ەلىنىڭ ەركىندىگىن اڭساعان

بەيسەنبى, 13 جەلتوقسان 2012 7:13

لەنينشىل رۇستەموۆتىڭ قازاق عىلىمىنا قوسقان ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز

«ساعات ونبىرلەردىڭ كەزى. ۇزىنشا بويلى, سۇلۋلاۋ كەلگەن ءبىر جىگىت ەنىپ كەلدى. ادەمى جىگىت. جاماناتقا قيىپ اۋىز بار­ار­لىقتاي ەمەس.
– ءسىز كىمسىز؟ – دەدىم.
– مەن رۇستەم ۇلى زيابەكپىن.

بەيسەنبى, 13 جەلتوقسان 2012 7:13

لەنينشىل رۇستەموۆتىڭ قازاق عىلىمىنا قوسقان ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز

«ساعات ونبىرلەردىڭ كەزى. ۇزىنشا بويلى, سۇلۋلاۋ كەلگەن ءبىر جىگىت ەنىپ كەلدى. ادەمى جىگىت. جاماناتقا قيىپ اۋىز بار­ار­لىقتاي ەمەس.
– ءسىز كىمسىز؟ – دەدىم.
– مەن رۇستەم ۇلى زيابەكپىن.

كەسكىنىنە قاراي قالدىم… اڭگىمەگە كىرىستىك. سويلەگەن ءسوزى ەتىمنەن ءوتىپ, ءسۇ­يە­گىمە جەتتى. شەشەن, ءسوز تاپقىش جىگىت ەكەن. وزىمشە دالەلدەرىمدى ايتايىن دەپ ەدىم, اۋزىمدى اشتىرمادى. بار تاپقا­نىم, «كادىك» دەي بەرىپپىن. زيابەك ءوز ءسوز­دەرىن ايتىپ ءجۇرىپ كەتتى».
بۇل اتاقتى جازۋشى ءسابيت مۇقا­نوۆ­تىڭ وڭتۇستىك وڭىردەن شىققان ايتۋلى اقىن, جۋرناليست, قوعام قايراتكەرى, كە­يىن جالعان جالامەن ستاليندىك رە­پرەس­سيانىڭ قۇربانىنا اينالعان, زيابەك رۇستەموۆكە «ەڭبەكشىل قازاق» گازە­تى­نىڭ 1926 جىلعى 19 تامىزداعى № 618 سا­نىن­­دا بەرگەن سىپاتتاماسى. زيابەك – عا­لىم اعامىز لە­نين­شىل رۇستەموۆتىڭ اكەسى.
مەنى ول كىسى ستۋدەنت كەزدەن جانىنا تارتتى. ديپلومدىق جۇمىستى قورعاي­تىن كوكتەم كەزى. دەكانىمىز – تەمىربەك قوجا­كەەۆ. قورعاۋ كوميسسياسىنىڭ جۇ­مىسىنا پرورەكتور لەنينشىل رۇستەموۆ قاتىسادى دەگەندى ەستىگەنمەن, بۇل سوزگە اسا ءمان بەر­مەگەنمىن. كوزىندە كوزاينەگى بار, اتجاق­تى, ۇزىن بويلى جىگىت اعاسى كەلىپ, ديپلوم جۇمىستارىمىزدى ءۇنسىز تىڭداپ وتىردى. مەنىڭ كەزەگىم كەلگەندە بىرنەشە رەت سۇراق قويدى. ديپلوم جۇمىسىن قورعاپ بولعان سوڭ, جاڭاعى كىسى تەمىربەك قوجاكەەۆپەن بىرگە قاتار تۇرىپ, قولىمدى قىسىپ: «جاق­­سى زەرتتەلگەن دۇنيە ەكەن, كەلەسى كان­ديداتتىق جۇمىسىڭنىڭ تاقى­رى­بى دا سول بولسىن», دەدى. سوندا بارىپ بۇل ادام با­عاناعى ايتقان پرورەكتورىمىز لەنين­شىل اعا رۇستەموۆ ەكەنىن ءتۇ­سىن­دىم. ەر­تە­ڭىنە رەكتوراتتىڭ 12-قاباتىن­داعى كابي­نە­تىنە باردىم. ول كىسى ورنىندا ەكەن. «باسىندا قازى­عۇرت­تىڭ…» دەگەن جاڭا شىققان كىتا­بىنىڭ ال­عاشقى بەتىنە: «بىتەر ءىستىڭ باسىنا, جاقسى كەلەر قاسىنا. ل.رۇستەموۆ», دەپ قول قو­يىپ, ما­عان ۇسىن­دى. ءسويتىپ, عى­­­لىمعا ال­عاش قا­دام باسقان اسپيرانت كەزدە لەكەڭ­نىڭ قول­تىعىما قىس­تىرىپ جىبەرگەن سول كىتا­بى ماعان ءبىراز ازىق بولدى. وسى تاقى­رىپ­تاعى كاندي­داتتىق ديس­­سەرتاتسيام­دى قور­عا­پ شى­عۋمەن قا­تار, اقىن, پۋبليتسيست, قو­عام قايراتكەرى زيابەك رۇستەموۆ جايلى «زيابەك اقىن مۇراسى» اتتى مونوگرافيامدى جا­رىق­قا شىعاردىم. ستۋدەنت كەزدە جاي ارا­­لاس-قۇرالاس بولعانمەن, اعامىز­دىڭ ىشكى ءدۇ­نيەسىن شىن ۇعا الماعانىمدى زيابەك اقىندى زەرتتەي ءجۇرىپ, كەيىن ءتۇسىندىم.
