پاراسات بيىگىندەگى ارىپتەس
سەنبى, 10 قاراشا 2012 7:06
اتام قازاقتىڭ: «وتكەن كۇندە بەلگى جوق» دەگەن فيلوسوفيالىق تۇجىرىمىنىڭ راس ەكەنىنە كۇننەن-كۇنگە كوزىمىز جەتىپ كەلەدى. شىندىعىندا دا ادامنىڭ «قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىرى» قاس-قاعىم ءسات سەكىلدى كورىنەدى ەكەن. كۇنى كەشە عانا اۋىل مەكتەبىن ءبىتىرىپ, سول كەزدەرگى اسەم استانامىز الماتىعا ارمان قۋىپ, ءبىلىم ىزدەپ كەلگەن الىپ-ۇشقان جاستار ەدىك. 1968 جىلى س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇستىك. سودان بەرى ارادا قىرىق بەس جىلداي ۋاقىت ءوتىپتى.
سەنبى, 10 قاراشا 2012 7:06
اتام قازاقتىڭ: «وتكەن كۇندە بەلگى جوق» دەگەن فيلوسوفيالىق تۇجىرىمىنىڭ راس ەكەنىنە كۇننەن-كۇنگە كوزىمىز جەتىپ كەلەدى. شىندىعىندا دا ادامنىڭ «قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىرى» قاس-قاعىم ءسات سەكىلدى كورىنەدى ەكەن. كۇنى كەشە عانا اۋىل مەكتەبىن ءبىتىرىپ, سول كەزدەرگى اسەم استانامىز الماتىعا ارمان قۋىپ, ءبىلىم ىزدەپ كەلگەن الىپ-ۇشقان جاستار ەدىك. 1968 جىلى س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇستىك. سودان بەرى ارادا قىرىق بەس جىلداي ۋاقىت ءوتىپتى.
بۇگىندە ءبىر-ءبىرىمىزدى كورە قالساق, ءبىر ءۇيدىڭ بالالارىنداي ءشۇيىركەلەسە قالاتىنىمىز بار. سوناۋ جاستىق شاقتى, قىزىعى مول ستۋدەنتتىك جىلداردى ەرەكشە جىلىلىقپەن ەسكە الامىز. سول قيماس دوستارىمىزدىڭ ءبىرى – بىزدەن ءبىر كۋرس تومەن وقىعان, ۋنيۆەرسيتەت جاتاقحاناسىندا قاتار تۇرعان ارىپتەسىمىز, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «ماڭگىلىك دەكانى» اتانعان بەلگىلى عالىم, بىلگىر ۇيىمداستىرۋشى, ۇلاعاتتى ۇستاز, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بالتاباي ءابدىعازي ۇلى.
مەن بالتابايمەن العاش سىرتتاي تانىستىم. ول كەزدە 2-كۋرس ستۋدەنتىمىن. وقتا-تەكتە ساباقتان تىس ۋاقىتتاردا گازەتتەرگە ماقالالار بەرىپ تۇرامىن. 1969 جىلدىڭ قوڭىر كۇزى ەدى. ادەتتەگىشە «قازاقستان مۇعالىمى» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا بارا قالدىم. وندا قارت جۋرناليست اباقان ناۋرىزعاليەۆ دەگەن اعامىز حات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ەتەتىن. ول كىسى اشىق, اقكوڭىل, جاستاردىڭ جاناشىرى بولاتىن. ونەگەلى اڭگىمەلەرى, عيبراتتى تاعىلىمدارى ەرەكشە جان ەدى. مەن ماتەريالىمدى وتكىزدىم. اعامىز قولما-قول تىركەپ قابىلداپ الىپ, تۇراتىن مەكەن-جايىمدى ماقالا سوڭىنا: «الماتى قالاسى, ۆينوگرادوۆ كوشەسى, 88 ءۇي, 29 بولمە» دەپ جازا باستادى دا:
– تۇرا تۇر, بالا, سەن وسى جاتاقحانادا تۇراتىن بالتاباي ءابدىعازيەۆتى تانيسىڭ با؟ 1 كۋرستا وقيدى ەكەن, – دەپ ستول ۇستىندە جاتقان رەداكتسياعا كەلگەن حاتتاردى اقتارا باستادى. كوپ ۇزاماي ىزدەگەن كونۆەرتىن تاۋىپ ماعان ۇسىندى. ونى كورگەندە بىردەن بايقاعانىم: حات جولداعان بەيتانىس اۆتوردىڭ كونۆەرت سىرتىنداعى جازۋى (كالليگرافياسى) ادەمى ەكەن. سوزدەرى مارجانداي ءتىزىلىپتى. تاجىريبەلى ۇستازداردىڭ: «جاقسى وقيتىن وقۋشىنى قولتاڭباسىنان بىلۋگە بولادى» دەيتىنى ويعا ورالدى.
