ءبىر ومىرگە قۇمارى قانباي, مىڭ ومىرگە قۇلاش ۇرعان اقىن
سەنبى, 15 قىركۇيەك 2012 7:45
سىراعاڭ… اقىن سىرباي ماۋلەنوۆ!
اقىن اعامەن مەن كەشتەۋ تانىستىم. الماتىعا كەلگەنىمىزگە ءبىر جىل بولىپ قالعان, بالەندەي كوپ تانىس جوق. كوبىنە عافەكەڭنىڭ (عافۋ قايىربەكوۆ) ءۇيىن ءتوڭىرەكتەيمىز, اعايىن دەيتىننەن كەشەگى قۋعىن-سۇرگىندە اداسقان قازداي ەلدەن كەتكەن ءشاريپا اپايىمدى تاپقانمىن. ول 28-ءشى جىلدارى قۋعىندالعان امانكەلدىنىڭ بەلدى ساردارلارىنىڭ ءبىرى سارتىماق وماردىڭ قىزى بولاتىن. وقۋ ىزدەپ كەلگەن اۋىل بالالارىنا قامقور بولا ءبىلدى دە.
سەنبى, 15 قىركۇيەك 2012 7:45
سىراعاڭ… اقىن سىرباي ماۋلەنوۆ!
اقىن اعامەن مەن كەشتەۋ تانىستىم. الماتىعا كەلگەنىمىزگە ءبىر جىل بولىپ قالعان, بالەندەي كوپ تانىس جوق. كوبىنە عافەكەڭنىڭ (عافۋ قايىربەكوۆ) ءۇيىن ءتوڭىرەكتەيمىز, اعايىن دەيتىننەن كەشەگى قۋعىن-سۇرگىندە اداسقان قازداي ەلدەن كەتكەن ءشاريپا اپايىمدى تاپقانمىن. ول 28-ءشى جىلدارى قۋعىندالعان امانكەلدىنىڭ بەلدى ساردارلارىنىڭ ءبىرى سارتىماق وماردىڭ قىزى بولاتىن. وقۋ ىزدەپ كەلگەن اۋىل بالالارىنا قامقور بولا ءبىلدى دە.
1957 جىلدىڭ كوكتەمىندە اقىن ءشامىل مۇحامەتجانوۆتىڭ تۇڭعىش بالاسى المات دۇنيەگە كەلدى. سول شىلدەحانادا بولعانىم بار. ادەبيەتشى قاۋىممەن ۇشىراسقانىم دا وسى جولى. بىزگە ءبارى قىزىق, تويدى اتقارىستىق. ۇمىتپاسام زەينوللا قابدولوۆ اعامىز (كەيىن ۇستازىمىز بولدى) ول كەزدە «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, شاماعاڭ دا سول «جۇلدىزدا» قىزمەتتە عوي دەيمىن. وڭشەڭ ءبىر جاس اقىن-جازۋشىلاردى زەكەڭ باستاپ كەلگەنى ەسىمدە. ايتايىن دەگەنىم بۇل ەمەس, سول تويعا سىراعاڭ قاتىسپادى. شاماعاڭ دا, شەشەسى ءبيبى اجەمىز دە ەلەڭدەۋمەن بولدى. تەك ەرتەسىنە ساسكەگە قاراي سىراعاڭ كۇلجامال جەڭگەمىز ەكەۋى كىرىپ شىقتى. سىرەكەڭ ەستىپ جۇرگەن سىربايعا ۇقسامايدى, بىپ-بيازى. «قاراعىم, اينالايىن اقتوبەلىك, قولىڭداعى اراقتى قاق بولەلىك» دەدى دەيتىن سىرباي ماۋلەنوۆ ەمەس, موپ-موماقان. باقساق سىراعاڭ باسىنا سول تۇستا بۇلت ءۇيىرىلىپ, ۇلتشىل دەگەن ايىپ تاعىلىپ جۇرگەن كەزى, جۇمىسىنان دا بوساعان. اعامىز سوندا بار بولعانى 35 جاستا عانا ەكەن. سىراعاڭدى العاش كورۋىم وسى.
ارادا ءبىراز جىلدار ءوتىپ, ۋنيۆەرسيتەتتى تاۋىسىپ, «قازاق ادەبيەتىندە» قىزمەت ىستەپ جۇرگەن بولاتىنمىن. بىردە رەداكتسياعا سىراعاڭ كىرىپ كەلدى. بولمەدە جالعىز ءوزىم, وڭاشالىقتى پايدالانىپ, گازەتتىڭ كەلەسى سانىنا كەتەتىن ءبىر ماقالامدى جازىپ وتىرعانمىن. جاڭا تۋعان بۇزاۋ جولبارىستان قورىققان با, «جۇلدىزدىڭ» باس رەداكتورى كەلدى-اۋ دەپ, بالەندەي, ەلپىلدەي قويماسام كەرەك, سىراعاڭ رەنجىگەندەي:
– ءاي, بالا, – دەدى, – ۇستەلدەن باسىڭدى كوتەر. باسقا جىگىتتەر قايدا؟
– وسى ماڭايدا جۇرگەن بولار, – دەدىم ورنىمنان ۇيالشاقتاي كوتەرىلىپ. ۇلكەن كىسىگە سالەم بەرۋ دە ويدان شىعىپ كەتىپتى. قايتەرسىڭ, مىنەز عوي. سونى بايقادى ما, سىراعاڭ:
– سالەمىڭدى كەلەسى جولى بەرەرسىڭ. كىسىنىڭ كىسىگە دولجنيك بولىپ جۇرگەنى جاقسى, – دەپ ەسىككە قاراي بەردى دە قايتا بۇرىلىپ. – ايتپاقشى, امانكەلدى مەن ىبىراي تۋرالى ماقالا جازىپ جۇرگەن وسى سەن بالاسىڭ با؟ – دەدى.
– ءيا…
– ەندى نە جازىپ جاتىرسىڭ؟
– ماقالا.
– نە تۋرالى؟
– اۋىل ءومىرى. بيىل تورعايدا وزەن-كول قاتتى تاسىپتى. سويتە تۇرا شابىندىق جوق, جەر قۋ تاقىر, تاسىعان سۋ جايىلىمعا شىقپاعان.