سويلەگەن كەزدە ماقالداپ, استارلاپ, ءار سوزىنە سالماق بەرەتىن لەكەڭ نكۆد-دان كورگەن قورلىعى بولار, كوپشىلىك ورتاسىندا اڭگىمەگە ساراڭ ءارى وتە اباي بولاتىن. وقىستان قاراي قالعان ادامعا كوزىنىڭ تۇڭعيىعىنداعى مۇڭ مەن قايعى انىق بايقالۋشى ەدى. سابىرلى دا سال­ماقتى اعامىزدىڭ قارا قىلدى قاق جار­عان ءادىل­دىگىنەن قايمىعاتىن تابا­نى­نىڭ ءبۇرى جوق جاندار ول كىسىدەن الىس جۇرە­­تىن. تەرەڭ ءبىلىم, اقىل-پاراسات لە­كەڭدى مينيستر دارەجەسىنە كوتەرسە, بويىنا اتادان بەرىل­گەن ادامگەرشىلىك قا­سي­ەتتەر ونى اينالاسىنا سىيلى ەتىپ تانىتتى.
ءوز ءىسىنىڭ بىلگىرى, ءبىلىم سالاسىنىڭ ءىرى ۇيىمداستىرۋشىسى لەنينشىل رۇستە­موۆ اكەسى زيابەك جالا جابىلىپ يتجەككەنگە ايدالعاندا بار-جوعى 5 جاستا بولاتىن. بۇل قازاق حالقىنا قاسىرەت بوپ تونگەن 1937 جىل ەدى. قازاق زيالى­لا­رى­نىڭ الدى قىناداي قىرىلىپ, سوڭى ءتۇر­مەگە قاما­لىپ جاتقان. قوعامعا قاۋىپتى ادامداردىڭ ءبىرى رەتىندە زيابەككە دە «حالىق جاۋى» دەگەن قالاقشا ءىلىنىپ, يت تۇمسىعى وتپەس كولىمانىڭ قالىڭ ورمانىنا جىبەرىلەدى. لەنينشىلدىڭ اپكەسى ماليكا مەن اعاسى شاحزادانى سول كەزدە ءىستى بولعاندار مەن حالىق جاۋلارى­نىڭ بالالارى تاربيەلەنە­تىن تۇركى­­ستانداعى ورىس بالالار ۇيىنە تاپ­سىرادى. ۇلى مەن قىزىنان كوز جازىپ اڭى­راپ قالعان قاليپا شەشەي كەنجە ۇلى لەنينشىلدى ەرتىپ توركىنىن پانالايدى. بالالارى مەن جارىنان تىرىدەي ايىرىلىپ, ىشتەگى شەر-قۇسالىققا شىداماعان سورلى انا ول جەردە دە بايىز تاۋىپ تۇراقتاماي, جارىق دۇنيەنىڭ جىلۋىنا زار بولىپ, قىرىق كۇن وتكەننەن كەيىن بۇل ءفاني دۇنيەمەن قوشتاسادى. انادان ايىرىلعان لەنينشىل ەندى ءتىرى جەتىم اتانىپ, اعايىن-تۋىستى پانالاپ كۇن كورەدى. ويتپەسكە امالى دا جوق بولاتىن. سەبەبى, سول جىلدارداعى اشارشى­لىق ءوزى سەكىلدى تالاي جاستىڭ ءومىرىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن جالماپ جاتقان.
– كەيدە ءبىز بەيبىت ءومىردىڭ قادىرىن ءبىل­مەيمىز. سول كەزدەر ەسىمە تۇسسە, تۇلا بويىم تۇرشىگىپ, ەرەكشە قورقىنىشپەن ەسكە الامىن, – دەيتىن كەيىن اڭگىمەسىندە لەن­ينشىل رۇستەموۆ. – بىرىنشىدەن, كو­رەر جا­­رىعىمنىڭ تاۋسىلماۋى بولسا, ەكىنشى­دەن, كوپ قىرعىننىڭ ىشىنەن امان قالۋىم نا­­عا­شىلارىمنىڭ ارقاسى. ولار مەنىڭ ەر جە­تۋىمە كومەكتەستى. قارا تانىپ, وقي الاتىن حالگە جەتكىزدى. ارادا ون جىل وتكەن­­­نەن كەيىن, اپكەم ءما­لي­كامەن, اعام شاحزادامەن كەزدەستىم. اكەم قايتىپ ورالعان­­­­نان كەيىن ءبارى­مىز­دى ءبىر جەرگە جينادى. سول كەزدەگى ءبىزدىڭ ءتۇرىمىزدى كورسە­ڭىز عوي! جايپاپ وتكەن جويقىن ورتتەن امان قال­عان, سويديعان تامىرسىز تەرەكتەي تورتەۋ­­مىز ءتورت ءتۇرلى بولاتىنبىز. ورىسشا ءتار­بيە­لەنگەن ءاپ­كەم مەن اعام ءبىر اۋىز قا­زاق­شا ءبىل­مەيتىن. ال مەن بولسام, ورىسشادان ما­قۇرىممىن. ءبىر-ءبىرىمىزدى ءتۇسىنى­سە الماي, جات ادامنىڭ بالاسىنداي ءبىراز كۇن بىرگە جۇردىك. تاعدىر تۋعانىڭ­دى جات قى­لايىن دەسە وسى ەكەن. باۋىرىڭ ەكەنىن ءبى­لىپ, بۇيرەگىڭ بۇرىپ تۇرعانى­مەن, ءتار­­بيە­مىز ەكى ءتۇرلى بولعاندىقتان دا ءبىزدىڭ بالالىق شاعىمىز وزگە بالالارداي شات-شادىمان قۋانىشتا وتپەدى. بارىنە ۋاقىت ەمشى, ءبىزدىڭ جارامىز بەرتىن كەلە جازىلدى.
