• 09 قازان, 2012

پاراساتتى سۋرەتكەر

20 مين

وقۋ ءۇشىن

Egemen Qazaqstan

پاراساتتى سۋرەتكەر

سەيسەنبى, 9 قازان 2012 7:06

ءىسى دە جەمىستى, ءسوزى دە كەلىستى, جان-ءتانى مەرۋەرتتەي تازا جۋرناليست, جازۋشى, اۋدارماشى, ءىس قاعازدارىن جازۋعا جەتىك سەيىتجان وماروۆتىڭ ءومىر جولى, وركەندەۋ جولى عيبرات الارلىق ورلەمپاز ورەننىڭ سوناۋ ءوسۋ, ەسەيۋ جىلدارىنا قاتىستى وي وربىتەر بولساق, 1924-1927 جىلداردا اتباسارداعى 7 جىلدىق ورىس-تاتار مەكتەبىندە, ومبىداعى مۇعالىمدەر كۋرسىندا, قوستانايداعى مۇعالىمدەر ينستيتۋتىندا ءبىلىم العان. 1932 جىلدان بەرى جۋرناليستىك قىزمەتپەن شۇعىلدانادى. سول ءبىر جىلداردا رەسپۋبليكانىڭ ادەبي-مادەني ومىرىندە ايرىقشا ءىز قالدىرعان. 1925 جىلى ساكەن سەيفۋلليننىڭ «قىزىل سۇڭقارلار» پەساسىن ساحنالايدى. اتباساردا ءابدىراحمان ايسارين ۇيىمداستىرعان «سوتسياليستىك دالا» گازەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى مىندەتىن اتقارادى. سونداي-اق, «بەس جىلدىق ءۇشىن», «سوتسياليستىك ەڭبەك» سەكىلدى جەرگىلىكتى گازەتتەردە رەداكتور بولىپ ىستەيدى. سونان سوڭ سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق «لەنين تۋى» گازەتىندە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىندە ءجۇرگەندە قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ 15 جىلدىعىنا وراي وبلىس اقىن-جازۋشىلارىنىڭ تاڭدامالى شىعارمالارىن جيناقتاپ, «جاس قالام» اتتى جيناق شىعارادى.

1936 جىلدىڭ جازىندا قىزىلجارعا «جۇمباق جالاۋ» رومانىن جازۋ ءۇشىن ءسابيت مۇقانوۆ كەلەدى دە, سەيىتجان وماروۆتى وزىنە كومەكشى ەتەدى (قولجازبانى ماشىڭكەگە باستىرۋ, تەكسەرۋ ءۇشىن). كەلەسى جىلى ءسابيت مۇقانوۆ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بەيىمبەت مايلينمەن, جاۋاپتى حاتشىسى مۇحامەتجان قاراتاەۆپەن كەلىسىپ, «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە ادەبي قىزمەتكەر ەتىپ ورنالاستىرادى. اتالمىش گازەتتە تايىر جاروكوۆ, وتەباي تۇرمانجانوۆ, قالماقان ابدىقادىروۆ قىزمەت ەتەدى ەكەن.
ەڭبەكقور, بەينەتقور سەيىتجان وماروۆتىڭ «جۇلدىز» جۋرنالىندا 12 جىل بويى جاۋاپتى حاتشى بولعانى تاعى بار.
