اعالاردىڭ الاقانى
جۇما, 24 تامىز 2012 7:32
سافۋان اعامەن بەرتىنگە دەيىن ەتەنە ارالاسپاي سىرتتاي عانا سىيلاسىپ جۇردىك. ولاي بولاتىنى, سافەكەڭ كىم كورىنگەندى وزىنە ءۇيىر قىلمايتىن, كىممەن دە بولسىن, ءبىر كورگەننەن جالپىلداسىپ كەتپەيتىن, مىنەزى اۋىر, سىرباز دا سالقىن قاندى ادام ەدى. ول كەزدە ادەبيەتتەگى ءار بۋىننىڭ ءوز ورنى, ءوز ورتاسى, ءوز «تەرريتورياسى» بار. مۇمكىندىگىنشە ارا قاشىقتىقتى ساقتاۋعا تىرىساتىنبىز.
جۇما, 24 تامىز 2012 7:32
سافۋان اعامەن بەرتىنگە دەيىن ەتەنە ارالاسپاي سىرتتاي عانا سىيلاسىپ جۇردىك. ولاي بولاتىنى, سافەكەڭ كىم كورىنگەندى وزىنە ءۇيىر قىلمايتىن, كىممەن دە بولسىن, ءبىر كورگەننەن جالپىلداسىپ كەتپەيتىن, مىنەزى اۋىر, سىرباز دا سالقىن قاندى ادام ەدى. ول كەزدە ادەبيەتتەگى ءار بۋىننىڭ ءوز ورنى, ءوز ورتاسى, ءوز «تەرريتورياسى» بار. مۇمكىندىگىنشە ارا قاشىقتىقتى ساقتاۋعا تىرىساتىنبىز.
سوعان قاراماستان, ءبىزدىڭ بۋىننىڭ سافۋان شايمەردەنوۆكە دەگەن قۇرمەتى ەرەكشە بولاتىن. وعان سەبەپ: جازۋشىنىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن دارا مىنەزى, قالامىنان شىققان ءساتتى تۋىندىلار, جازۋ مانەرىنىڭ ساۋاتتىلىعى. ء«بىزدىڭ بۋىن» دەپ وتىرعانىم – سافەكەڭنەن ءبىر-ءبىر جارىم مۇشەل كىشى پروزاشىلار: اكىم تارازي, رامازان توقتاروۆ, قاليحان ىسقاقوۆ, سايىن مۇراتبەكوۆ, مۇحتار ماعاۋين, اسقار سۇلەيمەنوۆ, رىمعالي نۇرعاليەۆ, تاعى باسقالار… قاشاندا «اعا – بور, ءىنى – تاس». جاستار راقىمسىزداۋ بولادى. جاڭاعى اتالعان جىگىتتەر جاسى ۇلكەن جازۋشىنىڭ ءبارىن سىيلاي بەرمەيتىن-ءدى. وڭاشا وتىرىستاردا سول كەزدە كوزگە ءتۇسىپ, ماقتالىپ جۇرگەن جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىنا «چيتكا» جاسايتىنبىز. وندا ءبارىمىزدىڭ ەۋروپا جازۋشىلارىنا ەلىكتەپ, گيۋستاۆ فلوبەرمەن «اۋىرىپ» جۇرگەن كەزىمىز. فلوبەردىڭ كوركەم پروزاعا قوياتىن تالاپتارى سۇمدىق. ول تالاپقا قازاق قالامگەرلەرىنىڭ كوبى-اق جاۋاپ بەرە المايدى. سونداي «چيتكا» كەزىندە سىننان سۇرىنبەي وتەتىن ساناۋلى اعالارىمىزدىڭ ءبىرى – وسى سافەكەڭ ەدى.
ونىڭ ۇستىنە, ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ماسكەۋ اۋرۋحاناسىندا, وپەراتسياعا جاتار الدىندا جازىپ كەتكەن وسيەت حاتى بار. سول كەزدەگى اعا سىنشى ەسماعانبەت ىسمايىلوۆقا جازعان حاتىندا ءوزى بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتەتىن بىرنەشە جاس جازۋشىنى ايرىقشا ءبولىپ اتايدى. ولار – تاحاۋي اقتانوۆ, سافۋان شايمەردەنوۆ, ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, زەينوللا قابدولوۆتار… مۇحاڭنىڭ نازارىنا تاكەن الىمقۇلوۆ پەن بەردىبەك سوقپاقباەۆ قالاي ىلىنبەي قالدى ەكەن؟ ويتكەنى, ول جىلدارى وسىلاردان باسقا كوزگە تۇسەتىن پروزاشىلاردىڭ ءوزى دە جوق بولاتىن. جوعارىداعى حات – الگى اتالعان قالامگەرلەرگە ۇلى جازۋشى بەرىپ كەتكەن ماندات سياقتى بولدى. كوپ جىلعا دەيىن ولاردىڭ وزدەرى دە, باسقا جۇرتشىلىق تا سولاي ءتۇسىنىپ كەلدى.
