تۇلپارلار تۋعان ولكەدە
جۇما, 14 قىركۇيەك 2012 7:50
(ەسسە)
كوش كەرۋەنىندەي الىسقا, تىم الىسقا تارتقان سول كۇندەردەن بەرى قاسيەتتى قاراتاۋدىڭ ۇستىنەن قانشاما ايلار اسىپ, جىلدار كوشتى. جىلدار كوشىمەن بىرگە سوڭىندا سان قيلى تاعدىردىڭ سارقىلماس جىرى مەن سىرىن قالدىرىپ تۇتاس ءبىر ءداۋىرلى ءومىر جاساپ وتكەن اكەلەر مەن اعالار زامانى دا الىستاي ءتۇستى. ايتسە دە ءومىر وزسا دا ادام جۇرەگى مەن جالىن كەشۋگە جارالعان جان سارايى توزبايدى. قايسىبىر وزىڭمەن ءوزىڭ قالعان وڭاشا كۇندەر مەن ۇيقىسىز وڭاشا ۇزاق تۇندەردە قايتا كەلمەس جاستىق شاق, كوز كورگەن, باستان كەشكەنىڭ ءباز-باياعى وزگەرمەس, وشپەس قالپى كوز الدىڭدا مولدىرەپ كوشىپ جاتپاس پا؟!
جۇما, 14 قىركۇيەك 2012 7:50
(ەسسە)
كوش كەرۋەنىندەي الىسقا, تىم الىسقا تارتقان سول كۇندەردەن بەرى قاسيەتتى قاراتاۋدىڭ ۇستىنەن قانشاما ايلار اسىپ, جىلدار كوشتى. جىلدار كوشىمەن بىرگە سوڭىندا سان قيلى تاعدىردىڭ سارقىلماس جىرى مەن سىرىن قالدىرىپ تۇتاس ءبىر ءداۋىرلى ءومىر جاساپ وتكەن اكەلەر مەن اعالار زامانى دا الىستاي ءتۇستى. ايتسە دە ءومىر وزسا دا ادام جۇرەگى مەن جالىن كەشۋگە جارالعان جان سارايى توزبايدى. قايسىبىر وزىڭمەن ءوزىڭ قالعان وڭاشا كۇندەر مەن ۇيقىسىز وڭاشا ۇزاق تۇندەردە قايتا كەلمەس جاستىق شاق, كوز كورگەن, باستان كەشكەنىڭ ءباز-باياعى وزگەرمەس, وشپەس قالپى كوز الدىڭدا مولدىرەپ كوشىپ جاتپاس پا؟!
مەنى كوپ جىلدار تولعانتىپ, اقىر سوڭىندا قولعا قالام العىزعان سول ءبىر تاڭعاجايىپ جاي ءدال كەشەگىدەي ەسىمدە. ول جانكەشتى سوعىستىڭ سۇراپىل ءورتى بارىنشا ورشىگەن 43-ءشى جىلدىڭ كوكتەمى ەدى. ەلدىڭ ەر ازاماتى تۇگەلگە دەرلىك مايداندا. وتكەن جازدا ون تورتكە ەندى تولىپ, اۋىلداعى ءبىلىم بيىگى – جەتىنشىنى ءبىتىرىپ, قىردا قىرمانشىلار ورتاسىندا جۇرگەن جەردە شۇعىل شاقىرتۋمەن بەس ءجۇز ءۇيلى اۋىلدىق كەڭەستىڭ حاتشىسى بولعانىما ساناۋلى ايلار وتكەن. ءتۇنى بويى سەبەلەگەن اق جاۋىننان سوڭ اسپان ءجۇزى جاڭا اشىلىپ, اۋدانعا بەرىلەتىن شۇعىل اقپارات قاعازدارعا ەندى كىرىسىپ جاتقاندا, سىرتتان تاسىرلاعان ات تۇياعىنىڭ دۇبىرىمەن بىرگە: «كىم بار, شىعىڭدار بەرى!» – دەگەن وكتەم داۋىس ەستىلدى دە, ىزىنشە, اتىنان اۋدارىلىپ تۇسە قاپ, ەنتەلەي باسىپ كەلە جاتقان شيدەم شەكپەندى قارا شال – ايگىلى اتبەگى تىلەمىس اتايدىڭ قاراسى كورىندى.
– وۋ, نە بولىپ قالدى شاباندوز, تاڭمەن تالاسا ايقايعا باسىپ؟! – كەڭەس توراعاسى قايسار مىنەزدى قالى اعاي كوزى ۇشقىن اتىپ تىكتەنە قارادى.