س.وماروۆتىڭ كەمەل شەبەرلىكتەن, تەرەڭ ءدۇنيەتانىمنان, ەستەتيكالىق قابىلداۋىنان تۋعان كوركەم پروزاسى – ادامزاتقا, تابيعاتقا, زامانعا, ۋاقىتقا باعىشتالعان. شابىت قۇدىرەتى, رۋحاني قابىلەتى, تەگەۋرىندى تۇيسىك قۋاتى ونىڭ كوكەيكەستى ويلارىن, تولعانىستارىن ىزگىلىك پەن سۇلۋلىقتىڭ بەسىگىندە تەربەتىپ, كوركەمدىك وي-سەزىم اسەرلەرىنە, ليريكالىق اۋەز-سارىندارعا كومكەرىپ, ەسىلتە-كوسىلتە سويلەتەدى. اسىلى, شىنايى مادەنيەتتى كوركەم شىعارما پوەزيانىڭ, مۋزىكانىڭ, فيلوسوفيانىڭ ۇزدىك قاسيەتتەرىن ءون بويىنا جيناقتايدى. س.وماروۆ پروزاسىنىڭ پوليفونيالىق سيپاتى ايرىقشا. جازۋشىنىڭ وزىندىك سۋرەتكەرلىك قولتاڭباسى, وزىندىك كوزقاراسى بار. مەتافورالىق-وبرازدىق جۇيەسى دە وزگەشە ورنەكتى توقىلادى. س.وماروۆتىڭ ليريكالىق پروزاسى بۇل ءبىر جانرلىق ءتۇر دەۋگە كەلمەيدى, اتاپ ايتار بولساق, سۋرەتكەردىڭ ىشكى جان دۇنيەسىنىڭ ءيىرىم-تولعانىستارىنان, كوركەمدىكتى قابىلداۋ, سەزىنۋ, ءتۇيسىنۋ, ۇعىنۋ-ءتۇسىنۋ قابىلەتىنەن تۋىندايتىن ەرەكشەلىك ياعني ستيلدىك سيپات-بەلگى.
كوركەم ءسوز زەرگەرى سەيىتجان وماروۆتىڭ «قىزىل اراي» اتتى رومانى (1970) حح عاسىر باسىنداعى ەل ومىرىندەگى دۇربەلەڭ-سەرگەلدەڭدەر, ماشاقات-مەحناتى مول قىم-قۋىت, الاساپىران, سان ساپالاق تىرشىلىك دۇنيەسىندەگى كورىنىستەر, تۇڭعيىققا قۇلدىراپ باتقان قان كەشۋدەگى قيلى-قيلى, اۋمالى-توكپەلى تاعدىرلار, لايساڭ سوعىس ۋاقيعالارى, نەبىر راۋاياتتار قامتىلعان, تيپتىك دارەجەدەگى تۇلعالار, ياعني پسيحولوگيالىق سىر-سيپاتتارعا تولى وبرازدار گالەرەياسى سومدالعان.
سوعىستىڭ وتى مەن سۋىن كەشكەن, جالاقتاپ ءتونگەن اجالدىڭ اۋزىندا جۇرگەن جالىندى وفيتسەر الماس وسپانوۆ كۋرسك پەن بەلگوگراد اراسىنداعى جولدى ىسكە قوسۋ باتالونى كومانديرىنىڭ كومەكشىسى ەدى.
الماس كۇدىكتى تۇتقىن ماديار جىگىتىن بارلاۋ بولىمىنە اكەلە جاتقاندا 6 قىزىل ۆاگون تىركەگەن پاروۆوزدىڭ سوڭعى ەشەلونىنا بومبا ءتۇسىپ, جانىپ-كۇيىپ وتقا ورانعاندا ىشىندەگىلەردى قۇتقارۋعا كىرىسەدى. ودان ارعىسى بەيمالىم. ريازان قالاسىنداعى حيرۋرگيالىق گوسپيتالدا ەسىن جينايدى. مەدبيكە ۆاليا زاعيپ جاۋىنگەردىڭ كوڭىلىن بارىنشا قاناتتاندىرادى. ىقىلاس-پەيىلىن, راقىمىن اياماي ايالاپ جۇرگەندە ونىڭ ورنىن ەلەنا الماستىرادى.
ءيا, ەلەنانىڭ سۇيگەن جىگىتى ۆيكتور حرۋستالەۆ بولاتىن. ونىمەن مەكتەپتە دە, پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتا دا بىرگە وقىعان ەدى. فين سوعىسىنا قاتىستى. «ءى دارەجەلى وتان سوعىسى» وردەنىنىڭ يەگەرى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ دا قاھارمانى. ونىڭ مايدانداس گرۋزين جىگىتى كامو ۆالياشۆيلي قارالى حابار جەتكىزەدى. ۆيكتوردىڭ اجالى ەلەنانىڭ «جاس داۋرەنىنىڭ جاڭا گۇلدەنىپ كەلە جاتقان باۋ-باقشاسىن ورتەپ كەتتى». ۇشقىر سەزىمدى الماس ەلەنانىڭ قايعى جۇتىپ, كوكىرەگى قارس ايرىلىپ جۇرگەنىن سەزىپ قويادى.