1944 جىلى اكەلەرى «جازاسىن وتەپ» ايداۋدان ورالعان كەزدە, العاش كورىپ تان­ى­ماي قالعاندارى دا ەسىندە. قالاي ۇمىت­سىن, 42 جاستاعى اكەسى ەمەس, الپىس­تان اسقان ءبىر قاريا كىرىپ كەلگەندەي كورىنگەن. ون جىل كورگەن ازاپتىڭ سو­راپ­تارى نۋلى جەردى سورعا اينالدىر­عان­داي شاشىن اپپاق قۋداي قىلىپ, ايقىن ءىز سالىپتى. ءجۇزى ءاجىم-ءاجىم, باياعى ەڭ­­سەگەي الىپ دەنەدەن دە ەشتەڭە قالماعان. قوس قو­لىنىڭ التى ساۋساعى اشىلىپ, جا­زىل­مايدى ەكەن. 1937 جىل­عى جاپپاي جا­زالاۋ كەزىندە نكۆد جەن­دەتتەرى «شەت­­­­­ەلدىڭ تىڭ­شى­سى­­­سىڭ» دەپ ابدەن قيناپ ازاپ­تا­عان. تىر­ناق­تارىنىڭ استىنا ينە جۇگىرتىپ, ۇرىپ سىن­دىرعان. باسقا دا قيناۋدىڭ نەشە ءتۇرلى ادىستەرىن قولدانعان. كولىمانىڭ نۋ ورماندارىندا ون جىل جازاسىن وتەپ ورالۋ, بۇل «ەت ­­­تۋراعىشتان» امان شىعۋ, ءبىر قۇ­دايدىڭ زيابەك اقىنعا دەگەن سىيى-تۇعىن.
زيابەك رۇستەموۆ ايداۋدان ورالعاننان كەيىن اۋىلداعى جەتى جىل­دىق مەكتەپكە مۇعالىم بولىپ ورنالاسادى. بىراق, ارتىنان ءبىر ايدان كەيىن كەڭەستىك پارتيا «حالىق جاۋىنىڭ بالا وقىتۋعا پراۆوسى جوق» دەپ جۇمىستان بوساتىپ جىبەرەدى. ءبىر كەزدە پارتياعا سەنگەن زيابەك اقىن, ەندى ومىردەن ءبىر­جولا ءتۇڭى­لەدى. ازاپ, قورلىققا شىداي الماي, ىشتەي نالىپ, اۋرۋعا شالدى­عا­دى. بىراق, قانمەن بەرى­لىپ, بويعا سىڭگەن دۇنيە قاشاندا قوي­سىن با, قايسار اقىن قولىنان قالامىن تاس­تاماي, تۋعان جەرگە, ەلىنە دەگەن ءسۇيىس­­پەنشىلىگىنىڭ كورى­نىسى رەتىندە بىرنەشە قيسسا, داستاندار جازىپ قالدىرادى. ەس­كىشە وقىعان زيابەك اراب قارپىمەنەن جازىلعان «وتىراباد اڭىزى», «كەيكى باتىر» سياقتى تاريحي تانىمى مول ولەڭ-جىرلاردى ءدۇ­نيەگە اكەلدى. ول كەزدە مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن لەنينشىل اكە­سىنىڭ جازۋىن تۇسىنبەي ابدەن قينالاتىن. ال, اكەسى بولسا بالاما زيانى تيەدى دەپ ويلادى ما قايدام, توماعا-تۇيىق كۇي كە­شىپ, ول قارىپتەردى تۇسىندىرۋگە دە اسا كوپ ق ۇلىق تانىتپادى. زيابەك اقىن اۋرۋدان تي­تىق­­تاپ, قالجىراپ جۇرگەن كۇن­دە­رىنىڭ بىرىندە قاسىنا لەنينشىلدى شا­قىرىپ بىلاي دەيدى: «كەنجەم, بار ءۇمى­تىم سەندە. ۇلكەن ۇلىم مەن قىزىم تاع­دىردىڭ تالكەگىمەن ورىسقا اينالدى. ايتەۋىر تۇبىندە ءبىر جارىق كورەدى-اۋ دەگەن ءۇمىت­پەن جازعان-سىزعاندارىمدى جيناي بەر­دىم. كەيىن ەر جەتىپ, ەس بىلگەندە بۇگىنگى اكەڭنىڭ ءحالىن تۇسىنەرسىڭ, وسى مۇراعا يە بول. ۋاقىت ءوتىپ, زامان تۇزەل­گەن كەزدە اراب قارپىنەن اۋدارىپ, كەيىنگى ۇرپاققا مۇرا ەتىپ قال­دىرار, مەنىڭ تاپسىرار بار اماناتىم دا وسى», – دەپ اۋىر كۇرسىنگەن. وسى اڭگى­مەدەن كەيىن اياۋلى اكە, قايسار اقىن زيابەك رۇستەموۆ كوپ ۇزا­ماي, 1948 جىلى قىرىق التى جاسىندا كوز جۇمادى. ال, لەنينشىل بولسا مەك­­تەپ بىتىرگەننەن كەيىن ەش ويلانباس­تان اكە اماناتىن ورىنداۋ جولىندا تاش­­كەنت­­تەگى ورتا ازيا ۋنيۆەر­سي­تەتى­نىڭ شى­عىستانۋ فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇ­سەدى. اكە اماناتى ءورشىل, تالاپشىل جاستىڭ ارقا­سىندا, تەك, وتىز جەتى جىل وتكەنەن كەيىن عانا ورىندالىپ, زيابەك اقىننىڭ جي­ناق­تاعان مۇراسىن عالىم­دار ن.كە­­لىم­بە­توۆ پەن م.دۇيسەنوۆتىڭ العى­سوزى­مەن 1982 جىلى جەكە كىتاپ ەتىپ جارىققا شىعاردى.
