اقسەلەۋ اقيقاتى
بەيسەنبى, 23 تامىز 2012 7:42
ادەتتە, اقسەلەۋ تۋرالى اڭگىمەدە ونىڭ عىلىم سالاسىنداعى ساليقالى ەڭبەكتەرى ەكشەلىپ, ەگجەي-تەگجەي تالدانىپ, تاراتىلا تارازىلانادى دا, قالامگەرلىك قىرى ءاتۇستى, جول-جونەكەي ايتىلۋمەن شەكتەلىپ جۇرگەنى شىندىق. ال اقيقاتىنا جۇگىنەر بولساق, الدىمەن اقسەلەۋدىڭ اتىن شىعارىپ, ەسىمىن ەلگە تانىتقان ادەبي شىعارمالارى. ونىڭ جورنالشىدان باستالعان شىعارماشىلىعى ۇزاماي كوركەم ادەبيەت اۋىلىنا قوڭسى قوندىرعان. بۇل استە اۋەستىك ەمەس, شىنايى شىعارماشىلىق قاسيەت-دارىننىڭ جەمىسى ەدى.
بەيسەنبى, 23 تامىز 2012 7:42
ادەتتە, اقسەلەۋ تۋرالى اڭگىمەدە ونىڭ عىلىم سالاسىنداعى ساليقالى ەڭبەكتەرى ەكشەلىپ, ەگجەي-تەگجەي تالدانىپ, تاراتىلا تارازىلانادى دا, قالامگەرلىك قىرى ءاتۇستى, جول-جونەكەي ايتىلۋمەن شەكتەلىپ جۇرگەنى شىندىق. ال اقيقاتىنا جۇگىنەر بولساق, الدىمەن اقسەلەۋدىڭ اتىن شىعارىپ, ەسىمىن ەلگە تانىتقان ادەبي شىعارمالارى. ونىڭ جورنالشىدان باستالعان شىعارماشىلىعى ۇزاماي كوركەم ادەبيەت اۋىلىنا قوڭسى قوندىرعان. بۇل استە اۋەستىك ەمەس, شىنايى شىعارماشىلىق قاسيەت-دارىننىڭ جەمىسى ەدى. ىلە-شالا ءتورت بىردەي كىتابى جارىققا شىعىپ, ول بىردەن بەلگىلى قالامگەرلەر قاتارىنا قوسىلعان. اسىرەسە, «كۇزەۋدە», «اققىز», «اقيىق», «قىز ۇزاتقان», «ءبىر اتىم ناسىباي» پوۆەستەرىمەن تۋعان ادەبيەتىمىزدىڭ قاتارى تاعى ءبىر تالانتتى جازۋشىمەن تولىسقانىن وقىرماندار دا, ادەبي ورتا دا قۋانا قارسى العانى اقيقات. بۇل جەردە جاس جازۋشىنىڭ ءوز تاقىرىبىمەن, ءوز جازۋ مانەرىمەن كەلگەندىگىن ايتۋ پارىز.