– ويباي, اكەتتى. جىلقىعا جاۋ شاپتى! قاراڭعى ءتۇندى جامىلا اڭدىپ كەلگەن قاراقشى كەرقاسقا ايعىر ءۇيىرىن قاق ءبولىپ اياگوز الماۋىت بيە باستاعان تەڭ جارىمىن قۋىپ كەتتى. اقتاستى-ايۋلىنىڭ قياسىنان ىلدي سورعىعان سويدىم ءىز مىنا ويداعى تالدىنى كەسىپ ءوتىپ, قارانىڭ بۇلاعىن ورلەپ, ءتىپ-تىكە كوك جونعا بەت تۇزەپتى. باعىتى – اراباتاس, ارالتاۋ جاعى. استە بەكىنەر جەرى بەرىكقارانىڭ جان اياعى باسپاعان قالىڭ جىنىسى-اۋ, شاماسى!
– ءجا, بولار ءىس بولىپتى. قۇر ايقايىڭدى توقتات تا, انا تاۋ باعبانى ءالجان مەن سىڭار كوز مادەك تەنتەككە حابار بەر. تەز قارۋلانىپ, اتتارىنا ءمىنسىن. اشەيىندە تاپانشاسىن شوشاڭداتىپ اتتان تۇسپەيتىن الگى قاراقايىس مىلايسانىڭ دا قۇرىپ كەتكەنىن قاراشى.
قالەكەڭنىڭ «قاراقايىس مىلىيسا» دەگەنى اۋىلداعى جاس جەلەڭ, كەلىن-كەپشەكتەر: «ادامزاتتىڭ اپپاعى, جانىندا بار تاقپاعى», دەپ ءاجۋالايتىن قايىستاي قاتقان قارا ۋشاسكوۆوي ابىلقايىروۆ مامەن اعامىز عوي, كادىمگى. ول كەز: «جاۋ جاعادان العاندا, ءبورى ەتەكتەن» دەگەندەي, ەل بار جەردە ءتۇن جامىلعان ۇرى-قارىعا دا ورىن تابىلعان. ونىڭ ۇستىنە كەشەگى قان مايدانعا جاپپاي اتتانىستىڭ كەزىندە ءار اۋىلدان جان ساۋعالاپ, تاۋ جاعالاپ, ساي ساعالاپ قالىپ قويعان ءبىرلى-ەكىلى «دەزەرتير» قاشقىنداردىڭ سىبىسى دا ءورشىپ تۇرعان. سوندايلاردىڭ ءىزىنە ءتۇسىپ اڭشا اۋلاپ, قولعا ءتۇسىرىپ, بۇعاۋلاپ ايداپ كەتۋ – الگى قاتقان قارا مىلىيسانىڭ جۇمىسى.
كوپ كۇتتىرمەي كەڭەس كەڭسەسىنىڭ الدىندا دويىر قامشىسى قولىندا, قارا سويىل شوقپارىن تاقىمعا باسقان مادەك تەنتەگى قاسىندا تاۋ تۇلعالى ءالجان كوكەمىز يىعىندا وپىرمالى قوساۋىز, ارىندى ارعىماعى ۇستىندە ەكپىندەي كەلىپ ات ۇستىنەن ايقايعا باستى.
– شىعىڭدار تۇگە! قايدا, قايدا اكەڭنىڭ اۋزى, قاندىقول قاراقشىنىڭ باسىن قاۋىنداي ايىرامىن!
– وي, ءپالى, ءالجان باتىر كەلگەن ەكەن, دەپ باسىن توسقان جاۋدىڭ جولىندا تۇرسا, قانەكي. ال, كەتتىك, – دەپ قالەكەڭ دە كوك جورعاسىنىڭ ءۇستىنە قوندى.
ناۋرىزدىڭ العاشقى كۇندەرىنەن دۇركىن-دۇركىن توگىپ وتكەن اق جاۋىننان سوڭ تامىلجىعان شۋاقتى كۇندەر شۇعىلاسىندا دۇركىرەي كوتەرىلگەن سان-ءتۇرلى گۇل-بالاۋسالى جاس وسكىن جايقالا جايناپ, تۇنىپ قالعان. قايدا قاراساڭ دا كورگەنىڭ جان ايالاپ, كوڭىل تەربەيدى.