سافۋان شايمەردەنوۆ بۇرقىراتىپ كوپ جازاتىن, جىل سايىن كىتاپ شىعاراتىن جازۋشى ەمەس-ءتى. ول العاش رەت 1953 جىلى جارىق كورگەن, ۇستازى م.اۋەزوۆكە ۇناعان «بولاشاققا جول» اتتى رومانىمەن كوزگە ءتۇستى. كەيىن اجەپتاۋىر وڭدەۋدەن وتكەن بۇل شىعارما «ينەش» دەگەن اتپەن قايتا باسىلدى. ورىس تىلىنە, تاعى باسقا شەت تىلدەرگە اۋدارىلدى. وسىدان كەيىن سافەكەڭ قالىڭ رومان جازعان جوق. قىسقا اڭگىمەلەر مەن بىرىڭعاي حيكاياتتار تسيكىلىن دۇنيەگە اكەلدى. جازۋشى قالامىنان تۋعان: «مەزگىل», «قارعاش», ء«ومىر نۇرى», «يت اشۋى», ء«ماجنۇن تال», «مارعاۋ» اتتى حيكاياتتارىن وقۋشى قاۋىم جىلى قابىلدادى. ال ءوندىرىس تاقىرىبىنا جازىلعان «جىل قۇسى» اتتى پوۆەسى ۆتسسپس پەن كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ سىيلىعىن العانى ەسىمىزدە. «اعالاردىڭ الاقانى» اتتى ەسسەلەر كىتابى 1988 جىلى اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىققا يە بولدى.
سافەكەڭ وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىندا مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ رەپەرتۋار ءبولىمىن باسقارا ءجۇرىپ, دراما جانرىندا دا ءبىراز تەر توككەن ەكەن. جازۋشى قالامىنان سول كەزدە تۋعان: «قايداسىڭ, زارينا», ء«انىم سەن ەدىڭ», «وكىل اكە», «دوكەي كەلە جاتىر», ء«تورت بويداققا ءبىر قالىڭدىق» پەسالارى كەزىندە رەسپۋبليكا تەاترلارىندا قويىلىپ ءجۇردى.
س.شايمەردەنوۆ جاساعان اۋدارمالار ءبىر توبە. ول لەۆ تولستويدىڭ «البەرتا» پوۆەسىن, ءۇندىنىڭ ۇلى جازۋشىسى رابيندرانات تاگوردىڭ «كۇيرەۋ», «گاۋىرماھان» روماندارى مەن «التىن ساعىم» اتتى اڭگىمەلەر جيناعىن قازاقشاعا جاتىق اۋداردى. ال «كۇيرەۋ» رومانىن ءساتتى اۋدارعانى ءۇشىن جازۋشىلار وداعىنىڭ ارناۋلى سىيلىعىن الۋى – ول كەزدە دە, قازىر دە سيرەك كەزدەسەتىن وقيعا.
جوعارىدا اتالعان شىعارمالاردىڭ قاي-قايسىسى دا كەزىندە جۇرتشىلىق ءسۇيىپ وقىعان, ادەبي سىننىڭ جوعارى باعاسىن العان دۇنيەلەر. ءبىز ولاردى كەيىنگى كەزدە كىتاپ وقۋدان سۋىنا باستاعان بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ەسىنە سالۋ ءۇشىن عانا ايتىپ وتىرمىز.
