سماعۇلدىڭ سىرلى سازدارى
بەيسەنبى, 13 جەلتوقسان 2012 7:11
سماعۇلمەن العاش رەت ءباسپاسوز بەتىندە ءبىردى-ەكىلى ولەڭدەرى قىلتيىپ كورىنە باستاعان جاس قالامگەرلەردىڭ جيىنىندا تانىسقان ەدىك. ول كەزدە ەركەش يبراھيم, نۇرعوجا ورازوۆ, تولەگەن قاجىباەۆ, نۇرمياش كوبەنوۆ, جايىق بەكتۇروۆ سىندى سىيلى اعالارىمىز بارىمىزگە جول كورسەتىپ, ءجون سىلتەپ جاتاتىن. سماعۇل قالاي دەگەنمەن دە ايماقتاعى ىرگەلى ورتا, ءوزى تۋىپ-ءوسكەن وبلىس ورتالىعى اقمولاعا تابان تىرەدى. راديو, ودان ءارى تەلەديدار سالاسىندا ەڭبەك تورىسى بولىپ, ەرىنبەي-جالىقپاي قىزمەت جاسادى.
بەيسەنبى, 13 جەلتوقسان 2012 7:11
سماعۇلمەن العاش رەت ءباسپاسوز بەتىندە ءبىردى-ەكىلى ولەڭدەرى قىلتيىپ كورىنە باستاعان جاس قالامگەرلەردىڭ جيىنىندا تانىسقان ەدىك. ول كەزدە ەركەش يبراھيم, نۇرعوجا ورازوۆ, تولەگەن قاجىباەۆ, نۇرمياش كوبەنوۆ, جايىق بەكتۇروۆ سىندى سىيلى اعالارىمىز بارىمىزگە جول كورسەتىپ, ءجون سىلتەپ جاتاتىن. سماعۇل قالاي دەگەنمەن دە ايماقتاعى ىرگەلى ورتا, ءوزى تۋىپ-ءوسكەن وبلىس ورتالىعى اقمولاعا تابان تىرەدى. راديو, ودان ءارى تەلەديدار سالاسىندا ەڭبەك تورىسى بولىپ, ەرىنبەي-جالىقپاي قىزمەت جاسادى. راديو تورابىنداعى قاۋىرت جۇمىسى ونى ەلمەن ەتەنە ارالاستىرىپ, ءتۇرلى تاعدىرلارعا جولىقتىرىپ, كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرلىگىمەن شىڭداي ءتۇسىپ, وسى جانردىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرىمەن جازۋ مانەرىن بەيىمدەپ, قالامگەرلىك قارىمىنا, شىعارماشىلىق شىرقاۋىنا يگى اسەر ەتتى عوي دەيمىن. اسىرەسە, اسكەن نابيەۆ, حاجىمۇرات راحيموۆ, نۇرعوجا ورازوۆ, ءمادي حاسەنوۆ, نوگەربەك ماعزۇموۆ, تولەگەن قاجىباەۆ, الدان سمايىل, جاراسباي نۇرقانوۆ, امانتاي كاكەنوۆ جانە باسقا اعالارىنان كوپ نارسەنى ۇيرەنىپ, تالابى زور دا, قالامى جورعا جازۋشى بولىپ شىققانى انىق.
كەڭەستىك كەرەعار ساياسات كەنەگەسىن كەپتىرگەن, تىڭ يگەرۋ ناۋقانى تىنىسىن تارىلتقان ۇلتتىق رۋح تۇرعىسىنداعى اقمولانىڭ ول كەزدەگى جاعدايى مۇشكىل ەدى. بۇكىل تۇستىكتەگى وڭىرلەرگە ءتان زامانانىڭ سول قيىندىقتارىن سەرپۋ ءۇشىن, الاش ايبىنىن الاسارتپاي, حالقىمىزدىڭ رۋحاني بولمىسىن جوعارى ۇستاپ ءجۇرۋ ءۇشىن جوعارىدا اتالعان ازاماتتاردان باستاپ, جۋرناليستيكا, ادەبيەت, مادەنيەت, ونەر, ءبىلىم جانە باسقا سالالارىندا جۇرگەن كوپتەگەن جەرگىلىكتى ازاماتتار تالماي قايرات قىلدى, كۇرەسە ءبىلدى. سول قاھارمانداردىڭ بەل ورتاسىندا باياعى الاش ارداگەرلەرىنىڭ اتى مەن زاتىن ميراس ەتكەن ءبىزدىڭ سماعۇلدىڭ, ماعجانداردىڭ دا جۇرگەنى انىق. ولار ەلوردامىز ەسىل-نۇراعا ەسكەگىن بۇرىپ, استانا ارقا توسىنە قونىس تەپكەندە عانا سول ءبىر كۇرەس بايراعىن زيالىلاردىڭ جاڭا لەگىنە تاپسىردى. قالعان شارۋا استانانىڭ تىرلىگىمەن استاسىپ كەتە باردى.