ەندى, مىنە, وتكەن تۇنگى جىلى جاڭبىرمەن جەر جەتەسى بوساپ, بۋسانىپ جاتقان تاۋ توسكەيىندە سويدىم بوپ الدىمەن ورگە تارتقان ءۇيىرلى جىلقى ىزىنە دە كەزدەستىك. ءىز كەسكەن تىلەمىستىڭ قامشى سابىمەن نۇسقاعان قارانىڭ بۇلاعىن ورلەي تارتىپ كەلەمىز. ەندى الدىمىز كوك جونعا, مارىنىڭ سازىنا ۇلاسىپ جاتقان قاراعاشتى مەن دولانالىنىڭ بيىگى, سول بيىكتەن اينالا الىس-جاقىن اتىراپ الاقان اياسىنداي كورىنبەك. سولاي دۇرمەكتى توپ دۇرلىگە كەلگەن بەتتە جۋساندى جون بيىگىندە ات باسىن تارتىپ, جەر شولىپ تۇرمىز. مىنا الدىمىزدا كۇنشىعىس تاراپتا ۇششوقى سىرتى كەشەگى وتكەن حان ابىلاي زامانىندا جوڭعارعا قارسى جورىقتا سيقىم قولىن باستاعان ءايگىلى رىسبەك باتىردىڭ سورەسى. ۇلى ءداۋىردىڭ وشپەيتىن ءىزى قالعان قاستەرلى بيىك. ودان ءارى شىعىستا قىرعىزدىڭ اق باستى الا تاۋلارىنا ۇلاسىپ, ءوز زامانىندا اق ۇيلەرىن الشىسىنان تىگىپ, ات جۇيرىگىن جاراتقان باتىر بابا اۋلەتى – باتىربەك داتقا, تورەبەك, ولارمەن ىرگەلەس قۇداندالى قاتىسىپ, شالقىعان-شالقار ءداۋىرلى-داۋرەن سۇرگەن ءسارىۇيسىننىڭ اقشال, تەمەش, قارىمساق, جەتىباي-ءتىلەۋكەدەي بايلاردىڭ جاسىل جايلاۋى جاتىر.
وتكەن كۇن, كەتكەن ءومىردى ءبىر ءسات كوز-كوڭىلگە ەلەستەتىپ, ەندى سول جاق تاراپقا بەت بۇردىق. سول تاراپتا سۇلۋدىڭ بۇرىمىنداي بۇلاڭ قاققان قارا بۇلاعىنىڭ جونعا يەك ارتقان تەرىسكەي قويناۋىندا بۇلاق سۋىنا كوز جاسىنداي مولتىلدەپ قوسىلاتىن تۇما باستاۋدىڭ باسىندا توبەسى كوك تىرەپ «تەلەۋدىڭ تالى» دەيتىن جاپان كۇزەتكەن جالعىز تال تۇرۋشى ەدى.
ەندى سول تاراپقا جالت بۇرىلا قاراعان كوز جانارىمىزعا ەڭ الدىمەن سول جالعىز تال, ونىڭ ساياسىندا الدەقالاي ءبىر شوعىر, الدەنەنىڭ قاراسى ءىلىندى. سول قارايعانعا ات ۇستىنەن شانشىلعان قىران كوزدى قارت جىلقىشى تىلەمىس:
– يا, ءپىرىم, جىلقى, جىلقى ءۇيىرى عوي سوناۋ كورىنگەن, – دەپ اتىنا قامشى باسىپ جونەلە بەردى. ءبىز دۇرمەكتى توپ قارا شالدى قالتالداي اۋىزدىقپەن الىسا جورتىپ كەلەمىز.
قارت جىلقىشى سۋاتتاعى ۇيىرگە اۋدەم جەردە ات باسىن تارتتى. ءۇيىر توبىنا شانشىلا قاراپ, ءبىر ءسات اڭتارىلا تۇردى دا: «ويباي, قۇداي-اۋ, نە كورىپ تۇرمىن مەن! و, جاساعان, جاقسىلىعىڭا جازا كور – اقباقاي, اقباقاي عوي, مىناۋ!» – دەپ ات ءۇستىنەن اۋدارىلا تۇسكەن بويى قوس قۇشاعىن جايىپ جىبەرىپ, ەستەن تانىپ, قۇلاپ قالارداي قالباڭداپ, ءۇيىر توبىنا ۇمتىلا ءتۇسىپ بارا جاتتى. ول بارعان بويدا شاعىن ءۇيىردىڭ بەرگى شەتىندە قوس قۇلاعىن قايشىلاپ, قوس جانارى وتتاي جايناپ, ءتىپ-تىك تۇلا تۇلعاسى قۇندىزداي قۇلپىرعان باز-باياعى جۇلدىز توبەلى جارقىراعان اي ماڭدايلى ارعىماقتىڭ موينىنان قۇشىپ, ەڭكىلدەپ-ەڭىرەدى-اي, كەلىپ. «اينالايىن! اينالايىنىم, كەلدىڭ بە, شىنىڭ با, قۇداي-اۋ», – دەپ ونى ساعاعىنان سيپاپ, القىمىنان القىنا ءسۇيىپ جاتتى قارا شال.