ءوزى ايتا بەرەتىندەي, ونىڭ وسكەن ورتاسى – كوشپەلى ءومىر سالت-ءداستۇرى ساقتالعان ساقاراداعى قازاق اۋىلى-تىن. سول كوشپەلى ەلدىڭ ءسۇت كەنجەسى بولعاندىقتان دا ونىڭ وي-ساناسى, ادامي بولمىسى – جان جاراتىلىسى تازا ۇلتتىق – قازاقى قالىپتا قالىپتاسقان ەدى. وسىناۋ قاستەرلى قازاقى قاسيەت كەيىن جازۋشىنىڭ كۇللى شىعارماشىلىعىنىڭ التىن ارقاۋىنا اينالۋىنىڭ تۇپكى سىرى وسىندا جاتىر. راس, قازاق قالامگەرلەرى مەن زيالىلارىنىڭ بارشاسىنىڭ دا كىندىكتەرى سول قازاقتىڭ قاراشا اۋىلدارىنا بايلانعان. الايدا ولاردىڭ ءبارى بىردەي سول قازاقى ورتانىڭ ۇلگى-ونەگەسىن, سالت-ءداستۇرىن, ادەت-عۇرپىن تاپ اقسەلەۋشە قان-جاندارىنا سىڭىرە الماعان سىندى. جازۋشى-عالىم اقسەلەۋدىڭ وزگەلەردەن ارتىقشىلىعى دەيسىز بە, ەرەكشەلىگى دەيسىز بە, ايتەۋىر بولمىسىندا – بەكزاتتىق, تۇلعاسىندا تەكتىلىك قاسيەت بار. ونىڭ شىعارمالارىنداعى ۇلتتىق بوياۋدىڭ قانىقتىعى, قازاقى قاسيەت, مىنەز-ق ۇلىقتىڭ, تۇيسىك-تۇسىنىكتىڭ قىردىڭ ساۋمال جەلىندەي جان سارايىڭدى راحات سەزىمىنە شومىلدىرىپ, ءۇيىرىپ اكەتۋىنىڭ تۇپكى سىرى دا وسىندا دەگەن بولجامىمىز دا بەكەر بولماسا كەرەك. قورىتا ايتساق, اقسەلەۋدىڭ جازۋشىلىعى مەن عالىمدىعىنىڭ ۇندەستىگىنىڭ, ۇيلەسىمدىلىگىنىڭ نەگىزى ءبىزدى وسىنداي تۇجىرىم-ءتۇيىن جاساۋعا كوندىرىپ تە سەندىرىپ وتىر. ءبىزدىڭ بۇل ءپىكىرىمىزدىڭ اقيقاتتىعىنا اقسەلەۋدىڭ قازاقتىڭ جان دۇنيەسىن تەرەڭنەن تارتىپ, ادامي قاسيەتىنىڭ اسقاقتىعىن جازباي تانىتىپ, جارقىراتا جازۋى انىق ايعاق. وعان بۇلتارتپاس مىسال رەتىندە «كۇزەۋدە» پوۆەسىنە وي جۇگىرتىپ كورەلىكشى.
شىعارمانىڭ نەگىزگى جەلىسى بار بولعانى ەكى اي ارالىعىندا وتكەن وقيعاعا قۇرىلعان. الپىستى ەڭسەرگەن رشىمان اقساقالدىڭ جوق جەر – ءمانايى سەبەپپەن جەسىر ايەل – جاس كەلىنشەك تورعىنعا ىنتىعا ىقىلاسى اۋعان ساتتەگى كوڭىل كۇيىن جازۋشى جالعىز اۋىز سوزگە سىيدىرىپتى: «…وسى جاسقا كەلگەنشە ءدال قازىرگىدەي جۇرەگىن سىزداتقان اعىنى كۇشتى سەزىمدى كورمەگەنىن ءىشتەي مويىنداپ, تەرەڭ تاڭدانىس ۇستىندە ءۇنسىز قالعان». ال ەكەۋىنىڭ ىشتەي ۇعىسىپ, جاراسىمدى جۇپتاسقان سوڭعى الاڭسىز اراقاتىناسى دا پوۆەستە سونداي قيسىندى كەستەلەنگەن. قىستاۋدا 3-4 جاسار جالعىز ۇلىمەن وتىرعان تورعىننىڭ ۇيىنە رشىمان ءجيى قاتىنايتىن بولعان. بۇل بولسا «ء…ايەلگە دەگەن لىپ ەتپە قۇمارلىق قىزۋى ەمەس, ءبىر جۇما كورمەسە كادۋىلگىدەي ساعىنىپ, قۇلازىپ, كوزىنە ەشتەڭە ىلىكپەي قوڭىلتاقسي بەرگەن سوڭ كەلەتىن». جازۋشى مەزگىلسىز كەلگەن ماحاببات شارپۋىنىڭ شىندىعىن ءبىر اۋىز سوزبەن سيپاتتاعان.
