اعا تاعىلىمى
سەنبى, 29 قىركۇيەك 2012 8:25
ءبىزدىڭ دانا حالقىمىزدا ەجەلدەن كەلە جاتقان «جاڭبار جاۋسا جەر ىرىسى, جاقسى تۋسا ەل تىنىسى» دەگەن تاماشا ءبىر ماقال بار. وسىنداي اتالى سوزدەر بۇكىل سانالى عۇمىرىن ەلىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىنە ارناعان, الەۋەتىن كوتەرۋگە كۇش-جىگەرىن اياماعان, جاساعان ىستەرى مەن ايتقاندارى ونەگە, ءومىرلىك ىزدەرى سايىن دالادا, قوڭىر جوتالاردا سايراپ جاتقان حالىقتىڭ ۇلىنا, ەل بالاسىنا ايتىلاتىنى انىق. بىزدەر كەشە عانا ورتامىزدان وزعان, حالقىمىزدىڭ اسىل پەرزەنتى ماقتاي ساعديەۆتى وسى تۇرعىدان بىلەمىز.
سەنبى, 29 قىركۇيەك 2012 8:25
ءبىزدىڭ دانا حالقىمىزدا ەجەلدەن كەلە جاتقان «جاڭبار جاۋسا جەر ىرىسى, جاقسى تۋسا ەل تىنىسى» دەگەن تاماشا ءبىر ماقال بار. وسىنداي اتالى سوزدەر بۇكىل سانالى عۇمىرىن ەلىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىنە ارناعان, الەۋەتىن كوتەرۋگە كۇش-جىگەرىن اياماعان, جاساعان ىستەرى مەن ايتقاندارى ونەگە, ءومىرلىك ىزدەرى سايىن دالادا, قوڭىر جوتالاردا سايراپ جاتقان حالىقتىڭ ۇلىنا, ەل بالاسىنا ايتىلاتىنى انىق. بىزدەر كەشە عانا ورتامىزدان وزعان, حالقىمىزدىڭ اسىل پەرزەنتى ماقتاي ساعديەۆتى وسى تۇرعىدان بىلەمىز.
تاعدىر ماقتاي اعامەن قىزمەتتەس بولۋعا, جانىندا جاقىن جۇرۋگە جازباسا دا, وسى ءبىر ابزال جانمەن بىرنەشە دۇركىن كەزدەسىپ, ايتقاندارىن تىڭداعاننىڭ وزىنەن-اق ونىڭ پاراسات پەن ىزگىلىككە تولى اياۋلى بەينەسىن جادىمىزدا ماڭگىلىككە قالدىردىق. سول سياقتى اعانىڭ دا, مەنىڭ دە ءبىر ينستيتۋتتىڭ, ءبىر فاكۋلتەتتىڭ تۇلەگى بولۋىمىز اۋەل باستان-اق بۇل كىسىمەن ارامىزداعى رۋحاني جاقىندىقتى تۋعىزدى.
ماقتاي رامازان ۇلىنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرى ەلىمىزدىڭ قاسيەتتى ءبىر پۇشپاعى قىزىلجار ءوڭىرى بولسا دا, سەمەي جەرى, قاسيەتتى دە كيەلى سەمەي قالاسى ول كىسىنىڭ تەرەڭ ماعىنالى ومىرىندە ەرەكشە ورىن الاتىنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس. ەلباسىنىڭ ءوزى «سەمەي ەلىمىزدىڭ – رۋحاني ورتالىعى», دەپ ايتقان سەمەي جەرىن وتانداستارىمىز شىنىندا دا ەجەلدەن عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ, ۇلكەن مادەنيەتتىڭ ۇيا تەپكەن مەكەنى رەتىندە ايتادى. وعان نەگىز دە جوق ەمەس. بۇل ءوڭىردىڭ بۇكىل قازاققا جانە ادامزاتقا ورتاق ۇلىلاردى بەرگەنىن ايتپاعاننىڭ ءوزىندە, ونىڭ ەلىمىزگە قاجەتتى مامانداردى دايىندايتىن ءىرى ءبىلىم وشاعىنىڭ بولعانى جۇرتتىڭ ەسىندە جانە ول بۇگىندە سولاي.