سماعۇل راحىمبەك بىرنەشە جىر جيناقتارىنىڭ, «ارۋ مەن ارلان», «كوڭىل شۋاعى», «تەمىر تورداعى تىرشىلىك», «ايدىنداعى اق جەلكەن», ت.ب. پروزالىق كىتاپتاردىڭ اۆتورى. ءبىرتالاي پروزالىق, پوەزيالىق دۇنيەلەردى انا تىلىمىزدە سويلەتكەن شەبەر اۋدارماشى. تالاي تەلەحيكايالار مەن تەلەحابارلاردىڭ شوعىرىن جاساپ جۇرگەن تانىمال قالامگەر. قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ پۋبليتسيستەرگە ارنالعان باۋبەك بۇلقىشەۆ اتىنداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت قايراتكەرى.
اۆتور ءوزى تاڭداعان تاقىرىپتان رۋحاني ءماندى, تانىمدىق ءداندى ءدال تاۋىپ الىپ, ءوز شىعارماسىنا التىن ارقاۋ ەتەدى. وتكەن زاماننىڭ ياكي قازىرگى كۇننىڭ جاي ادام بايقاي بەرمەيتىن سۋرەتتەرىن كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاعانداي ەتىپ, كوز الدىڭا الىپ كەلەدى. تاريحي وقيعالاردى قايتا قورىتىپ, شەبەرلىكپەن قىرناپ, ەكشەپ الادى. شىعارما وزەگىنە اينالعان تاريحي تۇلعامىز, تانىمال كەيىپكەرىمىز جايشىلىقتا ەسكەرىلە بەرمەيتىن جاڭا ءبىر قىرىنان اشىلىپ, سول ءبىر ساتتەگى, جارق ەتكەن كادردەگى قالپىمەن ەستە قالادى. قازىرگىدەي قاربالاس ۋاقىتتا, قالىڭ كىتاپتاردى وقۋعا ۋاقىتتىڭ قات كەزىندە, كوركەم شىعارمالاردىڭ كوپ تارالىممەن قاپتاپ شىعىپ جاتپاعان تۇسىندا ونىڭ ءىرى جانرعا بەرگىسىز الگى كوركەم ءاڭگىمەلەرى, ەسسەلەرى مەن نوۆەللالارى اسا تارتىمدى وقىلىپ, ءوزىنىڭ شىنايىلىعىمەن, شىمىرلىعىمەن ەرەكشەلەندى. وسىلايشا ول ونەر ادامدارىنىڭ, ۇلى تۇلعالارىمىزدىڭ, ادامزات الىپتارى بەينەسىنىڭ تۇتاس ءبىر گالەرەياسىن جاسادى.
بۇل ورايدا, جازۋشىنىڭ جاياۋ مۇسا, ماعجان, ساكەن, اسەت, قۇلتۋما, ءماشھۇر ءجۇسىپ, قاسىم, مۇقاعالي, ەرزاكوۆيچ, ءىليا جاقانوۆ جانە باسقا دا قاس تالانتتارىمىز بەن ونەر ادامدارى جايلى, «ا.س. پۋشكيننىڭ ماحابباتى», «ەح, ناتالي, ناتالي», «لەۆ نيكولاەۆيچ تولستوي جايلى تولعانىس», «بارونەسسانىڭ باقىتى» شىعارمالارىن, تەزەك تورە, سەيىلبەك جانايداروۆ پەن جاقىپ اقباەۆ اۋلەتىنەن شىققان, قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولعان دارىگەر زۇفنۋن تۋرالى تانىمدىق دۇنيەلەرىن اتاپ ايتقان ورىندى.