ەس پەن ەلەس اراسىن ساعىم مۇنار قۇشقان مىنا جاي ءبارىمىزدى ەستەن تاندىردى. قاتال زامان تالقىسىنا كوندىگىپ, شەمەن بولعان جان-سەزىم سۋداي تولقىپ, كوز جانارىمىز ىستىق جاسقا تولدى. ءيا, ەش قاتەسى جوق, سونىڭ ءوزى. اقباقاي. باسىندا ات بايلارى تۇبىرىنەن ۇزىلگەن قىپ-قىزىل اسكەري قايىس نوقتا. ونىڭ اققان جۇلدىزداي جارقىراپ وتە شىققان نەبارى التى جاسار ءومىرى كوز الدىمىزدا. 1936 جىلدىڭ ءدال وسىنداي ءساۋىرلى كوكتەمىندە مەملەكەتتىك قوردان سوناۋ ءبىر اتىن ەسىتىپ, كوز كورمەگەن جاركەنت جاعىنا ارنايى جولساپارمەن بارىپ, ءتورتباي مەن وسى تىلەمىستەر ءوز اياعىمەن ايداپ قايتقان ءبىر ءۇيىر – ون التى جىلقى ءىشىنەن جول-جونەكەي ق ۇلىنداعان كەلىستى كەر بيەنىڭ ق ۇلىنى ەدى ول. توپ جىلقىنىڭ ىشىندە قۇلدىراي جورتىپ كەلە جاتقان اقسيراق, جۇلدىزتوبەل ق ۇلىنشاقتى كورگەن بەتتە بارشا اۋىل جۇرتىمىز «اقباقاي» دەپ ات قويىپ, قولبالا عىپ ءوسىرىپ ەدىك.
اقباقاي بەسكە تولعان بىلتىرعى جىل كوكتەمىندە ەلتاي اۋىلىنىڭ تاڭداۋلى سايگ ۇلىكتەر ءۇيىرىن باستاپ العاش رەت بورالدايدىڭ بيىگى – شىلىكتىنىڭ اسۋىن ورلەپ, اسان جايلاۋىنا جول تارتىپ ەدى. ەر ازامات قاتارىندا ارعىماق ات باسىنا دا كۇن تۋعان 42-ءنىڭ سۇراپىل سەنتيابرى تۇسىندا ارمياعا ەلدەن تاڭداپ الىنعان ءبىر توپ سايگ ۇلىك ىشىندە اۋدان اسىپ, الدى بەيمالىم الىس ساپارىنا جول تارتىپ كەتە باردى. سول ارعىماقتار توبى شىمكەنتكە جەتكىزىلىپ, ودان اۋليەلى اۋليەاتا جەرىندە جاساقتالىپ جاتقان قازاقتىڭ ۇلتتىق 356-شى اتتى اسكەر ديۆيزياسى قۇرامىنا بەرىلگەنى جايىنان ول كەزدە بەيحابار ەدىك.
ونىڭ قانداي حال, نە جاعدايدا اسكەري قامالدان قاشىپ شىققانىن ءبىر قۇداي ءبىلسىن؟ تەك انىعى جاڭا كوكتەم لەبىمەن وسكەن جەرى – قاراتاۋدىڭ جاسىل جايلاۋىن, ءۇيىرلى ورتاسىن ساعىنعان وت جۇرەكتى جانۋار ورايى كەلگەندە ءتۇن جامىلا بايلاۋىن ءۇزىپ, ارالىعىن ءجۇز الپىس شاقىرىم قۇرايتىن جەر باسىپ, ەشقايدا بۇرىلماي, وتكەن كۇزدە اسان جايلاۋىندا وزىنەن قالعان, بۇگىندە جاباعى جالدى كەرقاسقا ايعىرعا بەرىلگەن ۇلكەن ءۇيىردى قاراڭعى تۇندە ورتاسىنان قاق جارىپ, العاش اياق باسىپ وسكەن ورتاسى – قاراتاۋدىڭ قالىڭ قوينىنا قۋىپ جونەلگەن عوي.
قاتال زامان تولقىنىندا جاڭقاداي قالقىعان سان مىڭداعان تاعدىردىڭ جولى سولاي! – ادام زاتىنان ەمەس, ءتورت اياقتى, قىل قۇيرىقتى جانۋار بولسا دا ساعىنىشتىڭ سازىمەن ورتامىزعا ءبىر ورالىپ, باس-اياعى بەس اي وسكەن جەردە سايران سالعان اقباقاي سىندى, تۇلپار تۇلعالى جانۋار سول جىلعى قارا كۇز ورتاسىندا مايدانگەر ارميا قۇرامىنا قايتا الىنىپ, ارتىنا ءبىر قايىرىلماي كەتە باردى. ونى سوڭعى جول, سوڭعى ساپارىنا اۋدان ورتاسىنان ءوز قولىمەن جونەلتكەن قارا شالدىڭ كوز جاسى ساقالىنا جىلىستاپ, اڭىز قىلىپ ايتار سىرى مەن جىرى قالدى سوڭىندا.