قازاقستاننىڭ شىعىسىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارى شوعىرى ىشىنەن سەمەي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن ەرەكشە ايتۋعا بولادى. وسى جوعارى وقۋ ورنى اشىلعان 1934 جىلدان بەرگى كەزەڭنىڭ ىشىندە ءبىلىم سالاسىنا ۇزدىكسىز بىلىكتى پەداگوگ ماماندار دايىنداپ كەلە جاتقان, اسا باي تاريحى مەن ءداستۇرى بار ەلىمىزدەگى ەجەلگى جوعارى وقۋ ورنى بولىپ تابىلادى. ءوزى قۇرىلعاننان بەرگى 80 جىلعا جۋىق جىلداردىڭ ىشىندە 55 مىڭعا جۋىق مامان دايىنداعان ينستيتۋتتىڭ قابىرعاسىنان ەرەن ەڭبەكتەرىمەن حالىقتىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەن, ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتكەن, بۇگىندەرى بىزدەر ماقتان تۇتاتىن نەبىر تۇلەكتەر شىققان.
بىزدەر ۇستازداردىڭ ۇستازى بولعان, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى جاقيا ءشايجۇنىسوۆتىڭ, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى تولەۋباي امانوۆتىڭ, قازاق كسر وقۋ-اعارتۋ مينيسترى, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ءۇش شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى بولعان قوجاحمەت بالاحمەتوۆتىڭ, بەلگىلى الاشتانۋشى قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ماحمەت قايىرباەۆتىڭ, بۇگىندەرى جاسامپاز ەڭبەكتىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرگەن فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى عاريفوللا ەسىمنىڭ, بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, كومپوزيتور, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى تولەگەن مۇحامەدجانوۆتىڭ, مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ءىس باسىندا جۇرگەن ازاماتتار سايلاۋحان رايىمبەكوۆتىڭ, بەلگىلى عالىم, ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءامىرحان راحىمجانوۆتىڭ ەسىمدەرىن ماقتانىشپەن اتايمىز. مىنە وسى ءتۇلەكتەردىڭ الدىڭعى قاتارىندا ماقتاي ساعديەۆ تۇر.
ماقتاي رامازان ۇلىمەن العاش رەت استاناداعى جيىنداردىڭ بىرىندە تانىستىم. بۇل 2008 جىلدىڭ كۇزى بولاتىن. مەنىڭ سەمەيدەن, ونىڭ ىشىندە سەمەي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنان كەلگەنىمدى بىلگەندە, ماقتاي اعا ەلەڭ ەتىپ: «ءوزىمنىڭ باۋىرىم, جەرلەسىم ەكەنسىڭ عوي. سەمەي مەن ءۇشىن ەرەكشە ىستىق, جاستىق شاعىمنىڭ قىزىقتى كەزەڭى وتكەن جەر, رەتى كەلسە, اڭگىمەلەسەيىك», دەگەنى. سول جولى اعامەن كەڭ وتىرىپ اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى تۇسپەدى. بىراق مەن سول كەزدەسۋدە: «اعا قولىڭىز تيگەندە ءبىزدىڭ سەمەي وڭىرىنە دە اتىڭىزدىڭ باسىن بۇرىڭىز, سەمەي جۇرتشىلىعى, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ۇجىم ءسىزدى جاقسى بىلەدى, ۇلكەن ريزاشىلىقپەن قارسى الامىز», دەپ ايتىپ قالدىم. «امان بولساق, كورەرمىز, قاراعىم», دەپ اعانىڭ جىميعانى ەسىمدە.