تەگىندە, يمان-تارازى قالىپتى ەلەنا كۇندەلىك جازۋعا ماشىقتانعان-دى. كۇندەلىكتەگى سىرلارىن زاعيپ الماسقا وقىپ بەرەتىن ەدى. الماس وعان «جازىمپازسىڭ» دەپ ۇيىرىلە تاڭداناتىن. سىپايى-سىرباز ەلەنا كوڭىلىمنىڭ كۇيلەرى عوي دەيتىن. ەلەنانىڭ جان سىرلارى الماستى ەرەسەن اسەرلەندىرىپ, راحاتتان بالقىپ, كوكىرەگىن وتتى سەزىم كەرنەگەن. دەرەۋ تۋمبوچكانىڭ ءىشىن قارمالاپ, قويىن داپتەرىن تاۋىپ, ەلەناعا ىشىنەن پەتروپاۆلداعى ءبىر تانىسىنىڭ ەسىمىن ىزدەتەدى. ناقتى ايتقاندا, قازاقستان, پەتروپاۆل قالاسى, حلەبنيكوۆ كوشەسى, 12, پالي يلونا. ەگەر اتى وزگەرىپ, ناعاشىسىنىڭ اتىن يەلەنسە, شۆەتسوۆا ەلەنا فەدوروۆنا بولۋى ىقتيمال. ءاپ-ساتتە ەلەنانىڭ جۇرەگى جويقىن سەزىم تولقىنىنا تەربەلدى. قايران قالدى دا:
– پالي يلونانى سەن قايدان بىلەسىڭ؟ – دەپ سۇرادى قىز.
– مەن يلونانىڭ اكەسىن بىلەتىن ەدىم. مەنىڭ بومبا استىندا قالىپ, وسىلايشا ءتىرى قالۋىما, ەڭ الدىمەن, گابريش پالي دەگەن ماديار سەبەپكەر بولعان.
ەلەنا كەرەمەت تولقىپ, وسى ءبىر وقيعانى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن باجايلاپ تۇسىندىرەدى. الماس اڭ-تاڭ.
– يلوناڭ دا, ستانتسيا باسىندا ءوزىڭ ولىمنەن قۇتقارىپ الاتىن جاس ايەل دە مەن بولارمىن؟ – دەيدى ەلەنا.
توعىسقان تاعدىرلار-اي. قايىرىمدى ءىس, قان كەشۋدە جاسالعان ەرلىك, جاقسىلىق سىباعا بوپ الدىڭا كەلەدى ەكەن عوي. و, قۇدىرەت! بىردە بولماسا بىردە جولىقتىرادى. جالعاننىڭ ءىسى اقىرەتكە كەتپەيدى-اۋ!؟
كەيدە تەنتەك تاعدىر ادام بالاسىن وسىلاي تالكەك ەتەدى. سوڭىنان اسقاق اسەرلى كەرەمەتتەرگە كەزىكتىرەدى, كۇنشۋاققا كەنەلتەدى.
اقىل-پاراساتى, اجار-كوركى, مىنەز-قىلىعى كەلىستى ماديار قىزى يلونا (ەلەنا) ىقىلاس-پەيىلىن, مەيىرىمىن مول توگەدى. الماستىڭ جىگەرى جاسىماسىن, نامىسى كەمىمەسىن دەپ وكا وزەنىنىڭ نۋ ورمانىنا سەرۋەندەتەدى, جانىن جادىراتادى.
– ساعان ەكى كوزىمدى ويىپ بەرىپ, ەتەگىڭنەن ۇستاپ جۇرەر ەدىم, – دەپ ەلجىرەي تۇسەدى.
ايتپاقشى, ەكەۋى-دە قازپي-ءدىڭ ءتىل-ادەبيەت فاكۋلتەتىنىڭ 3 كۋرسىن تامامداعان. الماس يلونانى تاڭ الدىندا تۋعان شولپان جۇلدىزىم ياكي تاعدىرىمنىڭ كىلتى دەپ تۇسىنەدى.