ءبىزدىڭ جاتاقحانامىز قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ اعامىزدىڭ «ماحاببات, قىزىق مول جىلدار» رومانىنىڭ قىزىقتى وقيعالارى وتەتىن قۇتتى مەكەن, قاستەرلى ۇيا بولاتىن. كوپ كەشىكپەي ستۋدەنتتەردەن سۇراستىرىپ ءجۇرىپ بالتابايدى تاۋىپ الدىم دا, وعان رەداكتسياداعى اباقان اعانىڭ سالەمىن جەتكىزدىم.
بالتاباي – تۇرسىنبەك بايمولداەۆ, قۇنىپيا الپىسباەۆ, وتەگەن ورالباەۆ, انارباي بۇلدىباەۆ سەكىلدى جىگىتتەرمەن بىرگە وقيدى ەكەن. جاتاقحانادا ورىن تاپشى. مەن سول جىلى قىستا جاڭادان ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى بولىپ تاعايىندالعان ۇلكەن عالىم, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازكسر عا-نىڭ اكادەميگى ومىربەك ارىسلان ۇلى جولداسبەكوۆتىڭ قابىلداۋىنا بارىپ, شالعاي اۋداننان كەلگەن ستۋدەنت رەتىندە جاتاقحانادان ورىن العانمىن. 1-2 كۋرستىڭ بالالارى جاتاقحانادا ارالاس ورنالاستى. ءبىزدىڭ كۋرستاعى شاكىر (شاھيماشريب) ىبىراەۆ, بولاتجان ابىلقاسىموۆ, امانكەلدى اليەۆ, تاڭىربەرگەن ايمۇراتوۆ, نۇرلان تۇرسىنباەۆ, چەرچيلل ء(سوزىنەن ۇنەمى ءۇزىندى كەلتىرە بەرگەن سوڭ كۋرستاستارى سولاي اتاپ كەتكەن) ومارحان قۇلاحمەتوۆ سەكىلدى جىگىتتەر ءبىرىنشى كۋرستىڭ اتتارى اتالعان ستۋدەنتتەرىمەن بىرگە تۇردى.
بالتاكەڭ ۋنيۆەرسيتەتتە جاقسى وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ قاتارىندا بولدى. سونىمەن قاتار ول قوعامدىق ءىس-شارالارعا دا بەلسەنە ارالاساتىن. مۇندا ۇستازىمىز سۇلتانعالي سادىرباەۆ باسقاراتىن فاكۋلتەت جانىنداعى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبي بىرلەستىك جۇمىسىنىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى. سول تۇستا بىرەر جىل فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ «قارلىعاش» اتتى دومبىرا وركەسترىنە بىرگە قاتىستىق. مۋزىكالىق جەتەكشىمىز ءارى ديريجەرىمىز اتاقتى دومبىراشى, شەرتپە كۇيدىڭ حاس شەبەرى ءۋالي بەكەنوۆ اعامىز ەدى. سول كەزدەگى وركەسترگە قاتىسۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى كەيىننەن بەلگىلى عالىمدار بولدى. زەينول بيسەنعالي, شاكىر ىبىراەۆ, قۇنىپيا الپىسباەۆ, تۇرسىنبەك بايمولداەۆ, بالتاباي ابدىعازيەۆ, وتەگەن ورالباەۆ, انارباي بۇلدىباەۆ, ساندىبەك عۇبايدۋللين ءبۇگىندە فيلولوگيا, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى, پروفەسسورلار, عىلىم كانديداتتارى, دوتسەنت عىلىمي دارەجەلەرىن يەمدەنىپ, بيىكتە جۇرگەن بەلگىلى ازاماتتار.