* * *
وزىنشە دەربەس كىتاپ بولىپ جەتپىسىنشى جىلدارى جارىققا شىققان «اقباقاي» ءپاني سەبەپپەن ءساتى ءتۇسىپ الماتىدا وتكەن ۇلكەن ءبىر جيىندا كەزدەسىپ, از-كەم سىرلاسۋدا قولىنا تيگەن زامانداس دوس, الەمگە ايگىلى ايتماتوۆتىڭ شالقار جۇرەگىن شالقىتسا كەرەك. «سەنىڭ اق-باقايىڭ چوڭ چىكارما ەر-ەكە. قۇردوشتار قاقىدا وچۋ پوۆەسىنىڭ ىچىدەن ەكي سوزدۋ جانادا جازىپ جۇرگەن پوۆەسىمە قوشۋب جاجىشقا رۋحسوت ەت», – دەگەنى ەستەن كەتپەيدى. «و, نە دەگەنىڭ, شىڭعىس! سەنىڭ كەرەمەت شىعارماڭدا «اقباقايدىڭ» ەكى ءسوزى جۇرسە, اقباقاي مەن ونى جازعان اۆتورىندا ارمان نە», دەگەنمىن.
ارادا ءبىرشاما ايلار وتكەندە سوعىس جىلدارىنداعى ءجاسوسپىرىم ۇرپاقتار ومىرىنەن «ەرتە كەلگەن تىرنالار» («راننيە جۋراۆلي») اتتى رومانتيكا سارىنداعى پوۆەسىن جاريالادى. سونداعى ەكى ءسوز: سول ءبىر سوعىس جىلدارعى جانتالاستى كوكتەمدە ەگىندىكتە ەل مىندەتىن ارقالاپ ارپالىستا كۇن كەشكەن سۇلتانمۇرات, جاناتاي, قۇباتقۇل اتتى جەتكىنشەكتەر قاتارىندا اقباقاي ارعىماعىن ءمىنىپ, ەركىنبەك اتتى جاس بالانىڭ جۇرگەنىن جان تۋىستىعى جاراسقان قىرعىز بەن قازاق ءبىرلىگىنىڭ بايشەشەكتەي گۇل جارعان ءبىر بەلگىسىندەي سەزىنىپ ەسكە الامىن.
* * *
بىردە, 1981 جىلدىڭ تامىلجىعان كوكتەمىندە, الماتىدا وتكەن قازاقستان جازۋشىلارى ءVىىى سەزىنەن كەلە جاتىپ شىمكەنتكە ايالداپ, الداعى جەڭىس مەرەكەسىمەن قۇتتىقتاپ, سالەم بەرگەلى سىيلاس, داڭعىل قالامگەر, ول كەزدە وبكومدا جاۋاپتى قىزمەت اتقاراتىن ءابجاپار جىلقىشيەۆ اعاعا باردىم. قۇرقول بارماي, تاياۋدا «جازۋشى» باسپاسىندا باسىلعان «قىران تاۋى» اتتى كىتابىمنىڭ ءبىرىن قولتاڭبا جازىپ الدىنا تارتتىم.
ءوزى دە ادەبيەت مايدانىنا ات باسىن بۇرىپ, وندىرە جازىپ جۇرگەن ابەكەڭ كىتاپتى كورىپ, ارعىماعى ءبايگەدەن كەلگەندەي كوڭىل-كۇيى بيىكتەپ, بالاشا قۋاندى. قىسقا نۇسقالارى وبلىستىق, ورتالىق گازەتتەردە باسىلعان باعدارى تانىس كىتاپتىڭ قىران بۇركىت شارىقتاعان تاۋ بەينەسىمەن كوركەمدەلگەن مۇقاباسىن ءبىرەر سيپاپ:
– كىتابىڭنىڭ تاعى ءبىرى تابىلا ما, ەركىن, – دەدى.
– و, مىنە, اعا, – دەپ دەلەگات پاپكاسىنىڭ ىشىنەن الىپ ەكىنشى كىتاپتى دا الدىنا قويدىم.
