڭبەككە اقى تولەۋگە تىكەلەي قاتىسى جوق قيالدان تالاپتاردان باس تارتاتىنىنا بۇرىنعىشا سەنىمدىمىز. ونىڭ ۇستىنە قمگ ءبو باسشىلىعى ەڭبەك ۇجىمىنىڭ ۇستانىمدارىن قاراۋعا جانە ولارعا قولداۋ كورسەتۋگە داي­ىن ەكەنىن الدەقاشان ايعاقتاعان. ءبىز تەك ءبىزدىڭ كاسىپورنىمىز ءال­دەكىمدەردىڭ ساياسي ويىندارى­نىڭ ارەناسىنا جانە كاسىبي ەرە­ۋىل­شىلەردىڭ پايدا بولار ورنىنا اينالىپ كەتە مە دەگەننەن قاۋىپ­تەنەمىز. احۋال بۇلايشا وربىگەن جاعدايدا قمگ ءبو عانا ەمەس, بۇكىل جاڭاوزەن قالاسىنىڭ دامۋىنا قاتەر تونەدى. سوندىقتان ءبىز ءون­دىرىستىك فيليال ۇجىمىن جاۋاپ­كەر­شىلىك تانىتۋعا, احۋالدى سىندارلى ارناعا اۋىستىرۋعا, ءسويتىپ, بارلىق پروبلەمالاردى كەلىسسوزدەر جولى­مەن شەشۋگە شاقىرامىز. اڭگىمەلەسكەن سەيفوللا شايىنعازى