ءبىز ادەبيەتتىڭ ەسىگىن قاققان جىلداردا جازۋشىلارعا دەگەن ەل قۇرمەتى ەرەكشە بولاتىن. جازۋشىنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى, كيىم كيىسى, سويلەۋ مانەرىنە دەيىن – جۇرتشىلىق نازارىندا. ال, ءبىز سياقتى سوزبەن «اۋىرعان» جاس تالانتتارعا جازۋشىنىڭ سىرت تۇلعاسىنىڭ وزىنەن ونىڭ شىعارما جازۋ مانەرى كورىنىپ تۇرعانداي اسەر ەتۋشى ەدى. ماسەلەن, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تۇلا بويىنداعى ۇلىلىق, عۇلامالىق, ماڭعازدىق, تەرەڭدىك, ەرەكشە اۋىر سالماق ونىڭ شىعارمالارىندا قاعاز بەتىنە سول كۇيى تۇسەتىنى كۇمان تۋدىرمايتىن. ءسابيت مۇقانوۆ بويىنداعى قاراپايىمدىلىق, مىنەزىندەگى اشىقتىق, تۋراشىلدىق ونىڭ جازعاندارىنان دا اپ-انىق كورىنىپ تۇراتىن. ال ۇلى عابەڭنىڭ – عابيت مۇسىرەپوۆ بويىنداعى پاڭدىق, كەربەزدىك, تاكاپپارلىق – ونىڭ جازۋ مانەرىندە سول كۇيى قايتالانعانداي اسەر قالدىرۋشى ەدى. باياعىدا قىزىلجار ولكەسىندە سال-سەرىلەردەن بولەك, پاڭ نۇرماعامبەت دەگەن كىسى ءوتىپتى. عابەڭ ماعان سول پاڭداردىڭ بۇگىنگە جەتكەن سارقىتى سياقتى كورىنۋشى ەدى…
سول پاڭدار ەلىندە تۋىپ وسكەن سافۋان اعامىزدىڭ تۇلعاسىنان دا ءبىر تەكتىلىك, سۇيەككە بىتكەن سەرىلىك پەن ىرىلىك بايقالىپ تۇراتىن. قاشان كورسەڭ, سول سىرباز دا سالقىن, سالماقتى قالپى. سىندارداي سۇڭعاق بويى قانداي! يىلمەي-بۇگىلمەي, ءتىپ-تىك بولىپ جۇرەتىن ەدى… سافەكەڭ الپىس جاسقا تولعاندا, اقىن اعامىز عافۋ قايىربەكوۆتىڭ وعان ارناعان ولەڭى بار. سول ولەڭدەگى «سورايعان سولتۇستىكتىڭ قاراعايى» دەگەن ءبىر جولعا شايمەردەنوۆ تۇلعاسى تۇگەل سىيىپ تۇرعانداي.
جازۋشىنىڭ كىسىلىك قالپى دەگەنگە تاعى ءبىر مىسال. الماتىنىڭ جامبىل كوشەسىندە ءبىر كەزدە جازۋشىلار وداعىنىڭ ادەبي قورى سالدىرعان «اق ءۇي» جانە «سارى ءۇي» دەگەن ۇيلەر بار. كەزىندە بۇل ۇيلەردە ەلۋ-الپىس جازۋشى تۇرۋشى ەدى. قازىر ساناۋلى عانا ادامدار قالدىق. سول ءۇيدىڭ بىرىندە اتاقتى ۇيعىر جازۋشىسى حيزمەت ابدۋللينمەن ون جىلداي ەسىكپە-ەسىك كورشى تۇردىم. حيزمەت اكا ءوزىن سەرگەك ۇستايتىن, ءجاي ءۇي ماڭىنا سەرۋەنگە شىقسا دا شالبارىنىڭ قىرى سىنباي, تازا جۇرەتىن كىسى ەدى. ويتكەنى, ول ءوزىنىڭ ادەبيەتتەگى ورنىن جاقسى بىلەتىن-ءدى. ءبىر كۇنى ەسىك الدىندا اڭگىمەلەسىپ وتىر ەدىك, كورشى كىرەبەرىستەگى ءبىر جاستاۋ جازۋشى دۇكەنگە قاراي جۇگىرىپ بارادى ەكەن. قولىندا – تور-دوربا, اياعىندا – باشماق, بۇتىندا شولاق شالبار… الگىنى حيزمەت اكا شاقىرىپ الىپ:
– اۋ, جىگىتىم, سەنىڭ مىنا ءجۇرىسىڭ نە؟ مىنا ءتۇرىڭدى كورگەن ادامدار ەرتەڭ سەنىڭ كىتابىڭدى قالاي وقيدى؟ سەنى تەلەديداردان, نە گازەت بەتىنەن كورە قالسا «مىناۋ – الگى دۇكەندە كارتوشكەنىڭ كەزەگىندە تۇراتىن سورلى عوي» دەمەي مە؟ وسى سەندەر نەگە دۇرىس كيىنىپ جۇرمەيسىڭدەر؟ – دەپ قاتتى ۇرىسقانى بار ەدى…
جازۋشىلاردىڭ باسىنان جۇرت نازارىن وزىنە اۋدارعان سونداي ءبىر سەرىلىك ءداۋىر دە ءوتتى-اۋ. قازىر جازۋشىنىڭ ءوزى كىم, ءسوزى كىم؟ كيگەن كيىمى, ءجۇرىس-تۇرىسى, كۇنكورىسى قانداي؟ كوز سالىپ, كوڭىل اۋدارىپ جاتقان ەشكىم جوق.