– دەمەك, ەل سۋ ىشىندە سۋساپ وتىر دەسەيشى؟
– ءيا, سولاي…
سىراعاڭ شىعىپ كەتتى. مەن جالما-جان اقىن اۋزىنان شىققان ءسوزدى قاعىپ الىپ, ماقالامنىڭ تاقىرىبىن «سۋ ءىشىندە سۋساعاندار» دەپ قويدىم. ەشكىم ءوزگەرتكەن جوق. ماقالا دا جارىق كوردى. سىراعاڭمەن ءبىر كەزدەسكەنىمدە: «ماقالاڭنىڭ اتى دا, زاتى دا جاقسى ەكەن», دەپ جىلى جۇزبەن قولىمدى الدى. سول جىلىلىق كەيىن ەت جاقىندىققا, اعالى-ءىنىلى بوپ كەتۋىمىزگە, مول باۋىرمالدىققا باستادى.
جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا سىرباي ماۋلەنوۆ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە ەكىنشى رەت باس رەداكتور بولىپ ورالدى. العاش 1954 جىلدارى وتىرىپتى. سىرتتاي جاۋار بۇلتتاي بوپ كورىنگەنمەن سىراعاڭنىڭ ءىشى جىپ-جىلى كىسى ەكەن. العاشقى لەزدەمەدە-اق باس رەداكتور ءوزىنىڭ باعىت-باعدارلاماسىن بىردەن اقتاردى. «گازەتكە مىنەز كەرەك, – دەدى ول. – بۇل ءسوزدى مۇحتار اۋەزوۆ وسى ءبىزدىڭ گازەتكە ارناپ ايتقان. مىنەزدى بولايىق. «قازاق ادەبيەتى» جازۋشىلاردىڭ گازەتى. دەمەك, باعىت, ماقسات ايقىن. قالعان جەردەگى شارۋا وزىمىزگە بايلانىستى. بۇل دەگەن ءسوز – رەداكتسيا قىزمەتكەرلەرى تاباندى, باتىل, بايسالدى, رۋحى كۇشتى, قيالى ۇشقىر بولۋى كەرەك دەگەن ءسوز. پىكىر بۇكپەسىز بولسىن, شىنشىل بولايىق. گازەتتىڭ تىرەگى – وقۋشىسى. وقۋشىمىزدىڭ الدىندا اعىمىزدان جارىلساق قانا ولاردى باۋرارمىز. تىرناق استىندا كوپ كىر بار, سونى الايىق, ادەبيەتىمىزدىڭ ايناسى بولا الساق – ابىروي سوندا».
سىراعاڭ ءوستىپ بىردە اسپانداي, اسپاندا ويناعان جاسىنداي جارقىلداپ, بىردە جەرگە ءتۇسىپ, رەداكتسيا ۇجىمىنىڭ جانىنا جاقىن, جۇرەكتەرىنە سەنىم ۇيالاتا, ءۇمىت ساۋلەسىن قۇيا سويلەدى دە: «كۇندە ۇگىت ايتۋ مەزى ەتەدى. ءارى اقىن ادامعا مىلجىڭ بولۋ جاراسپايدى. سوندىقتان ءسوز قىسقا دا, نۇسقا بولۋى كەرەك, ەندى ىسكە كىرىسەيىك, اعايىن», – دەپ لەزدەمەنى تاراتقانى ەستە. اقىن رەداكتور سول سوزىندە تۇرا ءبىلدى. سىراعاڭمەن قىزمەتتەس بولعان كۇندەر-اي, قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا ءومىرى-اي, قالاي تەز ءوتىپ كەتە باردىڭ. جىل دەگەنىڭ جىلعادان اققان سۋ ەكەن-اۋ…
سىراعاڭ كوپ جازاتىن, وندىرە جازاتىن. تاڭعالاتىنبىز. ماشبيۋروداعى رايا دۋگاشەۆا اپايىمىز, ءامينا مۋسينا اپايىمىز, كەيىنىرەك, التىنكۇل قارىنداسىمىز ۇشەۋلەپ ماۋلەنوۆتىڭ جازعاندارىن باسىپ ۇلگەرمەيتىن. سىراعاڭ ولەڭدەرىن عانا قولمەن, ال قالعان قارا سوزدەرىن تۇگەلدەي ماشينكاعا اۋىزشا ايتىپ تاستاۋشى ەدى. سوندا قۇيىلىپ, اعىلىپ وتىراتىن, تاۋسىلمايتىن گازەتشىلىگى اڭىز ەدى.
ءبىر جولى… ءيا, بىردە سىراعاڭ ماعان ماشينكادان شىققان قالىڭ ءبىر قولجازبانى وقىپ شىعۋعا بەردى. ونى ءوزى وقىماپتى, ءارىپ قاتەلەرى بولسا قارارسىڭ دەگەن. ءارى-بەرىدەن سوڭ جالىعا باستادىم بىلەم, قولجازبانىڭ ىشىندەگى «وبكومنىڭ تەرەزەسى» دەيتىن ولەڭدى وقىدىم دا, ال كەپ كۇلەيىن:
«وبكومنىڭ تەرەزەسى,
ۇقسايدى اسپاننىڭ اق نۇرىنا,
قارايدى كوزىلدىرىكسىز
ادامنىڭ تاعدىرىنا…»
ولەڭ وسىلايشا كەتە بارادى. مەن قولجازبانىڭ تۇسىنا: «وبكومنىڭ تەرەزەسى الدىڭعى پلانعا شىعىپ كەتكەن», دەپ جازىپ, قولجازبانى ءارى قاراي وقىماستان, ءوزى جوقتا جۇمىس ستولىنا اپارىپ قويا سالعانمىن.
ارادا اجەپتاۋىر ۋاقىت وتكەن. سىراعاڭ سالقىنداۋ. ءبىر كۇنى قولىما ءبىر بەت قاعازدى ۇستاتا سالدى. ءبىر شۋماق ولەڭ:
«مۇنار جاپقان تاۋلاردىڭ دا جانى بار,
سۇلاپ جاتقان تاستاردىڭ دا قانى بار.
بۇل ومىردە جانسىز جاتقان ءبىر زات جوق,
ءاربىر زاتتان تىرلىك وتى تابىلار».