تاعى ءبىر مىسالعا جۇگىنۋدى ءجون كوردىم. تورعىن ءبىر جولى رشىمان كەلگەندە ءوزىنىڭ بويىنا بالا ءبىتكەنىن ايتقان. سونداعى رشىماننىڭ اعىنان اقتارىلا يمانداي سىرىن جازۋشىنىڭ كوڭىل سەزىنەتىن, جۇرەك تەبىرەنەتىن ءسوزدەرمەن ءادىپتەگەنىنە دە سونداي سۇيسىنەسىڭ: «…وسى جاسقا كەلگەنشە ءدال قازىرگىدەي جار قىزىعىن كورىپ, ءدال قاىرگىدەي پەندەگە لايىق زور قۋانىش كەشكەن ەمەسپىن. ءتۇن جامىلىپ وتىرمىن عوي, ۋاكيلانى (كەمپىرى) جامانداعانىم ەمەس, وبالى نەشىك, ۇزاق عۇمىرىما سەرىك بولعاندا «ءاي» دەگىزەر قىلىعىن كورگەم جوق. بىراق ەركەك ءۇشىن ايتەۋىر ايەلىم بار دەپ كوڭىل دەمدەۋ ءبىر بولەك تە, سول ايەلمەن ءوزىڭدى جارتى سەزىنۋدىڭ ءجونى ءبىر بولەك ەكەن. نانساڭ, وزىڭمەن جاراسقانعا دەيىن جارتى بوپ كەلىپپىن, ادامعا لايىق راحاتتان ماقرۇم حالدە جۇرە بەرگەن ەكەنمىن… ەندى تاعدىردىڭ مۇنىسىنا دا ريزامىن…» وسى ءبىر ساتتە «…ساقال-شاشى بوزارسا دا, بوتاداي ەلپىلدەگەن بۇل نە قىلعان اسىل جۇرەك؟! مۇنداي دا كەرەمەت بولادى ەكەن-اۋ…» دەگەن تورعىن ويىنىڭ توركىنى دە كەشتەتە ويانعان سۇيىسپەنشىلىك سەزىم مەن عۇمىرى قىسقا بايانسىز باقىتتىڭ بايانى كوڭىلدەگى كوپ تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن شەشكەن.
شىعارمانىڭ ۇزىن ىرعاسىنداعى وقيعالاردى تىزبەلەپ بايانداماي, ءسوزدىڭ توقەتەرىنە كوشەلىك. پوۆەستىڭ سوڭىنا قاراي رشىمان قوي جايىپ, قىر اسىپ كەتكەن كەزدە – ءبىر كۇنى, كۇزەۋدەگى ۇيىنە تورعىندى ءبىرجولاتا كىرگىزىپ العانىن قۇلاعى شالعان ۋاكيلا كەلىپ, كوكىرەگى جارىلا كۇڭىرەنىپ, جانىن جارالاعان زار-مۇڭىن ايتىپ, كوز جاسىن كولدەتىپ, ىشتەگى شەرىن اقتارىپ بارىپ, ازەر دەگەندە توقتاعان.