سافۋان اعامىز ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن, ادەبيەتتەگى ورنىن جاقسى ءبىلدى. جازۋشىلار اراسىندا ەڭ العاش «ۆولگا» ماشيناسىن الىپ, ونى ۇقساتىپ ايداپ جۇرگەن – سافەكەڭ بولدى. ول جىلدارى جەكە ادامعا اۆتوكولىك ساتىلمايتىن كەز. ءبىز كورگەندە جەكە كولىك مۇحاڭدا, سابەڭدە, عابەڭدە عانا بار بولاتىن. ارينە, ول كىسىلەر ماشينا رولىنە وتىرعان جوق. جۇرگىزۋشى قىزمەتىن پايدالاندى. ال ءوز ماشيناسىن ءوزى ايداعان «شوپىر جازۋشىنىڭ» العاشقىسى – سافۋان اعامىز ەدى. جانە ول كىسى ماشينانى قالاي ايدايدى! سافەكەڭ رۋلدە وتىرعاندا «ۆولگانىڭ» كوركى ارتا تۇسكەندەي بولاتىن. سافۋاننان قالعىسى كەلمەي ونىڭ دوستارى تاحاۋي, ءابدىجامىل, بەردىبەكتەر دە كوپ كەشىكپەي ماشينا الدى. بىراق ولاردىڭ كولىگىن كورسەتىپ, كەڭەس سۇرايتىن «اۆتومەحانيكتەرى» – سافەكەڭ ەدى.
شايمەردەنوۆتىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەن ءبىر اڭگىمە ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. ءبىر كۇنى سافەكەڭ ۇيىندە جازۋ جازىپ وتىرعاندا, ءابدىجامىل دوسى تەلەفون سوعادى.
– سافۋان, سەن كەلىپ كورمەسەڭ بولاتىن ەمەس. كوشەدە كەلە جاتىر ەدىم, ماشينام توبەدەن ۇرعانداي تۇرىپ قالدى. ءوزىم قانشا شۇقىلاسام دا ەشتەڭە تاپپادىم, – دەپتى.
– قاي جەردە تۇرسىڭ؟
– اباي داڭعىلى مەن بالەنباي كوشەنىڭ قيىلىسىندا…
سافەكەڭ, امال جوق, جازۋىن تاستاپ, ءوز ماشيناسىمەن جاڭاعى جەرگە بارادى. كۇن اۋە اينالىپ جەرگە تۇسكەندەي ىستىق. اسفالتتىڭ ءوزى بىلقىلداپ ەرىپ جاتىر. كوشەنىڭ ءدال ورتاسىندا نۇرپەيىسوۆتىڭ «ۆولگاسى» تۇر. تاياۋدا عانا العان سۋ جاڭا ماشيناعا نە بوپ قالدى دەپ, سافەكەڭ كاپوتتى اشىپ قاراي باستايدى. ءبارى ءوز ورنىندا, ەش كىنارات تاپپايدى. كەلەسى كەزەكتە كابيناعا كىرىپ, جانارمايدىڭ كورسەتكىشىنە كوزى تۇسكەندە سانىن ءبىر-اق سوعىپتى. قاراسا, ماشينا باگىندە ءبىر تامشى بەنزين قالماعان ەكەن. ىزا بولعان سافەكەڭ:
– ءاي, ءابدىجامىل, ماشينا جانارمايسىز جۇرمەيدى عوي. باكتى بەنزينگە نەگە تولتىرىپ قويمايسىڭ؟ – دەپ دوسىنا ءبىراز لەكتسيا وقىسا كەرەك.
– امال جوق, ءوز ماشينامنان ماي قۇيىپ بەرىپ, ۇيىنە زورعا دەگەندە جەتكىزىپ سالدىم, – دەپ وتىراتىن سافەكەڭ مارقۇم.