– ە, ءساتى كەلدى, ەندەشە. بۇگىن اسەكەڭ – اسانباي اسقاروۆ اعاڭنىڭ الدى بوس, ەرتەڭ ۇلى جەڭىس كۇنى عوي. مايدانگەر اعاڭنىڭ الدىنا بارىپ قۇتتىقتاپ, سالەم بەرگەنىڭ ءجون بولار, – دەپ تەلەفون تۇتقاسىن كوتەردى. كومەكشىسىمەن ءتىلدەستى. مەنىڭ سەزدەن ولجالى قايتقانىمدى كەلىستىرە جەتكىزدى. ەندى مەن كۇتپەگەن جەردە ەسىمى قالىڭ قازاق جۇرتىنا ءمالىم ۇلكەن تۇلعا, مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى قايراتكەر كىسىمەن كەزدەسكەلى وتىرمىن. اڭگىمە اعىسى نە جايىندا بولماق… مەنىڭ بۇل كۇندەرگە دەيىنگى, بۇل اعا جونىندەگى ماعلۇماتىم ونىڭ بارشاعا ءمالىم, باسشى قىزمەتتەگى اسا سالاۋاتتى ازامات رەتىندەگى مەرزىمدىك باسپاسوزدە كوپ كورىنەتىن رەسمي جاعى. رەسمي بولعاندا اعامىزدىڭ جاستىق شاقتان جالىنداپ شىققان ومىرلىك بايانى كەشەگى ءداۋىر – ستالين زامانىنان باستالماق. ستاليندىك ءداۋىردىڭ وت-جالىنىندا تەمىردەي تارتىپكە سۋارىلعان وتانشىلدىق رۋحىنا جان-تانىمەن بەرىلگەن حالىقتىڭ ۇلى قان مايداننان شوقتاي جانعان التىن پوگوندى وفيتسەر بولىپ قايتقاسىن جىل قۇسىنداي ساعىندىرعان تەبەرىك قالايشا كوزگە تۇسپەسىن.
قاناتتى جىگەر, داۋىلدى جىلدار شىڭداعان جاستىڭ رومانتيكا, ازاماتتىق ايقىن جول اسانباي اسقاروۆتى اۋىل, اۋدان كومسومولدار ورتاسىنان ءبىر عانا قازاق ەلىنىڭ ەمەس, كەڭەستىك ۇلى دەرجاۆانىڭ پارتيا, مەملەكەت دەڭگەيىندەگى كورنەكى قايراتكەرلەرى قاتارىنا شىعاردى. تۋعان جەر, وسكەن ولكە الاتاۋدىڭ اياسى, سۋسامىردىڭ جايلاۋى قاسيەتتى مەركى جەرىندە ءىزگىلىكتىڭ كەرۋەنىن الىسقا تارتقان وتىزداعى اۋدان باسشىسىن از جىلداردا قازاقستاننىڭ ەڭ كۇردەلى دە ءىرى اتىرابى – الماتى مەن جامبىل, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىن وتىز جىل باسقارۋدىڭ بيلىگىنە جەتكىزگەن.
وتكەن قيلى-قيىن جىلداردا كەلمەسكە كەتكەن اعالاردىڭ ەلدەگى ورنىن باسىپ قابىرعامىز قايىسىپ قىرمان سۋىرىپ, كەش وقىپ ءومىر كوشىنە دە كەشىگىپ ىلەسكەن جاستار بۇل ومىردە الگىندەي تاۋ تۇلعالى اعامىزدىڭ بار ەكەنىن سىرتتاي ءبىلىپ, ءىشتەي ءسۇيسىنىپ جۇرسەك تە, الىس-جاقىن جىلداردا اسانباي اعامەن قىزمەت جاعدايىندا كەزدەسۋ, كەڭەسۋلەر ارامىزدا بولمادى. ونداي ءبىر ارالاسۋ ويىمىزعا كەلگەن جوق.
ەندى, مىنە, جىلىستاي جىلجىپ ءوتىپ جاتقان ءومىردىڭ ءساتتى كۇنى الدىمنان اعامىزدىڭ جۇمىس ورنى – كەڭ بولمەنىڭ ەسىگى ايقاراسىنان اشىلدى.