سونان ستۋدەنتتىك جىلدار زىمىراپ وتە شىقتى. ءبىز وقۋ مينيسترلىگىنىڭ جولداماسىمەن اۋىلعا اتتاندىق. ال كەلەسى جىلى بالتاكەڭدەردى – ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جاقسى بىتىرگەن ءبىر توپ تۇلەكتەرىن تۇرسەكەڭ (تۇرسىنبەك كاكىشەۆ) اعامىز قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنا ەرتىپ اكەپ, جۇمىسقا ورنالاستىرىپتى دەپ ەستىدىك.
كەيىننەن ول ءومىر-وزەن اعىسىنىڭ ىرعاعىمەن ءبىراز جىلدار باسپاسوزدە قىزمەت ىستەدى. «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتى مەن «جالىن» جۋرنالىندا ەڭبەك ەتىپ, جازۋ ونەرىنىڭ قىر-سىرىنا ابدەن قانىقتى. قالامى توسەلىپ, مول تاجىريبە جيناقتادى. سودان ابدەن ىسىلعان باكەڭ اتىنان ات ۇركەتىن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ مادەنيەت بولىمىنە جۇمىسقا اۋىسىپ, پارتيا تاراعانعا دەيىن سوندا قىزمەت ەتتى. كەڭەس وداعى تاراپ, ەلىمىز ەگەمەندىك العان تۇستا, بولاشاق عالىم اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتۋراسىن تامامداعان سوڭ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن تابىستى قورعاپ, وقۋ-ءبىلىم, عىلىم سالاسىنا ءبىرجولاتا دەن قويدى. ودان كەيىنگى ءومىرى تۇتاستاي وسى قاراشاڭىراق جوعارى وقۋ ورنىمەن تىكەلەي بايلانىستى ءوربىدى. مۇندا ول اعا وقىتۋشى, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, دەكاندىق قىزمەتتەردى ابىرويمەن اتقارىپ كەلەدى.
ول ءۇشىن ونىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى اتانعانىن, ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعىنا ارنالعان مەرەكەلىك مەدالمەن ماراپاتتالعانىن, فاكۋلتەت دەكانى رەتىندە «قازۇپۋ-ءدىڭ ۇزدىك ۇستازى» ءتوسبەلگىسىن ومىراۋىنا تاققانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى دەپ ويلايمىن.
بالتەكەڭ – قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنا دا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان زەردەلى عالىم. ول ۇلى ويشىل, اقىن ابايدىڭ ءشاكىرت-ءىنىسى, ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدىڭ اسا كورنەكتى وكىلى – فيلوسوف-اقىن, تاريحشى-ەتنوگراف, سان الۋان ونەر يەسى شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ شىعارماشىلىق مۇرالارىن جان-جاقتى زەرتتەۋمەن اينالىسۋدا. عالىم بۇل تاقىرىپتا العاش رەت مونوگرافيالىق ەڭبەك جازىپ, سونىڭ نەگىزىندە فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عىلىمي دارەجەسىن ءساتتى قورعاپ شىقتى. ءسويتىپ, ادەبيەت زەرتتەۋشىسى بالتاباي ابدىعازي ۇلى اقىن شاكارىمنىڭ شىعارماشىلىعىنا نەگىز بولعان ادەبي داستۇرلەردىڭ ءتۇپ-توركىنىنە نازار اۋدارىپ, ونىڭ پوەزيا, پروزا, كوركەم اۋدارما سالاسىنداعى سۋرەتكەرلىك بەينەسىن اشۋعا, ونىڭ ءار جانرداعى تۋىندىلارىنىڭ كوركەمدىك قاسيەتىن, تاقىرىپتىق ەرەكشەلىكتەرىن, قايتالانباس سيپاتتارىن عىلىمي تۇرعىدا زەردەلەۋگە ەرەكشە ءمان بەردى.