وتىرا قالىپ:
«ءيا, ءيا, ءبارى راس, تەك اقىن ايتسا –
مۇنار جاپقان تاۋلاردىڭ دا
جانى بارى راس,
سۇلاپ جاتقان تاستاردىڭ دا
قانى بارى راس,
بۇل ومىردە جانسىز جاتقان ءبىر زات جوق,
ءاربىر زاتتان تىرلىك وتى تابىلار, راس, راس», – دەپ سىراعاڭنىڭ ءوز ولەڭىن بۇرمالاي, ءوز تاراپىمنان «راس» دەگەن ءسوز قوستىم دا:
«تەك, تەك
«وبكومنىڭ تەرەزەسى
اقىلمەنەن شەشەدى ءىستىڭ تۇيىندەرىن» دەۋ قاتە,
«وبكومنىڭ تەرەزەسى جارىق شاشىپ
قارايدى جۇرەگىنە ءدۇيىم ەلدىڭ», –
دەگەنىڭىزگە دە قوسىلۋعا بولمايدى», – دەپ جاقشانىڭ ىشىنە «ايسا ۇيقاس» دەگەن بەلگى قويىپ, اقىنعا اپارىپ بەردىم.
سىراعاڭ جىلدام كوزىلدىرىگىن كيىپ, وقىپ كوردى دە:
– كەت ايدا, تۇمانباي دۇرىس جاساعان. ەگەر ول ساعان كەزىندە «اقىندىق» ماندات بەرگەنىندە سەن ابۋلاقاپتان دا اسىپ تۇسكەندەي ەكەنسىڭ, – دەدى ك ۇلىپ. – قۇداي قالاي ساقتاعان؟..
ول ورنىنان كوتەرىلە بەردى, مەن زىتا جونەلدىم. سىراعاڭ كوزىلدىرىگىمەن سۇزە قاراعاندا سۇستى بولىپ كەتەتىن. الگىندە: «تۇمانباي دۇرىس جاساعان», دەگەندە, مەن ءبىر جولى سىراعاڭا ءوزىمنىڭ دە «ءاۋ باستان قارا جاياۋ» بولماعانىمدى, جازۋدى ولەڭنەن باستاعانىمدى, جازعاندارىمدى تۇماعاڭا وقىتقانىمدى, ول كىسىنىڭ مەنى سالعان جەردەن تەجەپ, مەنەن اقىن شىقپايتىنىن ايتىپ توقتاتقانىن سىر عىپ بايانداعانمىن. سونى الدىما تارتتى. «وزىمە دە سول كەرەك, نەم بار ەدى, سىراعاما سۇيكەنەتىن…» دەپ, جۇمىس ورنىما كەپ وتىرا بەرگەنىمدە ۇزاتپاي سوڭىمنان قۋىپ جەتتى. كەيپىندە اشۋ جوق, جايدارى.
– شىنىندا دا ولەڭ قيىن جازىلىپ ءجۇر, تاقىرىپ تا ۇساقتاپ بارا ما, – دەپ قارسى ستولعا وتىردى. – وتكەندە ەۆنەي (بۋكەتوۆتى ايتىپ وتىر) دە سىنادى. ماگنيت تۋرالى ولەڭدەرىمدى وقىعان ەكەن. كەي جەرلەرىندە تەحنولوگياعا ۇرىنعانىمدى ايتتى. ولەڭگە تەحنيكانى ءتۇسىرۋ قيىن عوي…
– سىراعا, مەنىكى سىن ەمەس قوي, جاي ءبىر… – دەي بەرگەنىمدە, ول:
– ءجا, ءبارى دۇرىس, «جامان ولەڭ جاقسى ولەڭدى اسىرايدى» دەپ, قاسىم دا ايتقان. سول قاسىمدى كوزىنىڭ تىرىسىندە تۋعان-جەرىن جان-تانىمەن, جۇرەك قانىمەن جىرلاعانى ءۇشىن كوپ قۋدالادى عوي. ءبىر رەت ماعان: «جانىم قالار ما ەكەن دەپ, جالانىڭ اۋزىنا قۇم قۇيىلار ما ەكەن دەپ, ەكى اي بويى تىرپ ەتپەي ۇيدە وتىرىپ ستالين تۋرالى پوەما جازدىم. بىراق ونىڭ ءوزى دە مەنىڭ قارسىلاستارىما قالقان بولا الماي ما دەپ قورقامىن», دەگەنى بار. سول ايتقانداي, ءبىزدىڭ سوڭىمىزدان دا ءبىراز قىبىر ەرگەن, «ۇلتشىل» دەگەنگە دەيىن بارعان. لەنين, پارتيا تۋرالى جازساق وسى رەتتەن. ارا-تۇرا بۇل تاقىرىپتى دا قاۋزاپ قويماساڭ بولمايدى… ايتپاقشى سەن مەنىمەن بىرگە ءجۇرشى, ۇمىتىپ بارادى ەكەنمىن, ەۆنەيدىڭ حاتىن بەرەيىن, – دەپ, ول مەنى ەندى كابينەتىنە باستاپ ءجۇردى.
حات شىنىندا دا مەنىڭ اتىما جازىلعان ەكەن. سىراعاڭنان الۋعا ۇمىتىپ كەتىپپىن. «قاراعىم قوعاباي, – دەپ باستاپتى, – ەۆنەي اعا. – ءسىز قانەكەڭ (قانىش ساتباەۆ) جونىندەگى جازعانىمدى ەسكەرتكەن ەكەنسىز. سوعان كادىمگى ءوز باستىعىڭىز سىراعاڭىز كىنالى. ول كىسى قانەكەڭنىڭ بايبىشەسى ت. ا-مەن (تايسا الەكسەەۆنا) ءبىر ەمحانادا ەمدەلەدى دە, ۇلكەن كىسىنىڭ ءومىربايانىن تەك ەۆنەي جازا الادى دەپ دارىپتەيدى. 1971 جىلى قانەكەڭنىڭ ءبايبىشەسى بۇرىن بەيتانىس مەنى شاقىرىپ, ءوتىنىش ايتۋى وسىدان باستالادى», – دەپ جازعان. گازەت قىزمەتكەرى رەتىندە ەۆنەي اعاعا قانەكەڭ تۋرالى ماقالا جازۋدى وتىنگەن حات ءيا, ويدا-تىن. سىراعاڭنىڭ قىتىعىنا تيگەن «ءازىل» دە كۆيتا بولدى.