سافۋان شايمەردەنوۆتىڭ تۋراشىلدىعى, شىنشىلدىعى, كىمنىڭ الدىندا بولسىن ءوز پىكىرىن بەتكە ايتاتىن باتىلدىعى نەبارى ەكى جارىم جىل بيلىك باسىندا وتىرعان كولبين كەزىندە جارقىراپ كورىندى. ايگىلى جەلتوقسان قوزعالىسى قازاق زيالىسىن سىناقتان وتكىزەتىن قىلكوپىر بولدى عوي. قوناەۆ ورنىنان ءتۇسىپ, كولبين كەلگەندە, «مەن وسى وزگەرىستى قانشا جىل كۇتتىم» دەپ ونىڭ الدىنا بارىپ باس ۇرعان قازاق قالامگەرلەرىن دە بىلەمىز. ال, مەنىڭ كورشىم حيزمەت ءابدۋلليننىڭ:
– ۇيات بولدى. ەرتەڭ قازاق حالقىنىڭ بەتىنە قالاي قارايمىز؟ كەشە ءبىزدىڭ ءبىر توپ ۇيعىر كولبيننىڭ الدىنا بارىپ: ء«بىز – قازاق ۇلتشىلدارىنىڭ تابانىندا تاپتالعان ۇلتپىز. قوناەۆ تۇسىندا كورمەگەن قورلىعىمىز جوق. بىزگە وڭ كوزىڭىزبەن قاراساڭىز ەكەن!» دەپ ارىز ايتىپتى! – دەپ قاتتى رەنجىپ وتىرعانىن ءوز قۇلاعىممەن ەستىپ ەدىم.
بۇلاردان باسقا سول ەكى جىل ىشىندە كولبيننىڭ الدىن بوساتپاي, ونىمەن اۋىز جالاسىپ, دوستاسىپ العاندار قانشاما!
كولبين سول ەكى جىلدا جازۋشىلار وداعىنا ەكى رەت كەلدى. قانشا دەگەنمەن, ارتى قۋىس ادام عوي, جازۋشىلاردان قاتتى قايمىعاتىن. سول كەزدەسۋلەردە وعان ەكى جازۋشى مىقتاپ تويتارىس بەردى. ولار – جۇبان مولداعاليەۆ پەن سافۋان شايمەردەنوۆ. جۇبان ءالى ءىزى سۋىپ ۇلگەرمەگەن جەلتوقسان قوزعالىسى جايىندا ايتا كەلىپ:
– مەن – كەشەگى مايدانگەرمىن. وكتيابر توڭكەرىسىنە جەتپىس جىل تولايىن دەپ تۇرعاندا, الماتى كوشەلەرىندە قازاقتىڭ ۇل-قىزدارىنىڭ قارۋلى اسكەر تاراپىنان سوققىعا جىعىلىپ, يتكە تالانعانىن كورگەنشە, وسىدان قىرىق بەس جىل بۇرىن مايداندا وققا ۇشقانىم الدەقايدا ارتىق ەدى. ءوز باسىم سوعان وكىنەمىن! – دەگەنى ەسىمدە.
ال سافەكەڭ ماسەلەگە مۇلدە باسقا قىرىمەن كەلدى.
– ءسىز قازاقستانعا كەلگەلى جۇرتشىلىقپەن ءجيى كەزدەسىپ ءجۇرسىز. ونى تەلەديداردان ءبىز دە قاراپ وتىرامىز. سوندا بايقاعانىم: ءسىز وسى جۇرتشىلىقتىڭ الدىندا نەگە ىرجىڭداپ كۇلە بەرەسىز؟ كوپشىلىك سىزگە مازاق پا؟ الدە حالىقتى بالاشا الداعىڭىز كەلە مە؟ وسىعان جاۋاپ بەرىڭىزشى؟ – دەگەن-ءدى.
كۇتپەگەن سۇراقتان كولبين قاتتى قىسىلدى. ورامالىن الىپ, ماڭدايىنىڭ تەرىن ءسۇرتتى. سونان سوڭ:
– جاڭا كەلگەن باسشىنىڭ ءتۇسى سۋىق ەكەن دەگەن ءسوز تاراپتى. كۇلە بەرەتىنىم – ءوڭىمدى جىلىتقان ءتۇرىم عوي! – دەپ اقتالعان بولدى.
سافەكەڭ ەر جىگىتكە قاجەت ءبىراز ونەردى جەتىك مەڭگەرگەن كىسى ەدى. شاحماتشى, قارتاشى, بيللياردشى. تاستاياق ويناۋعا ول كىسىنىڭ بويى دا, قولى دا ەركىن جەتىپ تۇر.