ادەبيەتتانۋشى ۇستاز ءوز ەڭبەگىندە جىلدار جىلجىپ, ايلار وتكەن سايىن, زامانا اعىمىنا ساي ادام بالاسىنىڭ ساناسى جاڭا بيىكتەرگە كوتەرىلە بەرەتىنىن, ونىڭ العا قويعان مىندەتتەرىنىڭ ابىروي-مارتەبەسى وسە تۇسەتىنىن, ءتىپتى ءمان-ماڭىزى كۇردەلەنە تۇسەتىنىن ايتا كەلىپ, بۇگىنگى قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ ۋاقىت كەرۋەنىمەن ىلەسە بوي كوتەرگەن ادەبي مۇرالارىنا تۇتاس رۋحاني-مادەني, ادەبي-ەستەتيكالىق قۇبىلىس رەتىندە باعا بەرۋ, ولار تۋرالى ايتىلعان جەكە-دارا وي-پىكىرلەردى جيناقتالعان بىرەگەي تۇجىرىمعا اينالدىرۋ قاجەتتىگىنە توقتالادى. ءسويتىپ, ول سان قىرلى تالانت يەسى ءشاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ ادەبيەتتىڭ بارلىق جانرلارىنداعى شىعارماشىلىق مۇرالارىن ادەبي ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىق, كوركەمدىك تانىم مەن ۋاقىت ساباقتاستىعى سياقتى ادەبيەتتانىمدىق ۇعىمدار تۇرعىسىنان تۇڭعىش رەت قاراستىرىپ زەردەلەدى.
ول ەلىمىزدىڭ جالپى ءبىلىم بەرەتىن قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ جوعارى سىنىپتارىنا قازاق ادەبيەتىنەن وقۋلىق جازۋ ىسىنە, اتاپ ايتقاندا, 10 سىنىپتىڭ جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكالىق باعىتىنداعى ادەبيەت وقۋلىعىنىڭ «ءشاكارىم قۇدايبەردى ۇلى», «نارمانبەت ورمانبەت ۇلى», «جاياۋ مۇسا بايجان ۇلى», «ۇكىلى ىبىراي ساندىباي ۇلى», «ءانشى-اقىندار شىعارماشىلىعى» اتتى تاراۋلارىن جازۋعا اتسالىستى.
باكەڭ – ۇلكەن اۋلەتتىڭ وتاعاسى. قۇداي قوسقان قوساعى نالكەش (نالبيكە) قازىنالى وڭتۇستىكتىڭ قىزى بولعاندىقتان ونى «كۇيەۋ بالا» دەپ اسپەتتەيمىز. ويتكەنى, نالكەش تە ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ تۇلەگى. وزىمەن قاتار وقىدى. ول دا العاشىندا ءتىل ءبىلىمى عىلىمىمەن اينالىستى. قازىردە ۇلكەن وتباسىنىڭ يەسى, نەمەرەلەرىنىڭ سۇيىكتى اجەسى.
م.اۋەزوۆتىڭ: «اباي ءوزى بىلگەن كىتاپتاردان العان ادامگەرشىلىك, گۋمانيستىك, بۇقاراشىلدىق يدەيالاردى ءوزىنىڭ ۇستازدىق, تاربيەلىك كەرەگىنە جاراتۋعا تىرىسادى», – دەگەن ءسوزىن ەسكە الساق, بالتاكەڭ دە شاكارىمنىڭ شىعارمالارىن, ونىڭ ىشىندە فيلوسوفيالىق, رۋحاني مۇرالارىن تىنباي زەرتتەي ءجۇرىپ ادامگەرشىلىكتىڭ, پاراساتتىلىقتىڭ بيىگىنە كوتەرىلگەن ازامات. ويتكەنى, كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە دە, قىزمەتتىڭ قات-قابات قىزۋ قاربالاسىندا دا بالتاكەڭ ءوزىنىڭ ۇستامدىلىعىمەن, پاراساتتىلىعىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇرادى. وعان ۇلى جاراتۋشىنىڭ ءوزى قازاقتىڭ ەر جىگىتىنە ءتان كەسكىن-كەلبەت بەرسە, ىشكى دۇنيەسى دە سونداي كەلىستى دە كوركەم.
بۇگىندە «الپىس – تال ءتۇس» اتتى كەمەل كەزەڭگە, ونەگەلى دە ءونىمدى تولىسقان شاققا كەلىپ وتىرعان بالتاباي ءابدىعازي ۇلىنىڭ الار اسۋلارى, شىعار بيىگى ءالى الدا دەپ ويلايمىز.
باقتيار سمانوۆ,
حالىقارالىق ايتماتوۆ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