قۇت قونعان قورعالجىننىڭ قۇس قاناتتى قالامگەرى, قاراشالعىننىڭ ءتۇلەپ ۇشقان قارشىعاسى قيادان شالىپ, تاعدىردىڭ تالقىسىنا تاپ بولعان ونەرپاز جۇرەكتەردىڭ ولمەس رۋحىمەن سىرلاسادى: «تايگا ءىشىنىڭ ايازى بۇگىن ەرەكشە شاڭىتىپ تۇر. باراكتان بارىنشا جىلى كيىنىپ شىققان قاريا قۋاتى قايتا باستاعانىن بويىنىڭ لەزدە قالتىراپ قويا بەرگەنىنەن اڭعارعانداي بولدى. قالىڭ وپپا قاردان مالتىعىپ, بىرەر اتتاپ ۇلگەرگەنى سول ەدى, جايدىڭ وتى ءتۇسكەندەي الدە نە جاقىن ماڭنان شاتىر ەتتى. قاراعاي, سامىرسىندار سەلك ەتىپ, اعاشتاردىڭ ءون بويلارىنان قار كوشكىنى ساۋلاپ قويا بەردى. ەڭسەگەي بويلى قاريا ءوزىن باسىپ قالا جازداعان اق ۇلپادان ءۇستى-باسىن قاعىنىپ, ارىلىسىمەن-اق قارسى الدىنا كوز سالدى. الگىندە عانا تۇلعاسى اسپانداي زورايعان الىپ قاراعاي ايازعا شىداماي قاق ايىرىلعان ەكەن. وزەگىنىڭ قىزعىلت بەتتەرىنەن سارى التىنداي شىرىنى بۇلاق بولىپ اعىپ جاتىر. عۇمىرى بىتكەن سوڭ, قاراعاي دا جىلايدى ەكەن-اۋ دەپ, تەبىرەندى اقىن جانى. دۇشپاندارىنىڭ جالاسىمەن قيىر شىعىسقا ايدالىپ كەلگەلى ۇكىلى ىبىراي بولمىسى بوركەمىكتىككە اۋىسقانداي ما قالاي. كوزىنە جاس الدى…جو..جوق! اقىننىڭ ايىرتاۋداي ارداعىن, كوكشەتاۋداي قىمباتىن, ءوزىن ءاز كوتەرگەن اسىل جۇرتىن ساعىنعانى بۇل…».
اۆتور «شاكارىم قاجى مەن گوللاندىق الۆين بيمبوەس» اتتى اڭگىمەسىندە دانا اقىننىڭ دارا تۇلعاسىن بەينەلەي وتىرىپ, قاتپار-قاتپار تانىمدىق تىڭ دەرەكتەردى دە ءۇستى-ۇستىنە قوسا ۇسىنادى: «جاۋىننان سوڭ بايتاق دالادان جامىراي بەرى جۇگىرەتىن سانسىز جىلعالار ەسىل وزەنىن جاز بويى ءالدەرىنشە مولىقتىرىپ جاتادى… ۇنەمى ۇستىنەن قىزىل اسكەر كيىمىن تاستامايتىن الۆين بيمبوەستىڭ دە اقمولا پوليتوتدەلىندەگى كۇندىزگى نۇسقاۋشىلىق جۇمىسىنان سوڭ, قال-قادەرىنشە دەم الاتىن ماڭى وسى وزەن جاعالاۋى… –شاكارىم اقىننىڭ تەك شىعىستىڭ عانا ەمەس, ەۋروپا فيلوسوفتارىنىڭ دا ەڭبەكتەرىنەن حاباردارلىعى تاڭداندىرادى,– دەدى, الۆين كەشكىلىك سەرۋەنگە وزىمەن ەرە شىققان, ءبىرازدان بەرى «مۋزىكالىق ەتنوگرافيا» ەڭبەگىنە قازاق مۋزىكاسى تۋرالى دەرەكتەر جيناپ جۇرگەن ومبىلىق عۇلاما فيندەيزەنگە ءجۇزىن بۇرىپ, ماناعى قالاداعى كۋبرين كوپەستىڭ ۇيىنە ورنالاسقان اقمولا سوۆدەپىنەن شىعا باستالعان اڭگىمەنىڭ جەلىسىن قايتا جالعاپ…1926 جىلى گوللاندىق مۋزىكا تانۋشى الۆين بيمبوەس نوتاعا