1974 جىلى مەنىڭ «قاراشا قازدار» دەيتىن كىتابىم جارىق كوردى. سونىڭ ءسۇيىنشى داناسىنىڭ ءبىرىن قاينەكەي اعاعا جازىپ بەرگەنمىن. قاينەكەڭ كىتابىمدى تەز-اق وقىپ شىعىپتى دا سىراعاڭا تەلەفون شالىپتى.
– مىنا كەدەي ەرلەدى, – دەپتى ول. – ءبىز تايساقتاپ اتىن اتاۋعا باتا الماي جۇرگەنىمىزدە, تيتىمدەي بالا اتالارىنىڭ اتىن ايداي الەمگە بىراق-اق شىعاردى. ءوزى پالە ەكەن.
– كىمدى ايتىپ تۇرسىز, قاينەكە؟
– انا بالانى…
– قاي بالا؟ ءتۇۋ, قاينەكە-اي, تۇسپالداۋىڭىزدى قويمايسىز. ءوزى كۇن ىستىقتا ادامدى وسىلاي قينارسىز با؟
– كەتشى ءارى, قىزتالاق؟ – دەپ قاينەكەي اعامىز تىكتەنىپ, تەلەفوندى تاستاي سالىپتى. – سەندەرگە بىردەمە ايتايىن دەسە بالدەنە قالاسىڭدار, تۇگە.
سىراعاڭ تەلەفوندى ىلە ءوزى شالىپتى. بىربەتكەي قاينەكەي ەندى تەلەفوننىڭ قۇلاعىن كوتەرمەي قويسا كەرەك. وسىنىڭ ءبارىن سىراعاڭ قىزىق قىپ ايتىپ كۇلەتىن.
– وي, قاينەكەڭ دە تەنتەك قوي, ءسال ءنارسەگە قىرجيىپ تەلەفوندى تاستاي سالعان. ءوزى ساعان ابدەن قۇلاعان, – دەدى. – ول كىسىگە ۇناۋ دەگەن, ءپالى, قيىننىڭ قيىنى.
ۇزاماي كىتابىمدى سىراعاڭ دا وقىپ شىعىپتى. پالەندەي ماقتاعان جوق, بىراق تاقىرىپقا ءىش تارتتى ما, تۇسپالداپ اڭگىمە ايتۋى كوبەيدى. «ساربازدار» دەيتىن پوۆەسىمدە امانكەلدىنىڭ ءولىمى, ول كەزدە «الاشورداشىل» دەپ جۇرگەن قازاقتىڭ زيالىلارىنىڭ ءومىرى ءسوز بولاتىن. احمەت بايتۇرسىنوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, ءاليحان بوكەيحانوۆ ءوز اتتارىمەن اتالادى. اڭعارعان كىسىگە ءبارى ايقىن, سول جىلداردىڭ دەڭگەيىمەن ولشەگەندە بۇل دا ەرلىك. اۆتورلىق پوزيتسيادا العاشقى ساۋلە – نىشان – نىسانا دەگەندەر بولادى, سونى بىرتە-بىرتە اڭعارتۋ پيعىلى بار. وسىنى ليتودان ءبىر وتكىزىپ الىپ, ىلگەرى جىلجۋدى مۇرات تۇتىپ جۇرگەن كەز عوي ول تۇس. سىراعاڭ كىتاپتاعى يدەيانى تۇسىنە قويعان ەكەن دە, ەندى, ول قولتىقتاي جونەلىپ سويلەسەتىن ادەت تاپتى. بايقايمىن, ساقتانا سويلەيدى. اقاڭ مەن جاقاڭ ابدەن اقتالعانىنشا بۇل كىسىلەردىڭ اتىن تۋرا اتاپ كورگەن ەمەس. ىڭعايىندا, «اقاڭ», «جاقاڭ…», «اقكولدە بولدىڭ با؟» – دەيدى سىراعاڭ. «بولدىم». – اقكول كول-اق قوي. ۇزىندىعى 60, كولدەنەڭى 20 شاقىرىمداي. اقكول سەكىلدى ۆەنگرياداعى بالاتون كولىن تەڭىز دەپ اتايدى. تورعاي دالاسىنىڭ اۋماقتى اتىرابىن الىپ جاتقان اقكول تەڭىز دەپ اتاۋعا تۇرارلىق كول. اقكول قوينى شەجىرەگە دە تولى…
– وتكەندە اقكول تۋرالى ايتپادىم با. مىنە, وسى اقكول امانجولدان تاراعان ۇمبەتەي باتىردىڭ رۋىنا ەرتەدەن قونىس بولعان… ونىڭ جەتى ايەلى, ايەلدەرىنىڭ ىشىندە ءۇش قالماق قىزى بولعان. سول ءۇمبەتەيدىڭ ادالباي دەگەن بالاسىنان تاڭباي, ودان شوشاق تارايدى… – سىراعاڭ وسى جەردەن اڭگىمەنى ۇزەدى.
– شوشاقتان بايتۇرسىن, بايتۇرسىننان احمەت – احاڭ تۋماي ما؟
– ءيا…
– سەنىڭ كىتابىڭداعى ۋەزد ناچالنيگى ياكوۆلەۆ بار ەمەس پە, مىنە, سونىڭ باسىن جارعان كىسىلەردى بىلەمىسىڭ؟ – دەيدى عوي…
– دۇرىس. بىلسەڭ بولدى. – اڭگىمە وسىلاي تاق-تۇق اياقتالا سالادى.