بۇل – اقسەلەۋدىڭ كەيىپكەرلەرىن تۇلا بويى تۇنعان ۇلتتىق قاسيەتتەرىمەن بەينەلەۋگە ەرەكشە ءمان بەرگەندىگىنە ءبىر مىسقال مىسال. وڭاشا كەزدەسكەن ەكى ايەل بەت جىرتىسىپ, بىلاپىت سوزدەر ايتىپ, شاش ج ۇلىسىپ شاتىسپايدى. ۋاكيلانىڭ ۋايىم-قايعىسىن جان جۇرەگىمەن تۇسىنگەن تورعىن شاپىلداپ ۇرسىسىپ, ءسوز قايىرىپ كورگەنسىزدىك كورسەتپەي, ساناسىن سابىرعا جەڭدىرەدى. ءوز باسىنىڭ كۇناسىن مويىنداپ, ۋاكيلانىڭ الدىندا باس يە كىشىرەيىپ, كىسىلىك تانىتادى. ۋاكيلانىڭ دا اشۋىن اقىلعا جەڭدىرىپ, اۋىلعا قايتار كەزدە ءوزىنىڭ بۇل كەلىسى قىزعانىشتان ەمەس, ەرىنىڭ ەرسى قىلىعى ءۇشىن ەل-جۇرت الدىندا قىسىلىپ-قىمتىرىلىپ ۇيالاتىنىن ايتىپ ءارى ەرتەڭ ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا تۇرساق يت كورگەن مىسىقتاي بولماي, الدىن-الا كورىسىپ-ءبىلىسىپ قايتپاق نيەتپەن كەلگەنىن بىلەمىز. مىنە, ۇلتتىق قاسيەتتى قاستەرلەۋدىڭ ونەگەلى ۇلگىسى پوۆەستە وسىلاي مۇسىندەلگەن. جازۋشى كەيىپكەرلەرىنىڭ ءسوز ساپتاۋى, ۇلتتىق ۇعىمداعى ءجون-جوبانى ءبىلۋى, قازاقى بىرەگەي مىنەزى, ادامگەرشىلىكتىڭ تۋرا جولىنان تايماۋى – مىنە, وسىنىڭ ءبارى قازاق جانىنىڭ قيسىندى كەسكىن-كەلبەتى. ۇلت قالامگەرى قازاق بولمىسىن وسىلايشا سۋرەتتەسە عانا شىعارماسىنىڭ ءمان-ماڭىزى ارتا تۇسەتىنىن جانىمەن تۇيسىنگەن.
پوۆەستىڭ اياقتالۋى ءارى نانىمدى, ءارى قيسىندى, سولاي بولا تۇرا وزەك ورتەردەي وكىنىشى دە بار.
ۋاكيلانىڭ سىر-مۇڭىنىڭ ارتىندا ءوز ءومىر جولىندا اسۋ بەرمەس ءبىر توسقاۋىل تۇرعانىن ىشتەي سەزىنگەن, مويىنداعان تورعىندى باسقا جاقتا تۇراتىن اعاسى كوشىرىپ اكەتكەن كەزدە رشىمان قوي باعىپ قىردا جۇرگەن. كەشكىلىك ءۇيىنىڭ قاڭىراپ بوس قالعانىن كورگەن سورماڭداي رشىماننىڭ سونداعى كوڭىل كۇيىن سۋرەتتەگەن جەرلەرىن وقىعان ساتتە سەنىڭ دە جانىڭ جاۋراپ, دىڭكەڭ قۇرىپ, كۇيزەلىس كۇيىگىنە ورتەنىپ, ارپالىس سەزىمگە بوي الدىرارىڭ اقيقات. رشىماننىڭ «…كورگەن قىزىعىمنىڭ بار عۇمىرى وسى عانا ما؟! ءتاڭىرىم-اۋ, وندا از كۇنگى قىزىققا نەسىنە ەمەكسىتتىڭ؟!.. بۇل ومىردەن بۇرىنعىداي قىزۋسىز, سەزىمسىز وتكەنىمنىڭ ءوزى ارتىق ەدى عوي!» – دەگەن ويلارعا بەرىلىپ, تاۋسىلا سويلەۋىنەن ەش وعاشتىق تاپپايسىڭ, قايتا ءوزىڭ دە وعان قوسىلا وكىنىش ورتىنە شالىنىپ, قاراپتان-قاراپ شالا ب ۇلىنەسىڭ. قاراپايىم ادامداردىڭ بولمىسىنداعى قازاقى قاسيەتتىڭ قاينار بۇلاعىنىڭ كوزىن اشقان اقسەلەۋگە رياسىز ريزا بولاسىڭ.
رشىماننىڭ كەش كەلگەن, ەش بالاڭدىعى, جازا باسۋى جوق, كىرشىكسىز, تازا, اياۋلى سەزىمىنىڭ – سۇيىسپەنشىلىك تاعدىرىنىڭ مەزگىلسىز مەرت بولۋ حيكاياسىن وسىلايشا قارا سوزبەن جىرلاعان اقسەلەۋدىڭ اسا تالانتتى جازۋشى ەكەندىگىنە وسى ءبىر عانا شىعارماسى كۇدىك-كۇمانسىز كوز جەتكىزىپ تۇر ەمەس پە؟!