ودان كەيىن قيىندىعى مەن قىزىعى قاتار جۇرەتىن ينستيتۋتتاعى قاربالاس كۇندەر ءوتىپ جاتتى. ۇمىتپاسام, كەلەسى 2009 جىلدىڭ مامىرىنىڭ ورتاسى بولاتىن, ءتۇس اۋا بەرە ماعان تەلەفون شالىندى. تەلەفوننىڭ ارعى جاعىنداعى قىز بالا مەنىمەن ماقتاي رامازان ۇلىنىڭ سويلەسكىسى كەلەتىنىن ايتتى. مەنىڭ بويىمدى ءبىر جىلى سەزىم شارپىپ ءوتتى. ماقتاي اعانىڭ ءوزىنىڭ تەلەفون شالۋى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن قۇرمەت ەدى. تەلەفوننىڭ ارعى جاعىنان ماقتاي اعانىڭ بايىپتى, نىق قوڭىر داۋىسىن ەستىدىم. اعا ءوزىنىڭ دەنساۋلىعىنا بايلانىستى سىرت جەرلەرگە كوپ جۇرە المايتىنىنا وكىنىش ءبىلدىرىپ, بىراق تۋعان ينستيتۋتىنا, سەمەي جەرىنە ءبىر كەلۋدىڭ ءوزى ءۇشىن اسا قاجەتتىگىن ايتتى. اعانى وزىنە قولايلى كەز كەلگەن كۇنى قارسى الۋعا دايىن ەكەنىمىزدى ءبىلدىردىم. مەن ماقتاي اعانى سەمەيلىكتەرمەن قاۋىشۋعا اسىققانىن سەزىندىم.
كەزدەسۋدىڭ ءساتى سول 2009 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ ورتاسىنا كەلدى. ماقتاي رامازان ۇلى كەلە جاتىر دەپ الدىن-الا قۇلاقتانعان جۇرتشىلىق سول كۇنى ينستيتۋتتىڭ ۇلكەن اكت زالىنا سىيماي كەتتى. ءتىپتى كەزدەسۋشىلەردىڭ ىشىندە ول كىسىنى كورەمىز دەپ كەلگەن قالا جۇرتشىلىعىنىڭ وكىلدەرى دە از بولعان جوق. كەزدەسۋ وتە اسەرلى ءوتتى. ماقتاي اعانىڭ شارشاڭقى, بىراق بىرقالىپتى قوڭىر داۋىسپەن ايتىلعان سوزدەرى, سىرى كەتسە دە, سىنى كەتپەگەن دەگەندەي ەڭسەلى ەرگە ءتان تۇلعاسى كىمدى بولسا دا باۋراپ العانداي ەدى. كەزدەسۋدەن, اسىرەسە, جاستار ەرەكشە اسەر الدى. تىڭداعان ادام اعانىڭ باي ءومىر جولىنان مول حاباردار بولدى. ونىڭ قيىندىعى مەن قۋانىشى قاتار جۇرگەن ۇزاق ومىرىندە ادامعا قاجەتتى ونەگەنىڭ مول بولعاندىعىن كورەسىڭ. ءبىر جارىم ساعاتقا سوزىلعان وسى كەزدەسۋ قاس-قاعىم ۋاقىتتا وتە شىقتى.
ماقتاي رامازان ۇلىن تىڭداي وتىرا, بەلگىلى ءبىر جەتىستىكتەرگە جەتۋ, بيىكتەردى الۋ, ەلگە ەلەۋلى بولۋ ادامنىڭ ءوز قولىندا ەكەنىن سەزىنەسىڭ. ول كىسىنىڭ اتا-تەگىنىڭ ءدۇيىم قازاققا بەلگىلى اتاقتى زىلعاراعا (جىلعارا) تىرەلەتىنىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, ماقتاي اعا تۇلعا رەتىندە ءوزىن ءوزى قالىپتاستىرعاندار ساپىنىڭ الدىندا تۇرعانداردان ەدى. ماعان بەلگىلى ورىس جازۋشىسى اينالىمعا ەنگىزگەن «ناعىز ادام» دەگەن ۇعىم ماقتاي اعا سياقتى ءبىرتۋار تۇلعالارعا ايتىلاتىنداي كورىنەدى دە تۇرادى.