– كەل قاراعىم, وتىر, – دەپ الدىنداعى قوسالقى ۇستەلشە جانىنداعى ورىندىقتى نۇسقادى. كوڭىلى داريا, كورگەندى ادام كەزدەسۋگە دەيىن مەن جايىندا از بولسا دا حابارى بار سياقتى. كىشىگە ءىلتيپات جونىمەن ىشكە تارتا سويلەدى. تۋعان جەر, ءوسكەن ورتا, وتباسىدا كىمدەر بارىن, قاشاننان قاي باعىتتا جازىپ ءجۇرگەنىمدى, ءبىر كەزدەرى اۋەزوۆ سىندى ۇلى اعامىزبەن ساپارلاس بولىپ ءبىرگە جۇرگەنىمدى جايلاپ سۇراي وتىرىپ: مۇحاڭداي ۇلى كەمەڭگەردىڭ قاسىندا ءجۇرىپ ءتالىم العانىڭ مىڭ دا ءبىر سىيلىق بولعان ەكەن وزىڭە. مىنا كىتابىڭ – «قىران تاۋى», ونداعى پوۆەسىڭدى «اقباقاي» دەپ اتاپسىڭ. اتى-ءجونى كەلىستى. قىران قۇس پەن كەلىستى ءبىر ارعىماق جونىندەگى حيكايا بولار. ات پەن ادام قازاقتىڭ ۇلتتىق ەپوس جىرلارىندا قابات جىرلانعان عوي. قامباردىڭ قارا قاسقاسى مەن قوبىلاندى مىنگەن تايبۋرىل. اقاننىڭ قۇلاگەرى مەن كەشەگى ماقۇلبەكتىڭ قارا اتى…
– ەش قاتەسى جوق, اعا. مەنىڭ تۋعان ەلىم ءبىر كەزدە جۋالىعا قاراعان قاراتاۋدىڭ تالدىبۇلاق, قوشقاراتا تارابى. مىنا كىتاپتاعى وقيعالار سول ەلدە وتكەن جايلاردان تۋعان ەدى…
– ە-ە, سولاي, قاراعىم. جىلقى – ءوز تابيعاتىندا كيەلى ت ۇلىك. ات ارعىماعى, سايگ ۇلىكتەر ءۇيىرى دەسە قانشاما زاماندار اتتانىستى جول كەشىپ تۇلپارلار تۇلەتكەن ەلدە قۇلاعى ەلەڭدەمەيتىن قازاق جوق. مەنىڭ ءوزىم دە سوندايلاردىڭ ءبىرىمىن. 48-ءشى جىلدىڭ جازىندا جامبىلدا ءجۇرگەنىمدە ويدا جوقتا ماسكەۋدەن اتاعى دۇرىلدەگەن ايگىلى قولباسشى بۋدەننىيدىڭ الماتى ارقىلى ءبىزدىڭ وبلىسقا كەلگەنى ەسىمنەن كەتپەيدى. ول ءوزى ارعىماق ات دەسە وزگە شارۋانى ۇمىتاتىن كەرەمەت اتبەگى ادام ەدى. سوعىستان كەيىن دە اتتى ارميانى دامىتۋدىڭ جايىن ستالينگە ايتۋمەن وتكەن. ايگىلى «بۋدەننوۆسكي» دەيتىن دون جىلقىسى تۇقىمىن ءدۇنيە جۇزىنە تاراتۋدىڭ نەگىزىن سالعان اسا ءىلتيپاتتى جان ەدى. ول كىسىنىڭ كەلۋى دەگەرەس, لۋگوۆوي, جامبىل جىلقى زاۋىتتارىنىڭ قارقىنداپ ءوسۋىنىڭ باستاماسى بولدى. ول زاۋىتتار ايگىلى قولباسشىنىڭ تەك اقىل-سوزىمەن ەمەس, ءىس جۇزىندە كورسەتكەن كومەگىمەن قاناتتانا ءتۇستى. بىزگە كەلىپ, الاتاۋ باۋرايىنىڭ تازا اۋا, كاۋسار بۇلاق, كوك مايسالى ءورىستەرىن كورگەن سوڭ, شاياحمەتوۆپەن كەڭەسىپ, ماسكەۋدە تاس قورادا باعىمدا تۇرعان جەرىنەن 1945 جىلدىڭ جازىندا كەڭەستىك وتانىنىڭ داڭقىن دۇنيە ءجۇزى الدىندا اسقاقتاتقان تاريحي جەڭىس پارادىندا مارشال جۋكوۆ ءمىنىپ شىققان ايگىلى اقبوز تۇلپاردى ارنايى ۆاگونمەن لۋگوۆوي جىلقى زاۋىتىنا جەتكىزدى. بۇدان تاراعان ابسەنت, اراب قوس تۇلپار سۇلۋلىق, اسەمدىك, سپورتتىق ونەرىمەن الەمگە داڭقى كەتتى, – دەدى اسانباي اسقاروۆ اعا.
– Cەنىڭ «اقباقايىڭ» ارقىلى ءاڭگىمە جىلقى جايلى قوزعالىپ كەتتى, – دەدى ءسوزىن جالعاپ. ەندەشە, وزىڭە ءبىر جاڭالىق ايتايىن. سەنىڭ تۋعان جەرىڭ جۋالى تاراپتاعى «اقتاس» سوۆحوزى – ناعىز جىلقىنىڭ جەرى. جامبىلدا جۇرگەنىمدە ارعى جاعىنان كەلىپ قاراتاۋدىڭ جون جايلاۋىن كورگەنمىن جاقىندا. شايان ارقىلى بەرگى جاعىنان دا بارىپ كوردىك. تاۋلى جەر سۋلى دا نۋلى. جوتاسى بوتەگەلى بەل, شىبىنسىز جاز. اقىلداسىپ سوۆحوزدى جىلقى زاۋىتى ەتىپ قايتا قۇرۋدى قولعا الماق بولىپ وتىرمىز. بۇعان قالاي قارايسىڭ؟ – دەپ تولىمدى قۇبا ءجۇزى كۇرەڭىتە نۇرلانىپ, مەن جاققا جۇمساق جىميىپ, بارلاي قارادى.