اقسەلەۋدىڭ ءبىز اڭگىمەلەپ وتىرعان پوۆەستەرى تۇگەلدەي وتكەن زامان وقيعالارىنان جەلى تارتقان, كەشەگى قايماعى بۇزىلماعان كوشپەلى قازاق جۇرتىنىڭ ءومىر-تۇرمىسى, سالت-ساناسى, جالپى جاراتىلىسى قانداي ۇلت ەدى, قازىر سول رۋحاني مۇرادان ومىرلىك ونەگە الىپ ءجۇرمىز بە دەگەن كوكەيكەستى ويلاردى ورتاعا سالىپ, سىرلاسۋعا ارنالعان.
سونىڭ ءبىرى – «قىز ۇزاتقان» پوۆەسى. بۇل دا عاشىقتىقتىڭ مۇڭدى بايانى. سول باياعى قازاقى عۇرىپپەن بايدىڭ ۇلى ساحيعا ايتتىرىپ قويعان بايدىڭ قىزى اقبىلەك جانە جاستاي جەتىم قالسا دا, ناعاشىسى سانجار قاريانىڭ قولىندا ءوسىپ-جەتىلگەن ابزال بوزبالانىڭ ءومىر-تاعدىرى شىعارماعا ارقاۋ بولعان. اقىل-كوركىمەن جۇرت اۋزىنا ىلىككەن اقبىلەكتىڭ ءساحيدى سۇيمەيتىن سەبەبى بار. اكەسى بوزداقتىڭ بايلىعىن بەتكە ۇستاپ, كۇپىنىپ جۇرەتىن, سىرىن بىلەتىندەردىڭ «ساحي سال» دەپ كوپشىك قويعانىن شىن كورىپ, ەرسى قىلىقتارىمەن كوزگە تۇسكەن ەسەرسوقتاۋ جىگىتتى ەستى قىز قالاي جاراتسىن؟! ەسەسىنە, ويىن-تويدىڭ گ ۇلى, جىگىتتىڭ تورەسى ابزالعا اڭسارى اۋىپ, ەكى جاس ءتۇسىنىسىپ, اقىرى ارتى بىتىسپەس داۋ-دامايعا ۇلاسارىن بىلسە دە, تاۋەكەلگە بەل بۋادى. ءسويتىپ, ابزال اقبىلەكتى الىپ قاشىپ, تاۋ اراسىنداعى-اقشاتتاعى ۇڭگىردى پانالاپ عۇمىر كەشىپ جاتادى. سودان جاز ءوتىپ, كۇز كەلىپ, كۇن سۋىتىپ, ءارى اياعى اۋىر اقبىلەكتىڭ جاعدايىن ۋايىمداپ سانجار ناعاشىسى ابزالعا: «ەندى بوزداق باي دا, التىباي دا تىرپ ەتە المايدى, ازار بولسا تاعى دا ءبىر تۋلار… كورمەي جۇرگەن قۇقايىمىز ەمەس قوي» دەپ ءوزى بارىپ الىپ قايتقان. سويتسە, پالەنىڭ ءبارى ارتتا ەكەن. سول ساتتە-اق ساحي ءوز جاقتاستارىن ەرتىپ كەلىپ سويقان سالىپ, اقبىلەكتى شاشىنان تارتىپ, سۇيرەلەي جونەلگەن. ساحيعا ابزال قانجار جۇمساپ قالادى, ارتىنشا كوك جەلكەدەن سوعىلعان سويىل ءوزىنىڭ دە اجالىنا جەتەدى. ارتىندا اڭىراپ قالعان اقبىلەك سانجار اقساقالدىڭ قولىندا وتىرىپ بوسانىپ, ۇل تۋادى. ارادا بەس جىل وتكەن سوڭ ءىش جاقتا وقىعان ءبىر جىگىتكە تۇرمىسقا شىعادى.