كەيىن ءبارى ورنىنا كەلگەسىن سىراعاڭنىڭ دا ءىش-قۇسا سىرى جۇيە-جۇيەگە ءتۇسىپ ەدى-اۋ… بۇل تۇستا سىراعاڭا جانە ءبىر سىرلاس ءىنىسى قوسىلىپتى. ءتىل مامانى سەيىتبەك نۇرحانوۆ ەكەۋى ەرتەلى-كەش تاريحتىڭ نەبىر قۇپيا قاتپارىن اقتارادى ەكەن. ەنتسيكلوپەديالىق ءبىلىمى بار دەيتىن سەكەڭ سىراعاڭدى, سىراعاڭ سەكەڭدى بايىتىپ, اعايىندى ەكەۋى استاناداعى بىردە اباي, بىردە شوقان ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ماڭايىنان تابىلار ەدى. جاراسقان قوس جۇپ جاي باسىپ, شۇيىركەلەسە اڭگىمەلەسىپ كەلە جاتاتىن. سىراعاڭ «سەيىتبەك ماعان سوڭعى جىلدارى تابىلعان ۇلكەن ولجا بولدى. ءوزىنىڭ بىلمەيتىنى جوق. وقىعان-توقىعانىن ەستە ساقتاۋ جاعىنان الدىنا جان سالماس», – دەپ وتىراتىن. جاڭا قىرىنان اشىلعان اقىن ابدەن باتىلدانىپ:
«اللالاپ نۋ قاراعاي شۋلاي-شۋلاي,
تومەندە تولقىن ءولدى تۋلاي-تۋلاي», – دەپ ەندى ماعجاننان اعىتادى. بىردە احاڭنان, بىردە جاقاڭنان تۇيدەك-تۇيدەك تاستايدى, ءمۇدىرۋدى بىلمەيدى. مۇندايدا ول ەرتەگىنىڭ گەراكلىنا ۇقساپ:
«وتكەن-كەتكەن قاسيەتىن بابالاردىڭ,
دۇنيە ەندى تانيدى مەن ارقىلى», – دەپ, ءوزىن جاني تۇسەتىن دە:
«جارقىلداپ نايزاعايداي ار-نامىسىم,
كۇڭىرەنەم ءسونىپ قالعان ارمان ءۇشىن.
مەن ءجۇرمىن ەلەكترلى باعاندارمەن.
سولاردىڭ شوعىن ۇرلەپ جالعاۋ ءۇشىن», – دەيتىن.
وزىنە قاتاڭ تالاپ قوياتىن سىراعاڭ: «وقۋىم از», – دەپ وتىرىپ, «ە-ە, ءتايىرى» دەيتىندەردىڭ تالايىنىڭ قالپاعىن تەرىس كيگىزىپ جىبەرەتىن. سوزگە دە, جىرعا دا ۇستا اقىن تاپقىر-اق ەدى. جازۋشى, دراماتۋرگ قاپان ساتىبالدين سىرباي ماۋلەنوۆتەن:
– پەسادا ءتورت قازاقتى ولتىرگەنىمە قالاي قارايسىڭ, وسىنىم ارتىق ەمەس پە؟ – دەپ سۇراپتى. سوندا سىراعاڭنىڭ:
– قاپەكە, بۇكىل قازاقتى قىرىپ تاستاساڭىز دا ەركىڭىزدە عوي, – دەپ جاۋاپ بەرگەنى, نە جامبىل وبلىسىنا بارعاندا ءبىر اقىن ءىنىسى:
«سىر-اعا, وتىرايىق ولەڭدەتىپ,
ءار جولىن ولەڭ ءسوزدىڭ كولەمدى ەتىپ», – دەگەندە سىراعاڭنىڭ:
«ولەڭدى جەڭىل-جەلپى ايتا سالىپ,
باعاسىن نە قىلامىز تومەندەتىپ», – دەۋى, تاعىسىن تاعىلار, جالپى سىراعاڭ ايتىپتى دەگەن افوريزمدەر ەل اۋزىندا وتە مول.
– ال كونە اڭىزداي كۇڭىرەنىپ, قارلىققان اششى داۋىسىمەن قارا جەرگە قاق بولىپ ۇيىعان تۇستارى شە؟ 1973 جىلدىڭ كۇزى. باكۋ قالاسىندا ءناسيميدىڭ 600 جىلدىعى ءوتىپ جاتتى. تويعا ازيا-افريكا جازۋشىلارىنىڭ الماتىدا وتكەن كونفەرەنتسياسىنا قاتىسقان قوناقتار ۇشىپ بارعان. كوشباسشىمىز موسكۆانىڭ ۇلكەن تسك-سىنىڭ وكىلى بەلياەۆ دەگەن. ول ناسيميدىڭ تۋعان اۋىلىندا سويلەگەن سوزىندە: «ءبىز وسى تويعا قازاقستاننان كەلەمىز, بىراق ەش جەردە ءدال ءسىزدىڭ ەلدەي اقىنى كوپ ەل جوق», – دەپ قالعانى. سىراعاڭ تۇنەرىپ كەتتى. «ءوي مىناۋ قايتەدى؟ نە دەپ تۇر ءوزى؟ قاپ. كەشە عانا ءبىزدى ماقتاپ ەدى, مۇنىڭ قاي سوزىنە سەنەرسىڭ؟» بوزدا تاسىعان بوز ىنگەندەي بۋلىققان تولاعاي اقىن دالانىڭ قۇيىنىنداي قۇيقىلجىپ, وزىنە كەزەك كەلگەندە تسك-نىڭ وكىلى ەكەنسىڭ دەمەي: «الگىندە بەلياەۆ جولداس ءبىر تاۋدى كوتەرۋ ءۇشىن ءبىر تاۋدى الاسارتا سويلەدى. بۇل قاتە پىكىر», – دەپ الدى دا:
«سالەم, باكۋ قالامسىڭ,
ومىرىمدە سان بولعان.
قۇشاعىڭا الارسىڭ,
كوڭىلىمدە جوق الاڭ.
نيزاميدەن جىر ۇققان
سالەم ساعان ابايدان.
تويىڭا كەپ تىنىققان
سالەم قاسىم اعادان.
ءان سالعاندا تاۋدا سۋ,
كۇي شەرتەدى دالاسى.
سالەم ساعان جان باكۋ,
اقىنداردىڭ قالاسى», – دەگەن جىر جولدارىن وقي جونەلدى دە, ءسوزىن اياقتادى. اقىن ايتقاندا اقىن قالا دۇرلىگە قول سوقتى. مىنبەدەن تۇسكەندە وزبەكتىڭ ءمىنتەمىر دەيتىن اقىنى: «الداسپانىم-اي!» – دەپ, سىراعاڭدى باۋىرىنا قىستى. مۇنداي مىسالداردى سىراعاڭنىڭ جانىندا ءجۇرىپ, كوپ كوردىك. كوبىنىڭ كۋاسى بولعانىمىزدىڭ ءوزىن ايتۋ دا پارىز.