– الدىڭىزدا وتىرعان حاريتون وسپانوۆ الماستىڭ بەل بالاسى, ماديار قىزى يلونانىڭ تاس ەمشەگىن جىبىتكەن, تار قۇرساعىن كەڭىتكەن تۇڭعىشى, – دەيدى سەيىلبەك تولەمىسوۆكە.
ونىڭ تۇتقيىل جاڭالىق اسەرىمەن جۇيكەسى بوساپ, تولقىپ, دەرەۋ بويىن جيناپ, حاريتونعا قاراپ, ويعا شومدى. 44-ءشى جىلدىڭ جاز ايىندا, سانيتارلىق پويىزدا جولىقتىرعان كوزاينەكتى جىگىت پەن نارەستەسىن وبەكتەگەن اقسارى كوركەم كەلىنشەك كوزىنىڭ الدىنا ەلەستەپ كەتتى. اق سەيسەپكە ورالعان ۇلپەرشەكتەي بوبەك جاس ەمەندەي سولقىلداپ وسكەن حاريتون بولعانى ما؟ ءيا, سونىڭ تۇپ-تۋرا ءوزى! سەيىلبەك ءوزىنىڭ ادەبي كەيىپكەرلەرىنىڭ امان-ەسەن بولعانىنا كەرەمەت شاتتاندى.
– قادامىڭىز قايىرلى, قالامىڭىز قارىمدى بولسىن! – دەدى حاريتون. حاريتون شالقاردىڭ تاڭعاجايىپ شارايناداي جارقىراعان ايدىنىنا اسقان قۇشتارلىقپەن ىقىلاستانىپ, قاناتتانىپ اتا-بابا تاريحىنان سىر شەرتەدى. ول اڭگىمە بىلايشا ورنەكتەلەدى: اكەسىنىڭ اكەسى جامانباي قاريا دۇنيەدەن وتەر الدىندا بالاسى وسپانعا سوناۋ ءبىر جىلداردا ايشۋاق بايدىڭ شۇناق توقالى جۇمابيكەنىڭ سوڭىنان ەرىپ كەلگەن سۋرەتى حور قىزىمەن تالاسقانداي «كويلەكشەڭ قىز» كۇنبالاعا ىقىلاسى اۋادى. الايدا ايۋداي اقىرعان, تاسقاياقتاي قاعىستىرعان «دەنەسى تۇيەنىڭ جارتى ەتىندەي, بەتى سيىردىڭ قارنىنداي كۇج-كۇج». انار بايبىشەدەن جاريا قوسىلۋعا سەسكەنەدى, ەلدىڭ گۋ-گۋ وسەگىنەن يمەنەدى. «جامانباي تاعدىردىڭ توسقاۋىلىن بۇزامىن, قۇدايدىڭ بەرمەسىن تارتىپ الامىن دەپ جۇرگەندە, ءومىردىڭ بۇرالاڭ جولىندا, قيىن قۇز-شاتقالىندا مىقتاپ ءسۇرىندى.
…جانى, ارى تازا كۇنبالانى بارماق باستى, كوز قىستى ارەكەتكە يتەرمەلەدى. وتقا سالعان تەمىردىڭ ەكى باسى بىردەي ىستىق». جامانبايدىڭ كوزسىز باتىرلىعىنىڭ, كوزجۇمباي تاۋەكەل جاساۋىندا دا ءبىر كىلتيپان ءۋاج بار. ايشۋاق قىزىنىڭ جۇكتى بولعانىن ەستىسە, ازەر بولسا تۋلاپ-تۋلاپ, موڭكىپ-ءموڭكىپ باسىلار, ءسويتىپ, شاراسىزدىقتان رۇقسات بەرەر دەگەن ىشكى ەسەبى بار-دى. قىزىنىڭ جايىن جۇمابيكە ەستىرتەدى. سوققىعا جىعىلادى. تاعدىردىڭ ءزىلماۋىر سالماعىن قايعىمەن كوتەرگەن كۇنبالاعا سەگىز قانات اق بوز ءۇي تىگىپ, قاماپ ۇستايدى. نە بولسا دا جامانباي كۇنبالانى الىپ قاشادى. يەن دالادا كۇنبالا تولعاتادى, «ولمەگەنگە ءولى بالىق» دەگەندەي, اقمولا اۋرۋحاناسىنىڭ دارىگەرى سەرگەي پاۆلوۆيچ كانتەميروۆ ۇشىراسىپ, نارەستەنىڭ كىندىگىن كەسەدى. دۇنيە ەسىگىن «دالا پەرزەنتى, دالا باتىرى» اشتى دەپ, عايىپتان كەزىككەن مەيىرىمدى دارىگەر ءوز ءۇيىنىڭ بەس مۇشەسىنىڭ ەسىمدەرىنىڭ باس ءارپىن الىپ, وسپان دەپ اتايدى. (ولگا-سەرگەي-پاۆەل-اننا-نيكولاي).