ايتقانداي, شىعارمانىڭ «قىز ۇزاتقان» اتالۋىنىڭ سىرى بار. اقبىلەك كۇمىسباستاۋ بۇلاعىنىڭ باسىندا وتىرعان كەزىندە, ابزالعا ەكەۋمىزدىڭ عاشىقتىعىمىزدىڭ بەلگىسى بولسىن دەپ, باياعى وزدەرى پانالاعان ۇڭگىردىڭ اۋزىنا وسكەن تەرەكتىڭ ءبىر تالىن اكەلىپ ەككەن ەكەن. سانجار قاريا سول بۇلاقتىڭ باسىندا توي جاساپ, اقبىلەكتى ۇزاتقان. سودان بارىپ, وسىلاي اتالىپ كەتكەن عوي.
حيكايا مۇسا دەگەن اۋىلدىڭ كونەكوز قارياسىنىڭ ەستەلىك اڭگىمەسى رەتىندە تۇزەلگەن. ارماندا كەتكەن قوس مۇڭلىقتىڭ تاعدىرى ولاردىڭ كوز جاسىنا قازىر عانا كۋا بولعانداي وقىرمانىن قامىقتىرىپ جىبەرەرى ءسوزسىز. ال بۇل بولسا ءومىر شىندىعىن, ءسۇيىسپەنشىلىك سىرىن سيپاتتاۋداعى جازۋشى اقسەلەۋدىڭ قالام قۇدىرەتى دەپ بىلگەيسىز.
كەلەسى ءبىر كەلىستى تۋىندى «اققىز». بۇل پوۆەستىڭ دە تاقىرىبىندا جاڭالىق جوق. سول ءبىر قىز بەن جىگىتتىڭ اراسىنداعى وقىس وقيعا – بارىمتادان باستالعان تانىستىق كەيىن نەبىر قيىن-قىستاۋ جاعدايلاردى باستارىنان وتكەرە ءجۇرىپ, اققىز بەن نايمانتايدىڭ ارماندارىنا جەتىپ, قوسىلىپ, وتاۋ تىگۋلەرىمەن اياقتالادى. الايدا, نەگىزگى وقيعاسى وسى بولعانىمەن, شىعارمادا قازاق ءومىر-ءتىرشىلىگىنىڭ سىرى دا سۋىرتپاقتاي شەرتىلىپ, اۋىل اراسىنىڭ قىزىعى, ويىن-توي, بارىمتا, قىز بەن جەڭگەنىڭ اراسىنداعى سىيلاستىق, قوناق كۇتۋ, اتبەگىلىك ونەر, بويجەتكەن مەن بوزبالانىڭ كيىم كيىسى, يت جۇگىرتىپ, ات جاراتىپ, قىران ءبۇركىت باپتاۋ, ۋاعدا بۇزىپ, ار اتتامايتىن ارۋ قىز بەن جايساڭ جىگىتتەردىڭ بەينەسى – ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قازاق ساحاراسىنىڭ كوركەم شەجىرەسىن شيراتا شەرتكەن بايان. قىسقاسى, قازاقتىڭ جانىن تانىتۋعا ارنالعان تۋىندى.
ال ەندى «اقيىق» پوۆەسى بولسا, اڭشىلىق-ساياتشىلىقتىڭ وزگەشە سىر-سيپاتىن بارىنشا بابىمەن بايانداپ, بۇركىتتى بالاپان ەمەس, ەركىن ءوسىپ ەرجەتكەن سايىپقىران كەزىندە قولىنا قوندىرىپ, باۋلىپ-باپتاپ, توڭىرەگىندەگى ەل-جۇرتتى تاڭداندىرعان قۇسبەگى سىزدىقتىڭ ونەرىنىڭ سوزبەن سۋرەتتەلۋى. اقسەلەۋ قازاقتىڭ كۇي ونەرىن قالاي توگىلدىرە, ەگىلدىرە, اڭساتا, جاڭعىرتا جازسا, ساياتشىلىق ونەرىنىڭ قىر-سىرىن دا تاپ سولاي ورنەكتەپ شىققان.