ەميل زوليا 37 جاسىندا روماندارىن جازۋعا وتىرعان ەكەن, گازەتتىڭ قارا جۇمىسىمەن ۋاقىت وتە بارىپتى. جاس 37-گە كەلىپ قالعان. 1977 جىلدىڭ كۇزىندە مەن دە «قازاق ادەبيەتىندەگى» جۇمىسىمدى تاستاپ, جازۋ ستولىنا وتىردىم. ءبىر كۇنى ءتۇس الەتىندە ۇيگە تەلەفون تۇسە قالدى. ارعى جاقتان سىراعاڭنىڭ داۋىسى ەستىلدى.
– ءاي, بالا, – دەدى ول, – سەن وسى اقىن كاكىمبەك سالىقوۆتى تانيسىڭ با؟
– جوق…
– وندا سەن تەزدەتىپ وسىندا كەلە قال, «جەتىسۋ» قوناق ۇيىندەمىز, 520-شى ليۋكس.
ايتقان ادرەسكە كەلسەم اعالارىم كوڭىلدى. سىراعاڭ:
«جالعىز تاۋدا جوق دەيدى جالعىز باۋىرىم,
اۋىل جاققا جاسقانىپ ءجۇرمىن بارۋعا», – دەيتىن «جاسقانشاق» اعاڭ مىناۋ, – دەپ كاكەڭدى نۇسقادى. – ەلىنە سابەڭ ء(سابيت مۇقانوۆتى ايتقانى) باستاپ باراتىن بولعاندا ماسكەۋگە تارتىپ وتىرعان, ءىسى جامان.
– ءيا, ونداي بولعان, – دەگەن كاكىمبەك اعامىز قۇراق ۇشتى. – كەل, شىراق, تورلەت. سىرتتاي ەستۋىم بار, اتىڭدى بىلەمىن.
– اكەسى ءۇشىن كەن قوپارىپ, اناسى ءۇشىن اقىن بولىپ جۇرگەن بۇل اعاڭا ەكىنشى مارتە مۇقاڭمەن (مۇحامەدجان قاراتاەۆ) بارىپ ورنىن جانە سيپاپ قالعانبىز. ايتەۋىر, جالەل بولىپ, وعان دا تاۋبە. – سىراعاڭ ەركە سويلەپ تۇر.
– بارىنە تسك كىنالى, سىرەكە, – دەيدى كاكەڭ سىپايى جىميىپ. – تابان استىنان شاقىرتىپ العانى…
– ايىبىڭدى مويىنداساڭ, مىنا بالانى ەلىڭە اپاراسىڭ. ۇلىتاۋدى تەگىس ارالات. امانكەلدى جايلى رومان جازىپ جاتىر. كورسىن ءبارىن, – دەدى.
– ابدەن بولادى, سىرەكە.
سىراعاڭنىڭ ۇستەمەلەتە جونەلگەنىنەن قىسىلىڭقىراپ بارامىن.
– سىراعا-ا…
– جوق, سەن ۇلىتاۋعا بارۋىڭ كەرەك. ءتىپتى وسى جولى بار, وزىمەن ەرە كەت.
– ماسەلە شەشىلدى, – دەپ ەندى كاكەڭ داستارقان باسىنا شاقىردى. – كانە, تانىستىق ءۇشىن…
سول كۇنى سىراعاڭ كاكىمبەك اعانى ءبىزدىڭ ۇيگە ەرتە ءجۇردى. ادەمى ءبىر وتىرىس بولدى-اۋ دەيمىن. سىراعاڭ زاتىندا ءبىر ءىستى باستاسا قويمايتۇعىن, جان-تانىمەن كىرىسەتىن. اۋىق-اۋىق تەلەفون سوعىپ, ءتىپتى دەگبىرىڭدى الاتىن. سونداي ەلجىرەپ تۇرادى, يىلگەن كەمپىرقوساقتاي كوڭىلى ساۋلە شاشۋشى ەدى. سىراعاڭنىڭ جەدەلدەتۋىمەن ۇلىتاۋ ءوڭىرىن ارالاپ قايتقان سول ساپار ءالى ەستە. «زاماناقىردى» جازعاندا كوپ پايداسى ءتيدى. قوس اقىنعا دا مىڭ العىس.
ءبىر شتريحتى ايتا كەتپەسكە بولماس. نەنىڭ رەتى, ايتەۋىر, توي. ءبىر توپ اقىن جازۋشى ىرگەدەگى جامبىل اۋىلىنا باردىق. قايران قازاق توي دەسە جايىپ تاستاماي ما, كەڭشىلىك, راحاتقا باتىپ, كەشكىسىن قايتاتىن بولدىق. كوڭىلدىمىز. بىرگە بارعان احات جاقسىباەۆ ەكەۋمىزدىڭ جۇبىمىز جازىلماي كوپ اۆتوبۋستىڭ بىرىنە كەلىپ جايعاسقانبىز. وزىمىزبەن-ءوزىمىز. احات ءازىل ايتىپ وتىرعان. ۇستىمىزگە سىراعاڭ مەن سەيىتجان وماروۆ كەلىپ كىردى. ورىننىڭ كوبى بوس بولسا دا, سەيىتجان وماروۆ:
– قازىر تۇسەردە ىڭعايلى بولسىن, سەن ەكەۋىڭ بىزگە وسى الدىڭعى ورىندارىڭدى بەرسەڭدەر قايتەدى؟ – دەدى. ەلگەزەك احات بىردەن ۇشىپ تۇرىپ:
– جارايدى, جارايدى, وتىرىڭىزدار, – دەپ جاتىر. ويىمدا ەشتەڭە جوق, مەن:
– وسى شالداردان-اق قۇتىلماي قويدىق قوي بۇگىن. الگىندە بىرەۋى كيىز ۇيدەن ورنىمىزدان تۇرعىزىپ جىبەرىپ ەدى, ەندى… – دەي بەرگەنىم سول ەكەن, سەيىتجان اعا:
– ءوي, مىنا بالانىڭ ءوزى قيىن ەكەن عوي. نەمەنە ءبىزدى كوپسىنىپ جۇرسىڭدەر مە, كەتەرمىز ەرتەن-اق. جەرلەرىڭ كەڭىر, – دەدى رەنىشىن بىلدىرە. احات مەنىڭ قولتىعىمنان كوتەرىپ جاتىر.
– تۇر, تۇر, ۇيات بولدى. ءجۇر, ارت جاققا بارىپ وتىرايىق,..