تالعامپاز جازۋشى س.وماروۆ «ەل ءداستۇرىنىڭ يماندىلىق بولمىسىنىڭ» (اقىن جاپپار ءومىربەكوۆ باعاسى) جىرشىسى, «جانى تازا ادامداردىڭ ساندىعى, كورمەسى», «شولاق سايداي تاسپايتىن, ەڭبەكتەن ەشبىر قاشپايتىن» ء(ابۋ سارسەنباەۆ سيپاتتاماسى) قالام قايراتكەرى.
روماندا تەرەڭ ويلى, تاۋەكەلشىل قانيپا مەن جامانبايدىڭ وسپانى اراسىنداعى كىرشىكسىز نازىك عاشىقتىق سەزىم قانداي كوركەمدىك اسەرلىلىكپەن بەرىلگەن دەسەڭىزشى!
«قىزىل اراي» رومانىندا كەمەل كوركەم سۋرەتتەر, «بەينەلى ارەكەتتەر» مول. مىسالى, توقسانبايدىڭ قىزى ءجاميدى «عايىپتاعى پىرلەرىنە ۇران سالىپ» ەمدەگەن باقسىنىڭ ويىنى كەلىستى-اق. «باقسى قوبىزىنىڭ ىسقىشىن قىل ۇستىنە ەرسىلى-قارسىلى جۇگىرتىپ, ءبىراز جەلپىنىپ الدى دا, قىرىلداپ, ۇيرەنشىكتى بادىگىن باستاپ جىبەردى. كارى قوبىز قۇددى ادامشا سويلەپ كەتتى. كۇزگى شاقتا اسپان كەڭىستىگىنە شىرقاپ شىعىپ الىپ, جىلى جاققا ۇدەرە جول تارتقان ءۇيىرلى تىرنانىڭ مۇڭلى تىراۋىنداي, سىڭسىپ باستالعان اۋەن كەم-كەمنەن كۇشەيىپ, سىڭقىلداپ كەتتى…
…كۇيىنە كەلگەن كارى قوبىزدان شىققان الۋان ناقىش شارتاراپقا اتوي سالادى. بىرەسە اۋەلەپ ۇشقان تىرنا بولىپ تىراۋلاسا, بىرەسە ايدىن كولدە تارانعان اققۋداي سۇڭقىلدايدى. ەندى بىردە الىستاپ بارا جاتقان ءبىر توپ قازداي قاڭقىلدايدى. تاعى ءبىر ساتتە بوتاسى ولگەن بوزىنگەندەي بوزداپ كەتەدى. تىڭداعان جاننىڭ كوڭىلىن بوساتىپ, ەگىلە ەڭىرەيدى. ءبىر اۋىق تاسىعان وزەندەي گۇرىلدەپ بارىپ, باياۋلاپ تىنا قالادى. نازىك ساۋساقتار ەرسىلى-قارسىلى ويناق سالعاندا كارى قوبىز ىشقىنا ىڭىرانادى.
سەيىتجان وماروۆتىڭ شىعارماشىلىق ءومىربايانىن, سۋرەتكەرلىك ونەگەسىن اڭگىمەلەگەندە پروفەسسور نىعمەت عابدۋلليننىڭ مىنا ءبىر پىكىرىنىڭ جانى بار. ول: «جازۋشى داعدىلى ءومىر تىنىسىن ءجىتى بارلاپ, كوزگە جۇپىنى كورىنگەن وقيعانىڭ سىرىن اشىپ, سول كۇي ارقىلى ادامگەرشىلىك ماسەلەسىنە بايلانىستى كەلەلى وي قوزعايدى… ءومىردىڭ قاتقىل جەلى بەتكە تيگەندە, ادامنىڭ ارى مەن قايراتى سىنالار بولعاندا, وسى قاراپايىم جاندار ءبىر ءتۇرلى جوتالانىپ, ىرىلەنىپ كورىنەدى», دەيدى.