ول اركەز اكەنى ارداقتاي بىلەتىن, اماناتىنا ادال جان ەدى. 1992 جىلدىڭ تامىز ايى. وسى جىلدىڭ 8 تامىزى لەنينشىل زيابەك ۇلىنىڭ 60 جىلدى­عى­نا تۇسپا-تۇس كەلگەندىكتەن دە رەسپۋبلي­كا­لىق اقپارات قۇرالدارىندا ول تۋرالى ءارتۇرلى قوعامدىق ۇيىم­دار­مەن قاتار بىرگە ىستەگەن قىزمەتتەستەرى, جەرلەستەرى بىرىنەن سوڭ ءبىرى جارىسا جازىپ جاتتى. اسىرەسە, وڭ­تۇستىك ءوڭىر لەكەڭنىڭ ۇلكەن جەتىستىكتەرى­مەن قاتار, عىلىمعا سىڭىرگەن ەڭبەگىن اسا زور ماقتانىشپەن ەسكە الدى. كەڭەس ۇكىمەتى قۇلاپ, ەلدە ەكونوميكالىق قيىن جاعداي ورىن السا دا, ول تۋىپ وسكەن كەلەس ءوڭىرى ۇلان-اسىر توي قامىنا كىرىستى. اباي اۋدانىنىڭ اكىمشىلىگى ءال-فارابي اتىن­داعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ ءبىر توپ عالىمدارىمەن قاتار رەسپۋب­لي­كا­نىڭ ءبىر توپ زيالىلارىنا ارناپ 50 ادامعا پويىزعا بيلەت الىپ, اكەسى زيابەك جاتقان قوڭىر توبە – كوممۋنا اۋىلىنا شاقىر­دى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ سول كەز­­دەگى عى­لىمي جۇمىستار جونىندەگى پرو­رەكتورى, بۇگىنگى بەلگىلى عالىم, مەم­­لەكەتتىك سىي­لىقتىڭ لاۋرەاتى زۇل­قايىر ايمۇحا­مە­ت­ ۇلى مان­سۇ­روۆ باستا­عان اكادەميك عايرات ساپار­عاليەۆ, فيلوسوف زەينوللا قاريەۆ قوستا­عان (ىشىندە اسپيرانت مەن دە بارمىن) ءبىر توپ ادام تا­مىزدىڭ باس كەزىندە لە­نين­شىل رۇستەموۆ­تىڭ 60 جىلدىعىن, اكەسى زيابەك رۇستە­موۆتىڭ 90 جىلدىعىن توي­لاۋعا وڭتۇستىك­كە اتتاندىق.
ارقاشاندا قوناقجاي وڭتۇستىك ءوڭىر الماتىدان كەلگەن قوناق­تار­دى قۇشاق جايا قارسى الدى. شىم­كەنتكە, ودان ءارى كوممۋنا اۋىلىنا جەتكەنشە كۇتۋشىلەر جاعى قوناقتارىنىڭ اياعىن جەرگە تيگىزگەن جوق. اعىل-تەگىل, كول-كوسىر پەيىلدى كورىپ, ءبىز رازى بولدىق. شاعىن عانا مادەنيەت ۇيىنە اۋىلدىڭ كارى-جاسى تۇگەل جينالعان. قولدارىندا شوق-شوق گۇل. اۋىلدا وتكەن وسى عىلى­مي كونفەرەنتسيادا زيابەك اقىننىڭ ءىرى قالامگەر بولۋىمەن قاتار, وڭتۇستىك وڭىردە ءالى دە اتى اتالماي, لايىقتى باعاسى بەرىلمەي جاتقاندىعى ايتىلدى. شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋدەگى اقتاڭ­داق­تارعا ادەيى توقتالۋ كەرەكتىگى, كونەكوز قاريالارمەن قاتار عالىمدار اراسىندا كەڭىنەن ءسوز بولدى. كونفەرەن­تسيا­نىڭ سوڭعى جاعىندا ءسوز اۋانى لە­نينشىل رۇستەموۆكە اۋا باستاعان كەزدە, اعامىز مىنبەگە كوتەرىلىپ: «مەن تۋرالى ءالى دە ايتىلار, جازىلا جاتار, ال, مەنىڭ اكەم تۋرالى وڭ پىكىر ايت­قان­دا­رىڭىز ءۇشىن كەلگەن عالىمدارعا, بارشا جۇرت­شىلىققا ۇلكەن راحمەتىمدى ايتامىن», – دەپ تولقي سويلەدى, ءوزىن ماقتار تۇستا سىرعاقتاپ, سىتىلىپ شىعا بەردى.
ءبىز كەيىن تۇسىندىك, لەنينشىل اعانىڭ سول كەزدەگى ويى دا, ماقساتى دا ءوزىنىڭ تۋعان كۇنىن تويلاۋ ەمەس, اكەسى تۋرالى ءالى دە ايتۋعا بولمايتىن اقتاڭداق بەتتەردىڭ سىرلارىن اشۋ ەكەن عوي. سول عىلىمي باس-قوسۋدان كەيىن مەن عىلىمي جۇمىستى شىنداپ قولعا الدىم, عىلى­مي ورتادا زيا­بەك اقىن تۋرالى وڭ پىكىر­لەر قا­لىپتاسا باستادى. اباي اۋدانىندا تۇرا­­تىن كەلەس­تىك اقساقال ءشىنالى ارتىعا­لي­ەۆتىڭ جوشى قارامان ۇلى تۋرالى جازعان كولەمدى ماقالاسى جارىق­قا شىقتى. تىڭ دەرەكتەر پايدا بولا باستادى.
لەنينشىل رۇستەموۆ 1953 جىلى تاش­كەنت­تەگى ورتا ازيا ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىر­گەننەن كە­يىن, تالدىقورعان وبلىسى, اقسۋ اۋدا­نىن­داعى ى.التىنسارين اتىن­داعى ورتا مەكتەپتە ورىس ءتىلى مەن ادە­بيەتى ءپا­نى­نىڭ مۇ­عا­لىمى بولىپ ەڭبەك جولىن باستايدى. مىنە, اكە مۇراتى العاش ورىن­دالعان كۇن دە وسى بولاتىن. ويتكەنى, توزىپ كەتكەن رۇستەموۆ اۋلە­تىنىڭ كوپ جىلداردان كەيىن ادام قاتارىنا قوسى­لىپ, جىعىلعان تۋى­نىڭ قايتا تۇزەلگەن شاعى ەدى. ءوز ىسىنە مىعىم, العان بەتىنەن قايتپايتىن جاس مامان مەكتەپتە قىزمەت ىستەي ءجۇرىپ, ءبى­لى­مىن ودان ءارى تولىق­تىرۋدى الدىنا ماقسات ەتىپ قويدى. 1958-1962 جىلدارى س.م.كي­­روۆ اتىنداعى قازمۋ-دىڭ, ءبۇ­گىنگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلت­تىق ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋل­تەتىنە اسپي­ران­تۋراعا تۇسەدى. قازاق ءتىلى كافەدرا­س­ى­نىڭ اسپيرانتى لەنينشىل ءرۇس­تەموۆ وقي ءجۇرىپ قوعام­دىق جۇمىس­تارعا دا بەلسەنە ارالاسادى.