تۇسىرگەن شاكارىمنىڭ ەكى ءانى فيندەيزەننىڭ رەداكتسيالاۋىمەن شىققان «مۋزىكالىق ەتنوگرافيا» جيناعىنا قازاقتىڭ وزگە دە 25 ءانىنىڭ قاتارىنا ەندى. كەيىن وسى جيناقتى الۆين تۋعان ەلى گوللاندياعا الا كەتتى». مىنە, بۇل دا سماعۇل شىعارماشىلىعىنىڭ اڭگىمە وزەگىنە وي ءورىسىن قوسا ءورىپ وتىراتىن وزىنە ءتان ءبىر قىرى. مۇنىڭ ءبىر شارتى, شىعارماعا بويلاۋ ءۇشىن وقۋشىنىڭ ازدى-كوپتى دايىندىعى كەرەك, ياعني ول جوعارىدا كەلتىرىلگەن بەس-التى سويلەمنەن شاكارىم الەمىنەن باسقا, ءالۆيندى, فيندەيزەندى, كۋبريندى, سوۆدەپتىڭ نە ەكەنىن ءبىلىپ الۋعا ءتيىس نەمەسە سولار ارقىلى كوركەمدىك اسەرمەن بىرگە, جاڭا ماعلۇمات الادى.
قالامگەردىڭ تۋعان اۋىل جايىندا, بىرگە وسكەن باۋىر جايىندا جازىلعان جان سىرلارى دا ەشكىمدى سەلقوس قالدىرمايدى: «تۋعان اۋىلىما جەتتىم!.. اكە-شەشەمنەن قالعان قوڭىر سالقىن, ۇلكەن سامان ۇيدە وتىرعان بۇرىنعى مەحانيزاتور شورتان اعام قۋانا قارسى الدى. كەلىنشەك كەزىندە دالا مەن قالانىڭ اراسىنا تالاي «سوقپاق» سالىپ, اۋىلداستارى تاراپىنان «ساياحاتشى-تۋريست» اتانعان اق كوڭىل, دابدىرلاعان جەڭگەم جانى قالماي, اپامنىڭ كوزىندەي, ءبۇيىرى مايىسىپ قالعان جەز ساماۋىرىنعا قۇدىقتان مۇزداي سۋ قوتارىپ, ەتەگىنە سۇرىنە ءجۇرىپ, ءشاي قويدى…ساماۋىر مۇرجاسىنان جان انامنىڭ ءتىرى كەزىندەگىدەي, كوك شۋدا ءتۇتىن كوڭىلدەنە كوككە كوتەرىلە جونەلدى» دەپ, اركىمنىڭ جۇرەك تۇكپىرىندەگى اۋىلعا دەگەن ساعىنىش سەزىمىن وياتىپ, تاعىلىمدى ءتۇيىن جاسايدى.
تاۋەلسىزدىك تاعىلىمدارىمەن بىرگە, ادامداردى الدى-ارتىنا قاراتپاي, ءبىر داۋىردەن ەكىنشىسىنە اۋىسا جونەلگەن قاۋىرت زامانانىڭ جۇرەكتەرگە تۇسىرگەن ءجۇز باتپان جۇكتەرىنىڭ زاردابى دا جازۋشىنىڭ نازارىنان تىس قالمايدى. سونىڭ ءبىرى بىرگە وسكەن بوراش جايلى مۇڭدى حيكايا. زور تالاپپەن ەر جەتىپ, اقىر سوڭىندا تاعدىر تالكەگىنە ۇشىراپ, بولمىسى بورداي توزعان بوراش تاعدىرى وتە ايانىشتى, ول ءبىر ادامنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل قوعامنىڭ دا جان جاراسى. جازۋشى الگىندەي بەينەلەردى دە وقىرمانمەن جۇزدەستىرە, تالايلى تاعدىرعا ورتاقتاستىرا وتىرىپ وي تۇيەدى. قاراشالعىننىڭ قارلىعاشى قۇتتى ۇياسىن قيا الماي, قاتارلاسىنا پانا بولا الماي, قاناتىمەن سۋ بۇركەدى…
تورتاي سادۋاقاس,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.
استانا.