جازۋشى سەيىتجان وماروۆتىڭ اڭىزدىق-ەرتەگىلىك, سيقىرلى سارىندارعا, حالىقتىق-پوەزيالىق داستۇرلەرگە قۇرىلعان «اققۋ كۇيى», «حان تاعى», «جولبارىس پەن تۇلكى», «التىن كيىك», «تولىباي سىنشى», «اڭ پاتشاسى», «باق جۇلدىزى» دەيتىن اڭگىمە-نوۆەللالارى كوركەمدىك سۇلۋلىعىمەن, مۋزىكالىق ارحيتەكتونيكاسىمەن قيال, سەزىم, وي مۇحيتىنا شومىلدىرادى. جازۋشىنىڭ دارحان پەيىلدى مەيىربان شىرايى, ءتىلىنىڭ تازالىعى, ۇلتتىق ويلاۋ ءدىلى, رۋحاني كەيپى, كەلبەتى, تەرەڭ كوركەمدىك دۇنيەتانۋ دارالىعى, ىشكى مادەنيەتى, وقىرماننىڭ سانالى كوڭىلىن ساۋلەتتەندىرىپ گۇلدەندىرەدى.
بۇل رەتتە «اققۋ كۇيى» اتتى ەرتەگىلىك سيپاتتى نوۆەللاسىنىڭ كوركەمدىك-فيلوسوفيالىق مازمۇنىنا, سۇلۋلىق الەمىنە وي جۇگىرتەيىكشى. ءبىر ءۇزىم نانعا ءزارۋ, وتاعاسىنان ايىرىلعان جاس جەسىر قوس جەتىمەگىن ەرتىپ, باقىتتى ىزدەپ تابۋعا «تەمىر ەتىك تەڭگەدەي, تەمىر تاياق تەبەندەي بولعاندا جەتەتىن» بەلگىسىز, جۇمباق مەكەنگە اتتانادى. ول: «ازاپ دەگەن اسۋ بەرمەس بيىك تاۋ بار… جەر دۇنيەنى تۇتاس الىپ جاتقان قاسىرەت اتتى تەڭىز بار. تاۋەكەل دەگەن قايىققا مىنەمىز دە, وتەمىز», دەيدى قوس جەتىمەگىنە. جانە دە جۇبايىنىڭ مىلتىعى مەن قوبىزىن الا شىعادى, تۇيىققا تىرەلسەك تىرەك, كومەك بولار دەپ ويلاپ.
ءسويتىپ, شەكسىز كەڭىستىككە سۇڭگىپ كەتەدى. «كۇن جالىنى قۇلاق-شەكەلەرىنەن ءوتىپ كۇيدىرىپ بارادى». اۋپىرىمدەپ ءبىر جىڭىشكە وزەنگە كەزىگىپ, جايلى جەرگە جايعاسادى. سەگىز جاسار ۇلى اكەسىنىڭ مىلتىعىمەن ەكى شۇرەگەي ۇيرەك اتىپ اكەلىپ, «ەتىن شاقپاق وتىنا قاقتاپ جەپ, وزەننىڭ تۇنىق سۋىن قانىپ ءىشىپ» مىزعىپ كەتەدى.