كەزدەسۋگە كەلگەندەر ماقتاي اعانىڭ العاش, سوناۋ 1947 جىلى سەمەيگە كەلۋىنىڭ مۇلدە كەزدەيسوقتىقتان بولعانىن ەستىگەندە تاڭعالعاندارىن جاسىرا المادى. 1947 جىلى الماتى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا ءتۇسۋگە اتتانعان قىزىلجارلىق ءتورت اۋىل بالاسى وزدەرىنىڭ بولاشاق تاعدىرلارىنىڭ كۇرت وزگەرەتىنىنەن قاپەرسىز ەدى. ول كەزدەردە جۇرت قىزىلجاردان الماتىعا پويىزبەن ق ۇلىندى دالاسىن جانە التاي ولكەسىن باسىپ, سەمەي ارقىلى جەتەتىن. سوعىستان كەيىنگى سول ءبىر قاۋىپ-قاتەرى مول بولعان جىلى, بۇگىندە اۋىل دەپ اتالاتىن ستانسانىڭ ماڭىنا كەلگەندە, قاتىگەز جاندار قارشاداي ءتورت بالانىڭ بارلى-جوعىن توناپ الىپ, پويىزدان ءتۇسىرىپ كەتەدى. قاراجاتسىز قالعان ءتورت بالا شپالدى بويلاپ, تاڭ اتا سەمەيگە جەتەدى. بۇلار, بىزگە الماتىعا جەتىپ الۋعا ءبىر كومەك بولسا, سەمەيدىڭ پەدينستيتۋتىنان بولىپ قالار دەگەن ۇمىتپەن سوندا كەلەدى. مۇندا ولاردى قازاقتىڭ تاماشا ءبىر ازاماتى, ءتۇبى شىمكەنتتىك, سول كەزدەگى رەكتور راقىم بارلىباەۆ قابىلدايدى. وسى جەردە رەكتور ولاردى مىنا قيىن ۋاقىتتا الماتىعا بارماي-اق سەمەي پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسۋگە كوندىرەدى. ماقتاي اعا وسى ينستيتۋتتىڭ تاريح-فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ, ونى 1950 جىلى ءۇزدىك ءبىتىرىپ شىعادى. ءسويتىپ, تاعدىردىڭ جازۋىمەن ەلىمىزدىڭ اسا كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ماقتاي ساعديەۆتىڭ سەمەيدەن باستاۋ الاتىن ۇلكەن ءومىر جولى باستالادى.
2009 جىلدىڭ كۇزىندە ينستيتۋتتىڭ قۇرىلعانىنا 75 جىل تولۋى جان-جاقتى اتاپ ءوتىلدى. وسى ءبىر تاماشا مەرەيتويلىق مەرەكەگە وقۋ ورنىن ءار كەزەڭدەردە بىتىرگەن كوزى ءتىرى تۇلەكتەردىڭ بارلىعى شاقىرىلدى. ينستيتۋتتىڭ مەرەيتويىنىڭ قۇرمەتتى قوناعى بولۋعا ماقتاي اعا دا شاقىرىلدى. وعان ارنالعان شاقىرۋدى جولىم ءتۇسىپ استاناعا بارعاندا ءوزىم اپارىپ بەردىم. مەنى جىلى قاباقپەن قارسى العان ماقتاي اعا, جۇمىسىنىڭ كوپتىگىنە قاراماي, ۋاقىت تاۋىپ ەل تۋرالى, بۇگىنگى سەمەي تۋرالى سۇراپ جاتتى. ول كىسىنىڭ تاعى دا ەرەكشە سۇراعانى ءبىر كەزدەردە ءوزىن ۇلكەن ومىرگە تۇلەتىپ ۇشىرعان التىن ۇياسى – سەمەي پەدينستيتۋتى بولدى. وكىنىشكە قاراي, ول كىسى سول جولى بىزگە دەنساۋلىعىنا بايلانىستى كەلە المادى. ونىڭ ەسەسىنە ماقتاي اعانىڭ ۇلكەن سەزىمگە تولى, جۇرەكجاردى قۇتتىقتاۋىن الدىق.
تۇلا بويىنان ۇلكەن پاراسات پەن ىزگىلىك توگىلگەن, ومىردە اياعىن نىق باسىپ, ادىلەتتىڭ اق جولىمەن جۇرگەن اياۋلى اعانىڭ تاعىلىمعا تولى ءومىر جولى بۇگىنگى جانە كەلەر ۇرپاققا ۇلگى بولىپ, وتانىمىزعا قاجەت ناعىز ازاماتتاردى قالىپتاستىرۋعا وڭ ىقپالىن تيگىزە بەرمەك.
مەيىر ەسكەندىروۆ,
س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى,
پروفەسسور.
وسكەمەن.