ەل دەسە, تۋىپ-وسكەن جەر دەسە جان جۇرەگى ەزىلەتىن قازاق بالاسى قىدىر اتانىڭ ءوزى كەلىپ جەبەپ تۇرعاندا مىناداي ساتتە نە دەر ەدى.
– و, كوكە, بۇل اقيقات بولسا, الىستا, قيان شەتتە كوپ-كوپ ءنارسەدەن كەنجە قالعان مەنىڭ قايران اۋىلىما بۇدان ارتىق قانداي شاراپات بولسىن. ىقىلاس-نيەتىڭىزگە راحمەت, اعا! تىلەك, جۇرەگىمىزبەن ءوزىڭىزبەن ءبىرگەمىز.
ءبىر ءسوزى تەگىن ايتىلمايتىن, كوپ ولشەپ, ءبىر شەشەتىن اقىلمان اعانىڭ ءسوزى انىعىندا كۇنى ەرتەڭ ءورىس الاتىن يگىلىكتىڭ باسى ەدى. ارادا ساناۋلى كۇندەر وتكەندە اتالار زامانىنان بەرگى ءومىردىڭ قانشاما قيىن-قيا جولىن وتكەن ەل جاڭا ءبىر جەلپىنىسپەن قازاقتىڭ قانىمەن جانىنا بىرگە بىتكەن قاسيەتتى ت ۇلىگىن ءتۇرلەندىرە وسىرۋگە كىرىسىپ جاتتى.
قاناتسىز قۇس, ارمانسىز ادام جوق. ارمانشىل اعا اسانبايدىڭ تۇسىندا جاقسىنىڭ شاراپاتى ارقاسىندا سەكسەنىنشى جىلدار اعىمىندا اقتاستىنىڭ جاسىل جايلاۋىنا تۇركىمەنستاننىڭ اشعاباد جىلقى زاۋىتىنىڭ ايداي الەمگە ايگىلى احالتەكە جىلقىسىنىڭ «گەلەشەكلي» تۇقىمىنان 22 قۇستاي ۇشقان جۇيرىكتەرى كەلتىرىلدى. بۇعان قاناتتاس لۋگوۆوي زاۋىتىنىڭ اياسىندا ءوسىپ جاتقان جوعارىدا ايتىلعان ايگىلى اقبوز تۇلپاردىڭ ۇرپاقتارى «احمەل», «السۋ», «اينۇر», «اگلونا» اتتى سايگ ۇلىكتەر باستاعان جاڭا تولقىنى قوسىلدى. سولاردىڭ ءبىرى الەم كورگەن ابسەنتتىڭ ۇرپاق-شوپشەگى – تۇلپار سىندى «كوكسەڭگىر» مەن «اقباقاي» اتتى قۇس قاناتتى جۇيرىكتەر ايگىلى كوكباستاۋدا وتكەن جامبىل اتا مەن قاراسايدىڭ ۇلى دۋمان تويىندا الاماننىڭ الدىن باستاعانى كورگەن جۇرتتىڭ ەسىندە.
مىنە, سول ءبىر ايتۋلى كۇندەردەن بەرى ءومىر كەرۋەنى جىلىستاي جىلجىپ, قانشاما جىلدار ءوتتى. ءبىر كەزدەرى اقباقايداي ايمانداي تۇلپارىن تۇلەتكەن تاۋ ەلىندە جاڭا كەلگەن ازاتتىقتىڭ التىن ءداۋىرى تۇسىندا جاڭا ءتول, جاڭا ۇرپاقپەن وربىگەن ءومىر ءورىسى ورلەي ءتۇسىپ كەلەدى. بۇل كۇندەرى قاسيەتتى قاراتاۋ ورتاسىنان ورگە تارتىپ جاڭا سالىنعان ايناداي داڭعىل جول جاتىر. قانشاما زامان ەل ءىشى زارىعا كۇتكەن ارمان جولى. ەل باردا الىسقا تارتقان ءومىر جولى, تۇلپارلار جولى تاۋسىلماق ەمەس.
ەركىنبەك تۇرىسوۆ,
جازۋشى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, حالىقارالىق
«الاش» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.
شىمكەنت.