تاڭ شاپاعىندا عارىپ انا ۇيقىسىنان شوشىپ ويانادى. وسىناۋ جازدىڭ اسەم تاڭىن: «دالانىڭ قىرمىزى گۇلدەرى مەن الۋان ءتۇرلى وسىمدىكتەرىن تاڭ سامالى بوبەكشە تەربەتەدى… اسپاننىڭ يىعىنا شىرقاپ شىعىپ الىپ, جالت-جۇلت ەتكەن شولپان جۇلدىز تاڭنان ۇيالعانداي جاسقانا جىمىڭدايدى», – دەپ اسەرلى, مانەرلى سيپاتتايدى. دەرەۋ ماقساتكەر انا قوس بالاپانىن وياتىپ, قيامەت-قايىمى, ازاپ-قورلىعى ەسەپسىز ۇلى ساپاردى قايرات-جىگەرمەن جالعاستىرادى. ازاپ تاۋىنان, قاسىرەت مۇحيتىنان تاۋەكەل قايىعىمەن امان-ەسەن, ساۋ-سالامات ابىرويمەن شىققان-دى. البەتتە, سۇيەكتەرى ساۋدىراپ, قۇر سۇلدەرى قالعان-دى.
ولار كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە «اينالاسى ات شاپتىرىم ايدىن-شالقار كولگە كەزدەسەدى». قۇس بازارى, ءان بازارى دەرسىڭ!
بالانىڭ اتقان وعى قۇسقا دارىمايدى. و, عاجاپ! بەيكۇنا بەيشارالاردىڭ قۋات-كۇشى ءىزىم-قايىم قۇمعا سىڭگەندەي. ۇيقى جەڭىپ, تالىقسىپ كەتەدى. ويانسا, كولدە بىردە-ءبىر قۇس جوق. قۇلاققا ۇرعان تاناداي مەڭىرەۋ تىلسىم تىنىشتىق.
جەسىر انا گوي-گويلەتتى. كۇڭىرەندى, كۇرسىندى. جەر تەپكىلەپ ەڭىرەپ بوزدادى. قايراتتانىپ, تىڭ تىڭدادى. الدەنەدەن ۇمىتتەنىپ, راقىمشىلىق اڭساپ. «سۇڭقىلداعان ءبىر اسەم ءۇن شالىندى انا قۇلاعىنا. اسپان اياسىنان, قياننان كەلەدى اسقاق ءۇن… «قۇس پاتشاسى كيەلى اققۋ وسىلاي سۇڭقىلدايتىن, دەپ ويلادى انا, قۇس تا بولسا تيەر مە الدە شاراپاتى…».
شىنىندا دا: «ايبارلى اسقاق ءۇن بىرتە-بىرتە جاقىنداي ءتۇستى. الدەبىر عاجاپ اندەي نەمەسە وزەكتەن وتەتىن كوتەرىڭكى كۇيدەي جاندارىن تەربەتىپ, مۇڭدى جۇرەكتەرىن قىتىقتايدى…
كوز الدىندا تاكاپپار, ماڭعاز, كەرىم-كەربەز اققۋ ايدىن كولدە سۇڭقىلداپ, قاناتىن كەرىپ كۇمىس سۋعا شومىلدى.
انا بالاسىنا ات دەپ بۇيىردى. ەكى مارتە ءدال نىساناعا السا دا, تاعى دا وعى ءمۇلت كەتتى.
اققۋ ۇشىپ, بالقان تاۋ جاققا بەت تۇزەدى. بالا اناسىنان قيىلىپ رۇقسات سۇراپ, باقىت قۇسىنىڭ مەكەنىنە, جاراتىلىستىڭ سۇلۋ قۇشاعىنا جونەيدى… ولەرمەندىگى مەن وجەتتىگى بىردەي ءجاسوسپىرىم باسىنا كوكالا بۇلت قوناقتاعان اق سالدەگە ورانعان سەڭگىر تاۋعا جەتتى. باۋرايىندا ايدىن كول. بىراق تا بىردە-ءبىر قۇس جوق. ە, ولار كۇندىز تاۋ باسىندا سەرۋەندەپ, تۇندە كولدە ماسايرايتىن شىعار دەپ, تاۋدىڭ جاقپارىنداعى ءبىر ۇڭگىرگە كىردى دە, اققۋدىڭ كەلەر جولىن توسىپ جاتا بەردى».
كوزگە تانىس كورىكتى اققۋ ىمىرت جابىلا ايدىنعا زور قاناتتارىن جايىپ قونىپ, سىلانىپ-تارانىپ راحاتتانادى. بالا تۋرا كوزدەپ, اققۋدى اتىپ ولتىرەدى.