سىراعاڭ جاقتىرماي ءبىر قارادى. ەشتەڭە دەي المادىم, بولارى بولدى, ايتقان ءسوز اتىلعان وق. ۇلكەن كىسى كوڭىلىنە الىپ قالدى. سىراعاڭ كەيىن ءبىر اڭگىمەدە: «كەيدە بالا, كەيدە دانا مىنەزىڭ بار ەكەن سەنىڭ», – دەدى. ونىڭ بۇل ءسوزى قازىر ماعان ساباقتاي بولىپ ەستىلەدى.
جىپكە تىزە بەرسەك, سىراعاڭنىڭ ءدارىسى كوپ. ول مەنىڭ اتا تەگىمدى سۇراماپتى. بار بىلەتىنى شوپىر قۇلەتتىڭ ءىنىسى دەيتىندى ەستيدى ەكەن. ءيا, تورعايدا «قۇلەت شوپىردىڭ» بولعانى راس, اتاقتى شوفەر ەدى, ەل تابانىنداعى العاشقى شوفەرلاردىڭ ءبىرى بولاتىن. ەرتەدە «شوفەر» اتاۋلىنى قازىرگى كوسموناۆتان كەم كورمەيتىن, ساناۋلى كەزى. سودان دا ەستە قالادى عوي. سىراعاڭنىڭ مەنى تانۋى وسى سوڭعى ساپاردا بولدى عوي دەيمىن. اقىننىڭ 70 جىلدىعىن تويلاۋعا ەلگە بارعانىمىزدا «اقكول» كەڭشارىندا – اڭساعاننىڭ ورنىنا دۇعا وقىتا كىرگەنىمىزدە (اڭساعان قوڭقاباەۆ دەيتىن ەلدىڭ اياۋلى ازاماتى ەدى, ومىردەن جاس كەتتى), سونىڭ ۇيىندە كارىم مۇستافين اقساقال جولىقسىن. اۋدان اكىمى جاقان قوساباەۆ قارياعا سىراعاڭنىڭ تويىنا استانادان كەلگەن قوناقتاردى تانىستىرىپ, كەزەك ماعان جەتكەندە, اتى-ءجونىمدى اتادى. كارىم اقساقال ەلەڭ ەتىپ:
– جاقان بالام, ءسال تۇرا تۇرشى, كىم دەدىڭ؟ الماتىدا ەرتەدەگى اتاقتى تۇيە بالۋان سارسەكەيدىڭ بالاسى بار, ءوزى جازۋشى دەپ ەستۋشى ەك. بۇل جىگىت سول بوپ جۇرمەسىن؟ – دەدى.
جاقان:
– و جاعىن قايدام, ايتەۋىر, ءبىزدىڭ بىلەتىن اعامىز وسى كىسى, – دەدى. كارىم اقساقال ماعان بۇرىلدى, جۇرت تا ەلەڭ ەتتى.
– ءيا, اتا, مەن سول كىسىنىڭ نەمەرەسىمىن.
– سارسەكەڭنىڭ قاي بالاسىنانسىڭ؟
– ساتماعانبەتىنەن.
– الدا, اينالايىن-اي, بالۋاننىڭ ۇرپاعى ەكەنسىڭ-اۋ, جارىقتىق اتاڭدى كورىپ ەدىم, اكەڭدى دە بىلەم. قولىڭدى الايىن. – كارىم اقساقال ورنىنان قوزعالعاندا, مەن دە اتىپ تۇردىم. ۇلكەن كىسى قولىمدى قىسىپ, بەتىمنەن ءسۇيدى. اتانى, ءتىپتى اكەنى كورمەي وسكەن مەن تولقىپ-اق بارامىن… سوناۋ 1931 جىلدارى دۇنيەدەن وتكەن اتامدى جادىندا ساقتاعان, سوعىستان ورالماعان اكەمدى بىلەتىن دە جان بار ەكەن-اۋ؟..
كارىم اقساقال اڭگىمەنى دە جاقسى ايتادى ەكەن, ءوزى ەرتەرەكتە مۇعالىم بولىپتى. جاسى سەكسەننەن اسسا دا ءسوزى شيراق ءارى قايراتتى. «سارتىماق جۇمابايدىڭ «جۇمابايدىڭ بەس قاسقىرى» اتانعان بەس ۇلى بولدى. ولار: بەيسەنباي, دۇيسەكەي, تاكەتاي, سارسەكەي, سەنتاي. سونىڭ سارسەكەيى – تۇيە بالۋان دا, سەنتايى – ەگىز بالۋان ەدى», – دەپ قايىردى كارىم اقساقال ءسوز كەزەگىندە.
وسى اڭگىمەگە سىراعاڭ ەرەكشە دەن قويدى. «ە-ە, ءوزىڭدى جاڭا ءبىلدىم-اۋ», – دەپ اقكولگە شومىلعان كەزىمىزدە قايتا-قايتا قاسىنا شاقىرىپ الىپ, جانىنان ۇزاتپادى. سويتكەن قۇيماقۇلاق اعا, قايران سىرەكەم. ءبارى ادەمى باستالىپ ەدى-اۋ. ەل قانداي, كوڭىل قانداي. ىقىلاس شە؟
«تاعى دا جانىم ءبىر قۋناپ,
كەزەمىن تورعاي دالاسىن.