لەنينشىل اعانىڭ قازاق حالقىنا دەگەن شەكسىز ماحابباتى, ۇلتتىق ىشكى ۇس­تا­نىمى ءبىر قاراعاندا سىرت كوزگە باي­قالا بەر­مەگەنىمەن, سىنعا تۇسەر ساتتە بۋىرقانىپ, بۇرقانىپ سىرتقا شىعا­تىن-دى. كەڭەس ءداۋىرىنىڭ قىلىشىنان قان تامعان قيىن زامانىندا لەكەڭنىڭ ارقاسىندا تالاي ادام جازادان امان قالدى. ءادىل سىن, ورىندى پىكىردەن ول كىسى ەشقاشان قاش­پايتىن, قايتا سونداي ورتادا شىڭدالىپ, جىگەرىن نامىسىنا جانيتىن-دى. قازاق ۇلتىنىڭ بىلىمگە قۇشتار ەمەستىگىنە جانى اشىپ, قازاق بالالارىنىڭ عىلىم دا ءوزى, مال دا ءوزى دەيتىن اباي سوزدەرىن ەسكەر­مەيتىندىگىن كورىپ قىنجىلاتىن. حالىق جاۋىنىڭ بالاسى رەتىندە اكەسى كورگەن ازاپتى كورمەسە دە, ودان كەم ەمەس كەم­سىتۋلەر مەن قورلىقتى باسىنان وتكىزدى. سىن ساعاتتاردا ورگە جۇزگەن جاۋلارى: «بۇل الگى حالىق جاۋىنىڭ بولتىرىگى», دەگەن ءبىر اۋىز سوزبەن مۇنىڭ تاسىن تومەن قاراي دومالاتاتىن. وسى جولدا تالاي قۇقاي دا جەدى, بىراق ار جولىنان اتتاعان جوق. ادىلەتتىلىگىنەن اينىماي ومىرگە تۋرا قارادى. ەل مۇددەسىن ءوز ءمۇد­دەسىنەن جوعارى قويدى. قاجەت جاع­دايدا قورقىپ قالعان جوق, باسىن ءباي­گەگە تىكتى.
كەڭەس ءداۋىرىنىڭ قازاقستاننىڭ رەسەيگە ءوز ەركىمەن قوسىلعانىن جىرلاپ, ماداقتاپ انگە قوسىپ, جاتقان كەزدەگى ءبىر باسقوسۋدا عالىمدار اراسىندا قا­زاق­ستاننىڭ رەسەيگە ءوز ەركىمەن قوسى­لۋى ءسوز بولادى. اقساقال اكادەميكتەردەن باستاپ عىلىمعا جاڭا قوسىلعان اسپيرانتقا دەيىن بۇل وقيعانىڭ قۇن­دى­لىعى مەن تاريحتاعى ورنىن دارىپتەپ, اۋىزدارى-اۋىزدارىنا جۇق­­پاي سايراپ جاتادى. بۇل تاۋەلسىزدىگىمىزگە قول جەت­كىزۋگە تاياۋ قالعان 1987 جىل. قازاقستان رەسەيگە ءوز ەركىمەن قوسىلعان­دىقتان دا, ەندى ودان اجىراۋ ەشقاشان مۇمكىن ەمەس دەگەن پىكىرگە توقتايدى كوپ­شىلىك. ءدال سول كەزدە شىداي الماي, شىتىناپ, ورنىنان تۇرعان لەنينشىل رۇستەموۆ: «سىزدەر نە دەسەڭىزدەر ول دەڭىزدەر. مەن بىلەتىن تاريحقا جۇگىنسەك, ءبىز رەسەيگە ءوز ەركىمىزبەن قوسىلعان ەمەس­پىز, قايتا ورىس­تار كۇشپەن باسىپ العان», – دەپ ساڭق ەتتى. زال تىم-تىرىس. ءاپ-ساتتە قۇر ءسوز قۋعان جالعان ساياسات­كەرلەردىڭ اۋىزىنا قۇم قۇيىلىپ, با­عانادان كوپىرگەن كوبىك­تەي لەپىرمە ءسوز­دەر ساپ تىيىلدى. القى­نىپ, ىسىنگەن عالىمداردىڭ ارىندا­عان اعىنى باسىلىپ, اڭتارىلىپ قالعان.
مىنە, مۇنداي كوزسىز ەرلىكتەر لەنين­شىل رۇستەموۆتىڭ ەلى ءۇشىن, حالقى ءۇشىن قانداي دا بولسىن تاۋەكەلگە باراتىن­دىعىن كورسەتەدى.
1962 جىلى اسپيرانتۋرانى ۇزدىك ءبىتىر­گەن لەنينشىل رۇستەموۆ بەلگىلەن­گەن ۋاقىتىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ, فيلولوگيا عىلىمدارى­نىڭ كانديداتى دەگەن عىلىمي اتاعىن الادى. سول جىلى جوعارى وقۋ ورنىنا قالدىرىلىپ, اسسيستەنت, اعا وقىتۋشى, دوتسەنت قىزمەت­تەرىن اتقارادى. ءوز ءىسىنىڭ مامانى, بىلگىرى ءارى ءىرى ۇيىمداس­تىرۋ­شى­سى بولىپ تانىل­عان ازامات 1973-1976 جىلدارى تالدى­قور­­عان­داعى ءى.جانسۇگىروۆ اتىن­داعى پەدا­گو­­گيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رەكتورلىعىنا تاعايىندالادى. جەتىسۋعا ورالعان لە­نينشىل رۇستەموۆ قىزمەتكە بىلەك سىبانا كىرىسىپ, ەلدىڭ قۇرمەتىنە بولەنەدى, مەملەكەت باسشىلارىنىڭ نازارىنا ىلىگەدى. 1977-­1989 جىلدارى ورتا­لىق كوميتەت ۇسى­نىسىمەن قازاق كسر وقۋ مينيس­ترى­نىڭ ورىنباسارى قىزمەتى­نە تاعايىندالادى.