ءبىر جىلى قىستا شىعارماشىلىق ۇيدە جاتقان عابيت اعامىز ءوز قالتاسىنان اقشا شىعارىپ, بيللياردتان تۋرنير ۇيىمداستىردى. جيىنى جيىرماداي جازۋشى جارىسقا قاتىسىپ, قابىرعاعا جاپسىرىلعان كەستە بويىنشا كەزەكپەن ويناۋعا كىرىستىك. عابەڭنىڭ ءوزى – باس تورەشى. قالت ەتپەي قاراپ وتىرادى… سول تۋرنيردە سافۋان اعاىز ەشكىمدى بەت قاراتپاي, ءبىرىنشى بايگە الدى. جاڭىلماسام, ساكەن ءجۇنىسوۆ ەكىنشى, شەرحان مۇرتازا ءۇشىنشى ورىن الدى-اۋ دەيمىن. ءبىز سياقتى قولىنا كيدى كەش ۇستاعاندار تومەنگى ورىندا… مەنىڭ سوندا سافۋان اعاما قالجىڭداپ:
– سافەكە, ۇمىتىپ كەتپەڭىز. ءسىز سەكسەنگە كەلگەندە بيللياردتان قارىمتا قايتارام! – دەگەنىم بار-دى.
كەيىن سافەكەڭ سەكسەنگە دە كەلدى. بىراق بۇل كەزدە جازۋشىنى ناۋقاس اينالدىرىپ, جۇدەپ قالعان كەزى ەدى. كوڭىلىن سۇراي بارعانىمدا باياعى اڭگىمەنى ەسكە سالىپ:
– سافەكە, ەسىڭىزدە بار ما؟ ءسىز سەكسەنگە كەلگەندە, مەن بيللياردتان ەسە قايىرماق بولىپ ەدىم عوي. ويناۋعا قالايسىز؟ – دەيمىن عوي ادەيى كوڭىل كوتەرۋ ءۇشىن. سافەكەڭ ادەتىنشە سىپايى عانا ك ۇلىپ:
– وعان شاما كەلمەي تۇر عوي… سوندىقتان قارىمتا قايتتى, سەنى جەڭدى دەپ ەسەپتەيىك, – دەپ قولىمدى العانى ەسىمدە…
1992 جىلى سافۋان شايمەردەنوۆتىڭ 70 جاسقا تولعان مەرەيتويى رەسپۋبليكا كولەمىندە اتالىپ ءوتىپ جاتتى. ءبىز, بىرنەشە جازۋشى سافەكەڭنىڭ شاشپاۋىن كوتەرىپ, ونىڭ تۋعان ەلى قىزىلجار ولكەسىنە باردىق. وندا مەرەيتوي يەسىمەن تۇرعىلاس اعا جازۋشىلاردىڭ قاتارى تۇگەل كەزى. بىراق, سوعان قاراماستان, سافەكەڭنىڭ قاسىنا ەرتكەن ادامدارى كىم دەيسىز عوي؟ ءوز زامانداستارى ەمەس, وزىنەن ءبىر-ەكى مۇشەل كىشى ىنىلەرى. ونىڭ ءوزى ءۇش-اق ادام: تولەن ابدىكوۆ, ول كەزدە پرەزيدەنت اپپاراتىندا ىستەيتىن, قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ پرەزيدەنتى, ادەبيەتشى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ جانە مەن – قابدەش ءجۇمادىلوۆ… سول ەشكىمگە ۇقسامايتىن, ەشكىمدى قايتالامايتىن سافۋاندىق مىنەز. وزىنە كىمنىڭ جازعاندارى ۇناسا, سولاردى تاڭداپ العان.
مەرەيتوي ويداعىداي جاقسى ءوتتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلى عوي. ەڭسەمىز بيىك, رۋحىمىز كوتەرىڭكى. ءبارىمىزدىڭ بويىمىزدا تاسىپ توگىلگەن بوستاندىقتىڭ بۋى بار. قىزىلجار – ماعجاننىڭ, ءسابيت پەن عابيتتىڭ دە تۋعان جەرى عوي. سول قاسيەتتى قونىستاردىڭ بارىنە بارىپ تاۋاپ ەتتىك. ال, ءسابيت, عابيت, سافۋان ۇشەۋى ءبىر اۋداندا تۋعان. جامبىل اۋدانى. جول-جونەكەي ءبىر اڭگىمەدە سافەكەڭ:
– رەسپۋبليكادا جامبىل اتىندا ءۇش اۋدان بار. الماتى وبلىسىندا, جامبىل وبلىسىندا جانە وسى قىزىلجاردا. كەيدە جازىلعان حاتتار اداسىپ كەلىپ جاتادى. انا جىلى سابەڭنىڭ 90 جىلدىعىندا: ء«سابيت – جامبىلدىڭ جاقسى كورەتىن ءىنىسى ەدى. «بالۋانشولاعىم» دەپ ەرەكشە قۇرمەتتەيتىن. سول جاكەڭنىڭ ارۋاعىنان كەشىرىم سۇراپ, وسى اۋداندى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ اتىنا كوشىرسەك قايتەدى دەپ جوعارىعا حات جازىپ ەدىم, ەش جاۋاپ كەلمەدى, ءسىرا, قوشتامادى-اۋ دەيمىن, – دەگەنى بار…