كوكىرەگىمدە جىر تۋلاپ,
جۇتامىن جۇپار اۋاسىن», – دەپ, بارىپ-اق ەدىڭ, تۋعان جەرگە. قۋانعانىڭ دا راس. تورعاي دالاسىن كەزدىڭ دە. كوكىرەگىڭىزدە جىر تۋلاپ, جۇپار اۋاسىن جۇتقانىڭىزدىڭ دا كۋاسى بولدىق. اتتەڭ, اتتەڭ, دۇنيە, سول ءبىر كولىك اپاتى. قوستانايعا بەت العانداعى جول. ءوزى سان وتكەن جول. الداسپان اقىن سول جولدا جان جارى كۇلجامال ەكەۋى قانسىراپ جاتتى. اللا ساقتاسىن, ايتۋ دا, جازۋ دا قيىن, قول ءجۇرمەيدى. ءدارىگەرلەر قۇدىرەتتى ەكەن-اۋ. ەڭبەك انە, ءدارىگەرلەردىكى! بۇلاردىڭ جەپ جۇرگەن نانى ادال ەكەن. توي ساپارىندا ساپارلاس, ماماندىعى دارىگەر, كەلىنشەگىم گۇلبارشىن سول جولى ۇلكەن قايرات كورسەتتى-اۋ دەيمىن, تىلەگەندەي سىراعاڭ تويىنا عايىپتان كەلە قالعان قوستانايدىڭ اتاقتى وتاشىسى, سول كەزدەگى حالىق دەپۋتاتى ىسقاق ەسىرگەپوۆ بولماعاندا جاعدايدى بولجاۋ قيىن-اق ەدى. قوس دارىگەر تۇنىمەن كىرپىك قاقپاي, اۋىر جاراقات العاندارعا العاشقى كومەك كورسەتىپ قۇراق ۇشقاندارىن كوز كوردى. سىراعاڭ مەن ونىڭ بايبىشەسى كۇلجامال جەڭگەيدىڭ قاتتى زاقىمدانعان قاس-قاباقتارى تىگىلدى. دارىگەرلەر وپەراتسيالاردىڭ ءبارىن جانە ناركوزسىز جاسادى-اۋ, ادام جانى نە دەگەن ءسىرى. ەرتەسىنە ساناۆياتسيا دا ۋاقىتىلى جەتتى. جاۋتاڭداپ دالا قالدى, كوز جاسىن ءسۇرتىپ ەل تۇردى.
ايتەۋىر, اقىرى قايىر. كوپ تىلەۋى شىعار, شىعىن جوق. سىرەكەڭ مەن قۇلەكەڭ الماتىعا ورالدى. «ۋھ!» – دەگەنبىز.
اقىننىڭ «جۇلدىزدى جۇرەك» دەيتىن ءبىر جيناعى «كەنت تاۋىنا كەتىپ بارا جاتىرمىز» دەيتىن ولەڭىمەن اياقتالاتىن. «نە تاۋ؟» دەپ ويلاپ قوياتىنمىن ىشتەي.
«كەنت تاۋىنا كەتىپ بارا جاتىرمىن,
اسپان بەينە قاتىپ جاتقان جالتىر مۇز.
كەنت تاۋىنا كەتىپ بارا جاتىرمىن,
سارى دالا, سارى سامال سالقىن كۇز».
استار بار سياقتى وسى ولەڭدە. اقىن نەنى مەڭزەگەن؟ جۇمباق. ايتسە دە, جۇرەك ءبارىن سەزەدى… 1993 جىلدىڭ 12 اقپانى. سىراعاڭ ناشار جاتىر دەگەن حاباردى ەستىسىمەن رەانيماتسيا بولىمىنە جەتكەنمىن. مەديتسينالىق ءتارتىپتىڭ قاتاڭدىعىنا قاراماي, ايتەۋىر, ارەڭ دەگەندە پالاتاسىنا كىردىم-اۋ. قاسىمدا سول ءبولىمنىڭ دارىگەرى كۇلشات قايىربەكقىزى. سىراعام سۇپ-س ۇلىق, كوزى جۇمۋلى, كوكىرەگى سىر-سىر ەتەدى, ەرنى كەزەرگەن.
– سىرباي ماۋلەنوۆيچ-چ, – دەپ داۋىستايدى قاسىنداعى دارىگەرى. دىبىس بەرمەدى.
– ماۋلەنوۆيچ-چ,..
الدەن ۋاقىتتا سىراعاڭ كوزىن ءبىر اشتى-اۋ. ەسى وزىندە ەكەن.
– سىزگە باۋىرىڭىز كەلىپ تۇر.
– ءا-ءا-ءا, – دەپ قىر-قىر ەتتى سىراعاڭ. – كىم-م بۇل-ل؟
جاقىن كەلىپ قولىن سيپادىم, مۇپ-مۇزداي. جارالى قولىن جانسىز دەۋگە بولادى, كوكپەڭبەك.
– مەن عوي, سىراعا, قوعابايمىن… – ءۇنسىز, ۇزاق قاراعان ول, ءبىر كەزدە بار كۇشىن جيناعانداي بولىپ:
– ءا-ءا, – دەدى. – ريزامىن, قالقام-م…
بۇدان كەيىنگى ءسوزى ۇزىك-ۇزىك شىقتى.
– ءبا-ءرى-نە ءسا-لە-م…
دارىگەر ماعان شىعۋعا بەلگى بەردى.
– ءجا, دەم السىن, قاجىدى.
ۇزاماي سىراعاڭنىڭ سۋىق حابارى جەتتى. كۇن اقپاننىڭ 13-ىنە قاراپتى. دالا الا قۇيىن, كوڭىل جۇدەۋ. جۇرەك جىلاپ تۇر. توڭىرەكتىڭ ءبارى شىر اينالىپ بارا جاتقانداي, جان-جاعىم سارى ساعىم, ساپ-سارى ءبىر دۇنيە. وسىلاردىڭ اراسىنان ءبىر كوش كورىنگەندەي بولدى. باعىتى – تاۋ جاق. الىستا اق ساۋلەلەر شاشىلعانداي. اقىن ولەڭى تىلگە جانە ورالدى.
«كەنت تاۋىنا كەتىپ بارا جاتىرمىن,
سارى دالا, سارى سامال سالقىن كۇز…»
جىلدار ءوتىپ جاتىر. ءومىر-دۇنيە ءوز زاڭىمەن اعۋدا. بۇل كۇندە سىراعاڭنىڭ اتىندا كوشە, ەلدى مەكەن بار, مەكتەپتەر اقىن اتىن يەلەندى, الماتىدا ءوزى تۇرعان ۇيگە ەسكەرتىش-تاقتا قويىلدى, كىتاپتارى شىعىپ جاتىر. اتتەڭ دۇنيە, بۇل جالعاندا كىم ماڭگى تۇرعان, ءوزى بۇگىندەرى ارامىزدا جوق, الداسپان اقىن ءتىرى بولعانىندا وسى كۇندەرى 90-عا كەلەر ەدى, حالقى جىر ءدۇلد ۇلىنىڭ مەرەيتويىن تويلار ەدى…
كوڭىلدەگى بار جۇبانىش – سىراعاڭ ەسىمى ەل ەسىندە, ول – حالقىمەن بىرگە جاسايتىن اقىن!
قوعاباي سارسەكەەۆ,
جازۋشى.
الماتى.