حالىقپەن بىتە قايناسقان لەنينشىل زيابەك ۇلى قانداي بيىكتەردى باعىن­دىر­سا دا, ادامي قالپىنان ءبىر اينىعان ەمەس. ءمينيستردىڭ ورىنباسارىمىن دەپ ماردىمسىپ, ماڭعازدانعانىن دا ءبىر ادام كورمەپتى. عىلىممەن شۇعىلدانا ءجۇ­رىپ, حالىق اعارتۋ ىسىندەگى كۇرمەۋى قيىن كۇر­دە­لى ماسەلەلەردى تاباندى­لىق­پەن شەشە ءبىلدى. ول ۇنەمى جاستارعا ءۇمىت ارتاتىن, كەيىنگى بۋىندى قادىرلەيتىن, قۇرمەت­تەي­تىن. «ءبىز ەشكىم دە ەمەسپىز, ءبىز تەك وتكەن­دەر مەن كەلەر ۇرپاق اراسىن جالعاس­تى­رۋشى زۆەنومىز», دەگەن شىعىس ناقىلىن بەرىك ۇستاناتىن. سەكسەنىنشى جىلداردا بەرىك قالىپتاسقان قىرىقتان اسپاي كان­ديداتتىق, الپىستان اسپاي دوك­تورلىق قورعاۋعا بولمايدى دەگەن قاتە پىكىردى جوققا شىعارىپ, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ سول كەز­دەگى باسشىسى د.ا.قوناەۆقا كىرىپ, كوپ­تە­گەن وتىز بەن قىرىقتىڭ اراسىن­دا­عى جاس عالىمداردى وبلىس­تار­عا ءجى­بەرتۋگە مۇرىندىق بولعان دا وسى لەكەڭ. بۇگىنگى ءبىلىم سالاسىندا جۇرگەن اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ كوپشىلىگى لەنين­شىل رۇستە­موۆتى سول سەبەپتى وزدەرىنە ۇستاز سانايدى.
بەلگىلى عالىم, شىعىستانۋشى اعامىز 1989 جىلى بۇگىنگى ءال-فا­رابي اتىن­داعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋ ءىسى جونىندەگى پرورەكتور بولىپ ورالادى. بۇن­دا دا تالاپشىل لەكەڭ جۇمى­سىن ءوز دەڭ­گەيىندە كورسەتە ءبىلدى. بىرەۋ­گە جاق­تى, ءبى­رەۋگە جاقپادى بىراق, ول بىربەتكەي, ۇلا­عاتتى ۇستاز رەتىندە ستۋدەنتتەر ەسىندە قال­دى. 1991 جىلى كازمۋ-دىڭ شىعىس­تانۋ فاكۋلتەتىنىڭ دەكاندىعىنا, كەيىن­نەن يران جانە تۇرىك فيلولوگياسى كافە­درا­سىنىڭ مەڭگەرۋ­شىلىگىنە تاعايىندال­دى. ءبىلىم-عىلىم سالاسىنداعى ۇزاق جىل­دارداعى ولشەۋ­سىز ەڭبەگى ەسكەرىلىپ, پروفەسسور عى­لى­مي اتاعى بەرىلدى. يرانتا­نۋدىڭ قازاق­ستان­داعى نەگىزىن سالدى. مىڭ­داعان شاكىرت تاربيەلەپ, وسى جولعا باۋلىدى.

لەنينشىل زيابەك ۇلىنىڭ و باستاعى ۇستانىمى دا قاتارلاستارىنان وزگە­شە­لەۋ بولاتىن. ويتكەنى, ول ءىلىم-ءبىلىم كىل­تىن قۇر جىلتىرعا ءۇيىر باتىستان ەمەس, قايماعى قالىڭ شىعىس جۇرتىنان ءىز­دەيتىن-ءدى. شىعىس عۇلامالارىنىڭ تە­رەڭ فيلوسو­فيا­سىن, ۇلكەن داستاندارىن قازاق جاس­تارىنىڭ بىلگەنىن قالايتىن, ءوزى دە توم-توم داستانداردى جاتقا ايتا­تىن-دى. ءىرى داستانداردى جاتقا ايتۋ-ادامنىڭ جادىن جاڭارتۋمەن قاتار ەستە ساقتاۋ قابىلەتىن دە جوعارىلاتا­تىندى­عىن ايتىپ وتىراتىن. شىركىن, ەلىمىز ەگەمەندىك الىپ, ءتا­ۋەلسىز بولساق, وندا شىعىستانۋ ينستيتۋتى, ءتىپتى بولماعان­دا شىعىستانۋ فاكۋل­تەتى بولسا دەپ ارماندايتىن. قازىر مىنە, قۇدايعا شۇكىر سول عۇلاما عالىم ارمانى ورىندال­عان­داي. ءبىلىمنىڭ قارا شاڭىراعى سانالاتىن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ءوز الدىنا وتاۋ تىككەن شىعىستانۋ فاكۋلتەتى بۇگىندە جىل ساناپ كوركەيىپ, دامىپ كەلەدى.