وسى «اقيىقتا» قىران باۋلۋدىڭ سان ءتۇرلى ءادىس-ءتاسىلى ءتاپتىشتەي ءتۇسىندىرىلىپ, اڭشى-ساياتشىنىڭ ءاربىر ارەكەت-قيمىلى تاراتا تالداپ اڭگىمەلەنگەن. ونى وقي وتىرىپ ءوزىڭ دە وسى ءبىر ونەردىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ, قىزىعىنا قانىققان كىسىدەي سەزىمگە بەرىلەتىنىڭ بار. قىران قۇستىڭ سىنى مەن سىرىن بۇلايشا قاپىسىز سيپاتتاپ جازۋ ءۇشىن جازۋشىنىڭ ءوزى دە وسى ونەردىڭ بىلگىرى بولماسا, وندا بىرەۋدەن ەستىگەن اڭگىمەسىن قۇرعاق بايانداپ شىققانداي اسەردە بولار ەدىڭ. ال اقسەلەۋدىڭ ءوزى دە كانىگى ساياتشى بولاتىن. ۇيىنە ۇكىلەپ بۇركىت ۇستاعانى دا ەستە. ونىڭ قۇسبەگىلىك ءومىر تاجىريبەسى وسى اقيىق قىراننىڭ حيكاياتىن تامىلجىتا, تامساندىرا, تاڭداندىرا جازىپ شىعۋىنا وڭتايلى بولعانىن دالەلدەپ, بوسقا ءسوز شىعىنداۋ قاجەتسىز. قۇسبەگى سىزدىقتىڭ – شىعارما كەيىپكەرىنىڭ ءبۇركىتتىڭ باپ-كۇيىنە دەگەن زەرەكتىگى الابوتەن, ىنتا-ىقىلاسى دا ايرىقشا. يەسىنىڭ بۇيرىق-بەلگىسىنە الاڭداتىپ, ايتقانىن ىستەتۋگە ءۇيرەتۋىنىڭ ءوزى, قىران قۇس باپتاۋدا بۇرىندارى ايتىپ-جازىلماعان جاڭا ادەت-ءداستۇر. العىر, قايراتتى اقيىقتى سىزدىقتىڭ دەگەنىنە كوندىرىپ, ونەرىن اسىرۋى, جازۋشىنىڭ قىران قۇستىڭ ءتىلىن تاۋىپ, ونى ناعىز مۇزبالاق, سايىپقىران ساناتىنا قوسقانىن قيسىنىن كەلتىرىپ, بايىپتى بايانداپ, وعان سەنى دە سەندىرىپ سۋرەتتەۋى عاجاپ!
جازۋشى اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ كوركەمسوزدەگى ەرەكشە ەڭبەگى – ونىڭ تابيعات تاقىرىبىنا ارناپ, جۇيەلەي جازعان اڭگىمەلەرى. بۇل كولەمى قىسقا, ايتارى كول-كوسىر, وڭقاي اسىقتاي ىڭعايلى شاعىن شىعارمالارى دا شىرايلى, شىمىر, مازمۇنى ءماندى. وسى ورايدا ول اڭگىمەلەر توپتاماسىن جەكە-جەكە تالداپ, تاپتىشتەي ءتۇسىندىرىپ ۋاقىت وزدىرمايىن. ءسوز قادىرىنە جەتىك جۇرتشىلىق ولاردى وزدەرى وقىپ, راحات سەزىمىنە بولەنگەنى ءلازىم. وسى جەردە اقاڭنىڭ وزىنە ءسوز بەرسەك دەيمىن: «…ەگەر مەنىڭ تىرلىكتىڭ ءمانىن, ءومىردىڭ ءسانىن, تىرشىلىك اتاۋلىنىڭ كۇرەسكە تولى قۇبىلىستارىن, تۋعان ولكە ديدارىنداعى نەلەر تاماشانى ءبىر مىسقال بولسا دا وقىرمان جۇرەگىنە ۇيالاتا السام, وندا ماقساتتىڭ ورىندالعانى».