مۇزارت شىڭ باسىنداعى باقىت قۇسىن شارق ۇرىپ ىزدەپ شىققان بالا ءولى اققۋدىڭ دەنەسىن ارقالاپ, شەشەسى مەن قارىنداسىنا ورالادى.
سوندا اناسى: «اتقاندا اققۋ نە دەدى… جىلاپ زارلادى ما؟..» – دەدى.
ول قارا قوبىزىن قولىنا الىپ, «اققۋ» اتتى كۇيىن دۇنيەگە اكەلىپتى.
مۇنان كەيىن ۇشەۋى بالقان تاۋدىڭ ۇشار باسىنداعى باقىت قۇسىن ىزدەۋگە شىعىپتى. باقىتتىڭ قۇسى – عايىپتىڭ قۇسى تاپتىرماپتى. ول ەلىنە ورالعاندا, جۇرت الدىندا «اققۋ» كۇيىن كۇڭىرەنتە تارتىپ بەرگەن دەيدى…
اسىلىندا, «قيال – وي قاناتى, وي – ءتىل قاناتى» دەگەن دانىشپاندىق قاعيداعا جۇگىنسەك, س.وماروۆتىڭ «اققۋ كۇيى» تاقىلەتتەس اڭگىمە-نوۆەللالارىنا شىتىرمان, توسىن, بەينەلى وقيعالىق سيۋجەت جانە ونى قايىستىرىپ بايانداۋ, قۇشتارلىقپەن ايشىقتاپ تولقىتا سۋرەتتەۋ ءتان.
ءسوز ۇستاسىنىڭ اۋدارماشىلىق ونەرى دە وزگەشە. تۇرىك جازۋشىسى ريشات نۋري گۋنتەكەننىڭ «بوزتورعاي» رومانىن, ءسايفي قۇداشتىڭ «كوكتەمدى قارسى العاندا», «جاستىق شاقتىڭ ىزىمەن» حيكاياتتارىن جانە ورىستىڭ كلاسسيكالىق ادەبيەتىنىڭ وزىق وكىلدەرى ل.تولستوي, ن.گوگول, ا.چەحوۆ, م.گوركي, ي.فرانكو, ۆ.كاتاەۆ, ا.كورنەيچۋك شىعارمالارىن, سونىمەن قاتار, چەح جازۋشىسى بوجەنا نەمتسوۆانىڭ «التىن كىتاپ», «كۇمىس كىتاپ» دەيتىن تۋىندىلارىن قازاقشا سويلەتتى.
سەيىتجان وماروۆ قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ اپپاراتىندا شيرەك عاسىر ءىس قاعازدارىن مۇقيات جازۋمەن, جۋرنال مەن گازەت شىعارۋمەن وتكىزسە دە شىعارماشىلىق ەڭبەكتە دە ءونىمدى, ونىكتى جاراتىندىلار تۋىنداتقان. «كىشىلىكتە دە, ۇلىلىقتا دا ىسىممەن ەڭبەك ساۋىپ يگىلىك كورگەن ەگىنشىمىن», دەپ جازىپتى. (1980 جىل, 1 قاڭتار).
تازا ەڭبەكتىڭ سوڭىندا قۇمىرسقاشا قيمىلداپ, ادامشىلىقتىڭ اق جولىندا ادالدىق, تۇزۋلىك كورسەتكەن «ءوز ءداۋىرىنىڭ بەزبەنشىسى» سەيىتجان وماروۆتىڭ:
ۋا, كەلەر ۇرپاق,
كەمەل ۇرپاق!
مەن كەمەڭگەر مۇحتاردىڭ زامانداسىمىن,
دانا ءسابيتتىڭ ءىزباسار – قالامداسىمىن,
كوركەم ءسوزدىڭ وتى بولماسا دا قولامتاسىمىن, – دەۋى قيسىندى. «ادال ءىستىڭ اۋليە-ءپىرى بار» دەگەندەي, ءسوز قادىرىن ءوز قادىرىم دەپ بىلگەن, قاراپايىمدىلىعىمەن قادىرلى سەيىتجان وماروۆتىڭ ءومىرشەڭ شىعارمالارى جاس ۇرپاقتى ىزگىلىك پەن ادەپتىلىك ساباقتارىنا باۋليدى.
سەرىك نەگيموۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
استانا.