لەنينشىل زيابەك ۇلى ارتىنا بىرنە­شە بۋىنعا جەتەرلىك, بىرنەشە ۇرپاق پاي­دا­لا­نار عىلىمي مول قازىنا قال­دىردى. ءبىلىم-عىلىمعا قاتىستى ورەلى ماقالا­لارىن ەسەپ­تەمەگەننىڭ وزىندە ءار­كىمنىڭ ءتىسى باتا بەر­مەيتىن ۇلكەن توم­دىق اراب, يران كىرمە ءسوز­دەرىنىڭ قازاق­­شا, ورىسشا تۇسىندىرمە ءسوزدى­گىن جاسادى. بۇل قازاق فيلولوگياسىنا قو­سىل­عان سۇبەلى ەڭبەك, وكىنىشكە قاراي, ونىڭ قا­دىر-قاسيەتىن ءالى كۇنگە تۇسىنبەي كەلەمىز. ءبىر-بىرەۋى التى ءجۇز, جەتى ءجۇز بەتتەن تۇ­راتىن پارسى ءتىلىنىڭ ءىزاشار سوزدىك كى­تا­بىن جاساۋدا قانشالىقتى تەر توگىل­گەنىن, ايتا كەلىپ, يراننىڭ عۇلاما عالى­مى سامارە:
– لەنينشىل رۇستەموۆ مەن تانيتىن قازاق عالىمدارىنىڭ ىشىندەگى بىرەگەيى. پارسى تىلىندەگى ول بىلەتىن كەي­بىر سوزدەردى پارسىلاردىڭ وزدەرى دە ءبىل­مەيدى. عىلىمعا وسىنشا تەرەڭدەپ ەنۋ, ءوز­گە تىلدەگى سوزدىك قوردى تۇگەلگە جۋىق قامتۋ قازاق عالىمى تۇگىلى دامى­عان ەل­دەر­دەگى كوپ عالىم­داردىڭ قولى­نان كەلە بەرمەيتىن ءىس. سوزدىك جاساۋ كوز مايىڭدى تاۋىسىپ, شۇ­قىلاپ وتىرار تاباندىلىق­پەن قاتار زەردەلىلىكتى قا­جەت ەتەدى. ال, بۇل ۇلكەن ەڭ­بەككە قان­شا­لىقتى قاجىر-قايرات جۇمسا­لاتىن­دىعى وسىنداي جۇ­مىس­پەن اينالىس­قان جاندار­عا عانا ايان. مەن ول كىسىنى ناعىز باتىر دەر ەدىم, ول ءوز ەلىنىڭ بولاشاق ۇرپاعى ءۇشىن ولمەس مۇرا قالدىرىپ كەتتى, – دەيدى.
تەھران ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى يادوللا سامارە مىرزانىڭ بۇلايشا ەسكە الۋى قازاق حالقىنا, ونىڭ بىرەگەي ۇل­دارىنا دەگەن اسا ۇلكەن قۇرمەتى بولسا كەرەك. سول كىسىنىڭ قولداۋىمەن اكادەميك ساعىندىق ءساتىبالديننىڭ كومە­گى­مەن يران, پارسى ءتىلىنىڭ سوزدىگى تۋرالى كىتاپ لەكەڭ ومىردەن وتكەننەن كەيىن ءدۇ­نيەگە كەلدى. عۇلاما عالىمنىڭ «قا­زىرگى قازاق تىلىندەگى اراب-پار­سى كىرمە سوزدەرى», «ءتىل ءبىلىمى تاريحىنا قىسقاشا شولۋ», «ءسوز تۋرالى ءسوز» سي­ياق­­تى ەڭبەك­تەرى قازاق عى­لىمى مەن ءما­دەنيەتىنە قوسىلعان قوماقتى ءدۇ­نيە بولۋمەن قاتار, شىعىستانۋشى مامان رەتىندە ول كىسىنى بارشا ەلگە تانىتتى.
لەنينشىل رۇستەموۆ بۇگىنگى ءال-فا­رابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە قا­راس­تى شىعىس فيلولوگيا كافەدراسى 1991 جىلى اراب, يران, تۇرىك جانە قى­تاي فيلولوگيا كافەدرالارى بولىپ ۇشكە بولىنگەندە دەكان­دىق قىزمەت پەن قاتار كافەدرا مەڭگەرۋ­شىسى قىز­مەتىنىڭ تىزگىنىن بىرگە الىپ ءجۇردى. ءسوي­تىپ, بۇگىنگى شىعىستانۋ فاكۋلتەتىنىڭ نەگى­زى قالاندى. ول قاي قىزمەتتە بولماسىن ءوزى­نە كورسەتىلگەن سەنىمگە لايىق بولۋدى ماق­سۇت ەتتى. عىلىمي ىزدەنىستى ءومىر­لىك سەرىگىنە اينالدىردى. عالىم قولىنان شىققان عى­لىمي ەڭبەكتەر ءوزىنىڭ سو­نى­لىعىمەن, سال­ماقتىلىعىمەن قۇندى. ءار­تۇر­لى عىلىمي ورتالاردا سويلەگەن سوزدە­رىن, كونفەرەن­تسيا­لارداعى عىلىمي ماقا­لا­لارىن ەسەپتە­مە­گەننىڭ وزىندە ول 14 ءىر­گەلى ەڭبەكتىڭ اۆتورى. قازاقتىڭ ءتىلتانۋ, دۇنيەتانۋ سالا­سىن­داعى مىقتى بىلگىرلەر قاتارىنداعى عالى­مى. بۇگىنگى ءدىني ەكسترەميزم ۋشىعىپ تۇر­عان زاماندا لەنين­شىل رۇستەموۆ سەكىلدى عالىم­دارىمىزدىڭ سالماقتى جازىلعان ەڭبەك­تەرى اۋاداي قاجەت-اق.