اۋدان جۇرتشىلىعى سافەكەڭدى قۇشاق جايا قارسى الدى. اۋىلدارعا بارىپ كەزدەسۋ وتكىزەمىز. وبلىس اكىمى گارتمان سافۋان اعا مەن باعدات اپايعا ءوزىنىڭ ء«زيمىن» بەرىپ قويعان. الدا – جول باستاۋشى گاي. ارتتا ءبىر-ءبىر ماشينادا ءبىز كەلە جاتامىز. بۇل – مەنىڭ قىزىلجار ولكەسىنە ءبىرىنشى رەت كەلۋىم. العان اسەردى سۇراما: سۇلۋلىقتان ەسىم كەتتى عوي. قاراعايلى قاپتالدار, اق قايىڭدى القاپتار… جاسىل-سارى تۇستەر كەزەكتەسىپ, ءبىر ادەمى ورنەك قۇرايدى. جينالعان جۇرت كلۋبقا سيماي, كەزدەسۋلەردى كوبىنشە ورمان ساياسىندا, الاڭقايلاردا وتكىزىپ جۇردىك. بۇل – كلاسسيكتەر تۋعان ولكە عوي. سافەكەڭ جايىندا ايتقان لەبىزىمىزدى ءسوز قادىرىن بىلەتىن جۇرت ۇيىپ تىڭدايدى.
سول جىلدارى ورىستىڭ سولجەنيتسىن, جيرينوۆسكي سياقتى ارانداتۋشىلارى «سىبىردە قازاقتىڭ جەرى جوق, ءبارى ورىس جەرى» دەپ, سولتۇستىك وبلىستارعا كوز الارتىپ, تالاسىپ جۇرگەن كەزى. العاشقى كەزدەسۋلەردىڭ بىرىندە مەن ءبىر كەزدە ماعجان تۋعان, ءسابيت پەن عابيت تۋعان مىناداي اسەم ولكەدە سافۋاننىڭ تۋماۋى مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ايتا كەلىپ, «ەگەر جەرگە بايلانىستى جانجال شىعا قالسا, مەن حابارسىز قالمايىن. وسىنداي كورىكتى دە قاسيەتتى ولكە ءۇشىن شەيىت بوپ كەتۋگە بارمىن» دەپ ەدىم. مەنىڭ وسى ءسوزىمدى ەرتەڭىندە وبلىستىق قازاق گازەتى ءىرى ارىپتەرمەن باسىپ جىبەرىپتى. جۇرتشىلىق گازەتتى سول كۇنى-اق وقىپ السا كەرەك. بۇدان بىلايعى كەزدەسۋلەردە قوشامەت-قۇرمەتىمىز ءتىپتى ارتا ءتۇستى.
وسى ساپاردا سابەڭ مەن عابەڭنىڭ مۇراجايلارىندا بولىپ, وبلىستىڭ كورىكتى جەرلەرىن ارالاعانىمىز, بيبىگۇل عانا شىرقايتىن اسەم انگە اينالعان ايگىلى «قىز قاراعايدى» كورگەنىمىز ەستەن كەتپەيدى. سودان اينالىپ, اقىرعى كۇندەردىڭ بىرىندە سافەكەڭنىڭ ءوز اۋلىنا كەلدىك قوي. ەڭ الدىمەن اۋىل شەتىندەگى ەسكى قورىمعا بۇرىلدىق. قالىڭ زيراتتىڭ ءبىر شەتىندە سافۋاننىڭ اكە-شەشەسى قاتار جاتىر ەكەن. بەيىت باسىنا قۇر كەلىپ قايتۋ ىڭعايسىز. ارۋاققا قۇران باعىشتاۋ كەرەك.
مىنە, ءدال سول ارادا ماڭىزدى ءبىر ماسەلەنىڭ اكىمشىلىك جاساعان گرافيكتە ەسكەرىلمەگەنى ءمالىم بولدى. ارۋاقتارعا ايات وقيتىن مولدا جوق. وتكەن عاسىردا ورىس وتارشىلدارىنىڭ كۇشپەن شوقىندىرۋ ناۋقانىنا ارىستانداي اتىلىپ قارسى شىققانى ءۇشىن يتجەككەنگە ايدالىپ كەتكەن ناۋان حازىرەتتەن كەيىن بۇل ولكە مولداعا جارىماعان عوي. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلىندا سولتۇستىك وڭىردە مەشىت سالىنباعان, جاس يمامدار وقۋ بىتىرمەگەن كەزى… بۇل اۋىلداردا كاليماعا ءتىلى كەلەتىن دۇمشە مولدانىڭ ءوزى قات ەكەن. اتا-اناسىنىڭ باسىنا ادەيى كەلىپ تۇرىپ, قۇران وقيتىن كىسى تاپپاعانىنا سافەكەڭ قاتتى نالىدى.