لەنينشىل رۇستەموۆتىڭ ەل ءۇشىن ەتكەن ەڭبەگى قىرۋار. قالامگەرلىگىمەن دە, قاي­راتكەرلىگىمەن دە قازاققا قاراسقان ازامات ەدى ول. بۇگىندە ءباسپاسوز باسشى­لى­عىندا جۇرگەن جۋرناليستەردىڭ ءبىرى مىنانداي اڭگىمە ايتادى دەپ ەستىگەنمىن: «ور­تالىق كوميتەتتىڭ ناسيحات جانە ۇگىت بولىمىندە ىستەيتىن كەزىم. الماتىدا قازاقشا قالا­لىق گازەت اشۋ ماسە­لە­سىن كوتەردىك. بۇرىن دا قوزعالىپ, شەشى­مىن تاپپاي جۇرگەن جاي ەدى, قايتا قۇرۋدىڭ قارقىنىمەن, جاريا­لىلىقتىڭ جەلىمەن تياناعىن تاباتىن بولدى. ءبىر كۇنى ءبو­لىم­دە جاڭا گازەتتىڭ جوباسى تالقى­لان­دى. قازاق گازەت-جۋرنال­دا­رى­نىڭ كۋراتورى رەتىندە قىسقاشا سويلە­دىم. گازەتتىڭ اتى – «الماتى اقشامى» دەپ ويلاستىرىلعان بولاتىن. سول اتاۋعا بايلانىستى داۋ تۋىپ كەتكەنى. بىرەۋلەر: «بۇل كەشكى ناماز­دىڭ اتى», دەپ شىقتى. اتە­يزم­نىڭ اقىرىپ تۇرعان كەزى. قالاي ءدا­لەل­دەسەك تە, دەگەنمەن, داۋلى ماسەلە ەكەن, قايتا قارا­يىق, بولماسا «كەشكى الماتى» دەپ قو­يى­ڭىزدار دەپ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى وتىرىستى تۇيىندەدى. قى­سىل­عانىمنان لە­ن­ين­شىل اعاعا حابارلاستىم. اۋىلداس اعام بولاتىن. ءمان-جايدى ايتتىم. كومەك سۇرادىم. سوندا لەكەڭ ءتۇنى بويى وتىرىپ, «اقشام» ءسوزىنىڭ سان ءتۇرلى قول­دا­نىسىنا مىسالدار كەلتىرىپ, ءتورت بەتتىك جازبا دايىنداپ بەردى. سونى باسشى­لىق­قا كورسەتىپ ءجۇرىپ, اۋپىرىمدەپ «الماتى اقشامى» اتاۋىن قورعاپ قالعانبىز». مىنە, بۇل دا لە­نين­شىل رۇستەموۆ ازاماتتىعىنا ءبىر مىسال.
قازاقشا, ورىسشانى, پارسىشانى, اراب­­شانى ەمىن-ەركىن يگەرگەن تالانتتى قازاق ۇلى لەنينشىلدىڭ جاس ۇرپاققا قال­دىرعان اماناتتارىنىڭ ءبىرى – مادە­ني بايلىقتى ەۋروپادان ەمەس, شىعىس­تان, ونىڭ ىشىندە ەجەلگى تۇركى ۇرپاعى­نان ىزدەۋ كەرەكتىگى. «ايقىن» گازەتىنە بەرگەن سۇحبا­تىندا اكادەميك س.ساتىبالدين بىلايشا سىر شەرتەدى:
– ەكەۋمىز وڭاشا قالىپ سىرلاسقاندا ول بىلاي دەپ وتىرۋشى ەدى. تۇركى تۇركى بولىپ, ونى الەم مويىنداعاندا قازىرگى الپاۋىت اقش مەملەكەتى تۇگىلى, امەريكا قۇر­لىعى دا اشىلماعان ەدى عوي. اراب الە­مىندە الەكساندر ماكەدونسكي ءتىزى­مىنە ەنگەن «الەمنىڭ جەتى عالاماتى­نىڭ» دۇنيەگە كەلۋى, ولاردىڭ بىردە-ءبى­رىنىڭ ەۋروپا الە­مىن­دە بولماۋى ءبىز ءنار العان ەجەلگى ءما­دەنيەتتىڭ, ەجەلگى وركە­نيەتتىڭ قانداي ءدا­رەجەدە بولعانىن كور­سەتپەي مە؟! ادامزات­تىڭ ەجەلگى زاما­نىن­دا بول­عان ەكى كىتاپ­حانانىڭ اتى تاريحتا بار. ءبىرى – الەكساندريادا, ءبىرى – وتىراردا جا­ساقتالعان. عى­لىمنىڭ وس­ىن­داي ولشەۋ­سىز بايلىعى بىزدە بول­عان كەزدە باتىس ەۋروپا قاراڭعىلىقتان كوز اشا الماعان ايماق ەدى-اۋ! اتتەڭ, سو­لار­دىڭ بولعانىن ايتۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق ءتۇپتىڭ تۇبىندە بۇل اقيقاتقا جول اشىلار.
مىنە, ناعىز كورەگەن, ۇلتجان­­دى عالىم­نىڭ تولعانىسى. بىلسە دە كە­ڭەستىڭ ەكپىنى­نەن قورقىپ ايتا الماعان عالىم­نىڭ ءىشىن­دە تۇنشىققان قانشاما بۇگۋلى سىرى ءوزى­مەن بىرگە كەتتى دەسەڭىزشى!
لەنينشىل رۇستەموۆتىڭ سول كەزدەگى جانقيارلىق ەڭبەگىن باعالاعان قازاق كسر جوعار­عى كەڭەسىنىڭ پرەزيديۋمى ونى قۇر­مەت گراموتاسىمەن, ى.التىنسارين مە­دالىمەن ماراپاتتادى. كسرو وقۋ مي­نيستر­لى­گى­نىڭ «اعارتۋ ءىسىنىڭ وزىق قىز­مەت­كەرى» اتاعىن الىپ, ارنايى توسبەلگىسىن ومىراۋىنا تاقتى. بۇل عۇلاما عالىمدى تەك قانا قازاق زيالىلارى عانا ەمەس كەڭەستىك دەر­جاۆانىڭ دا مويىنداعانى دەپ بىلگەنىمىز ءجون. ويتكەنى, ول كەزدەردە مۇنداي ۇلكەن اتاقتى بۇگىنگىدەي ەكى­نىڭ بىرىنە بەرە بەر­مەيتىن. ول ءۇشىن ەڭ ۇلكەن اتاق تا قۇرمەت تە ەلدىڭ, حالىق­تىڭ ىقى­لاسى ەدى. ويتكەنى, قاي جەردە ەڭبەك ەتسە دە ونىڭ باستى مۇ­راتى – قا­زاق حالقىنا قىزمەت ەتۋ بولاتىن.
سانسىزباي ماديەۆ, 
ح. دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى  اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتە­تى­نىڭ ءبىرىنشى پرورەكتورى.
اتىراۋ وبلىسى.