– اپىراي, انەكۇننەن بەرى جينالىستان كوز اشپاي, دالاقتاپ جۇرە بەرىپپىز. بىزدەن قۇران دامەتكەن ارۋاقتاردى قالاي ۇمىتتىق ەكەن؟! – دەپ قينالىپ تۇرعان-دى. ءدال وسى ارادا مەنىڭ ازداعان سوپىلىعىم كادەگە اسىپ كەتكەنى.
– سافەكە! – دەدىم كوپشىلىكتى جالت قاراتىپ. – مەنىڭ شاۋەشەك دەگەن شاھاردا ازداپ ەسكىشە وقىعانىم بار ەدى. ەگەر رۇقسات ەتسەڭىز, اتا-اناڭىزعا باعىشتاپ, مەن-اق قۇران وقىپ بەرەيىن!
– ويباي-اۋ, مانادان بەرى نەعىپ بوگەلىپ تۇرسىڭ؟ وقىسايشى! – دەپ جينالعاندار شۋ ەتە ءتۇستى.
مەن سول ارادا جۇگىنىپ وتىرا كەتتىم دە, ءوزىم بىلەتىن اياتتاردىڭ ورتاشا بىرەۋىن وقىپ شىعىپ, باتا ىستەپ, بەت سيپادىم. سونداعى سافەكەڭنىڭ قۋانعانىن ايتپا! ماعان رازى بولعانى سونشا:
– اينالايىن, باۋىرىم, سەن بۇل ساپارعا قۇداي وڭ باستاپ شىققان ەكەنسىڭ-اۋ! انەكۇننەن بەرى مەن تۋرالى ايتقان جىلى لەبىزدەرىڭ ءوز الدىنا, اتا-انامنىڭ باسىنا قۇران وقىپ بەرگەنىڭدى قالاي ۇمىتايىن؟! – دەپ, ايقارا قۇشاقتاپ, باۋىرىنا باسقانى ءالى ەسىمدە.
زىمىراعان زامان. مىنە, سودان بەرى دە ارادا جيىرما جىلداي ۋاقىت وتە شىعىپتى. سافەكەڭ ءتىرى بولسا, بيىل توقسانعا تولىپ, ورتامىزدا وتىرار ەدى. ءيا, تابيعاتىنان قايراتتى, قارا اعاشتاي قاتتى اعامىز توقساننان اسۋى دا مۇمكىن ەدى. بىراق «سورايعان سولتۇستىكتىڭ قاراعايى» اياق استىنان مورت سىندى.
جازۋشىنى كۇيرەتىپ كەتكەن – اياۋلى ۇلى ساياننىڭ مەزگىلسىز مەرت بولۋى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
بۇل كۇندە الماتىنىڭ باتىس جاعىنداعى كوتتەدجدەر قالاشىعىندا «س.شايمەردەنوۆ كوشەسى» دەگەن كوشە بار. بۇل – جازۋشى سافۋان شايمەردەنوۆكە بەرىلگەن كوشە مە, الدە داڭقتى سپورتشى, كسرو سپورت شەبەرى, كسرو-عا ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشى, كوگالداعى حوككەيدەن الەم چەمپيونى سايان شايمەردەنوۆكە بەرىلگەن كوشە مە, ول جاعىن ارى-بەرى وتكەن بىلايعى جۇرت بىلە بەرمەيدى.
بالكىم, اكەلى-بالالى ەكەۋىنە ءبىر كوشە جەتەدى دەگەن شىعار. داڭق كوشەسى, تالانتتار كوشەسى, شايمەردەنوۆتەر كوشەسى… سول كوشەدە مەنىڭ جانىبەك دەگەن كەنجە ۇلىم تۇرادى. سول كوشەمەن بالامنىڭ ۇيىنە بارعان سايىن سافۋان اعانى ەسكە الامىن. كوز الدىمدا ەستەن كەتپەس, ءالى كۇنگە دەيىن پەتروپاۆل دەگەن اتتان قۇتىلا الماي جۇرگەن قىزىلجار ولكەسى. اق قايىڭدى القاپتار, قاراعايلى قاپتالدار…
قابدەش ءجۇمادىلوۆ.