ال وسى ماقساتىنا جازۋشىنى جەتكىزگەن ونىڭ دارا دارىنى, سۋرەتكەرلىك ءسوزىنىڭ سارابدالدىعى. تالعامى بيىك, تالابى زور قارىمدى قالامگەردىڭ زەردەلەۋىنشە, كوركەم شىعارما جازۋشىنىڭ وقىرمانمەن وي ءبولىسىپ, پىكىر الىسىپ, سىرلاسىپ, ىشكى جاي-كۇيىن شەرتۋى. قالامگەردىڭ قيالى قاناتتى, ويى ورنەكتى, ءسوزى سۋرەتتى, ءتىل بوياۋى بەدەرلى, وقيعالار ءورىمى ءورىستى, شابىتى شالقار, ارمانى اسقاق, تالانتى تاڭعاجايىپ, زەردەسى زەيىندى, بولمىسى بەكزات. جازۋشىنىڭ شىعارمالارىنداعى وي اعىنى وقىرمانىن بىردەن ىلەستىرە, تەرەڭىنە تارتا جونەلەدى. ول ادەبي كەيىپكەرلەرىنىڭ جان سارايىن اشۋدىڭ امال-تاسىلدەرىن, ياعني كوركەمدىك كىلتىن تاۋىپ جانە نانىمدى, تولىققاندى بەينەلەۋگە بەيىم. كەيىپكەردىڭ رۋحاني الەمىن – ادامي قادىر-قاسيەتىن كوركەم وي, كوركەم سوزبەن سيپاتتاۋعا سونداي شەبەر. اقسەلەۋدىڭ قازاقتىڭ قۇنارلى ءتىلىن قۇلپىرتا, قۇبىلتا قولدانۋى شەبەرلىكتىڭ شەگىنە جەتكەن جازۋشى ەكەندىگىنىڭ باستى بەلگىسى. جازۋشىنى ءسوز ونەرىنىڭ سۇلەيى دەسە جاراسار-اۋ! مەنىڭ پايىمداۋىمشا, اقسەلەۋدىڭ قالامگەرلىك قادىر-قاسيەتىنىڭ جالپى قۇندىلىعى وسىلاي باعالانۋعا لايىق. ويتكەنى, اقسەلەۋدىڭ جازۋشىلىق جولى جونىندە سيپاي قامشىلاي ايتىلعان پىكىرلەر بار دا, ونىڭ تابيعاتىن تەرەڭنەن تولعاپ تالداپ جازىلعان ەلەۋلى سىني ماقالالار مۇلدە جوق. ال جازۋشى شىعارماشىلىعىنىڭ سىرلى سيپاتتارىن سارالاي, تۇتاس قامتىپ جازۋ پارىزى ەرتەڭگى كۇننىڭ ەنشىسىندە. جيناقتاپ ايتقاندا, اقسەلەۋدىڭ قىر حيكايالارى مەن ساقارا سۋرەتتەرى رەتىندە باعالاناتىن كوركەم شىعارمالارى تۋرالى قىسقا قايىرىم پىكىرىمىز وسىنداي.
وقيعالار جەلىسى, كوركەمدىك شەشىمى جونىنەن عۇمىرلىق عيبرات الاتىن سۇيىسپەنشىلىك تاقىرىبىنداعى تۋىندىلارى جايلى تولعانىستارىمىز ازىرشە وسىمەن اياقتالسىن. كوركەمدىگى كەمەل تۋىندىلارى تاماشا تالانتىن تانىتسا دا, ونىڭ ۇزاماي شىعارماشىلىق باعىت-باعدارىن شۇعىل وزگەرتۋى نەلىكتەن ؟!
اقيقاتىن ايتقاندا, اقسەلەۋدىڭ كەنەت ات اۋىستىرىپ, جازۋشىلىقتان عالىمدىققا ءبىرجولاتا بەت بۇرىپ, زەردەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, قازاق قوعامىنىڭ وتكەن-كەتكەن ءداۋىرى مەن بۇگىنگىسى مەن بولاشاق تىرشىلىگىن سالىستىرا, ساباقتاستىرا ىرگەلى عىلىمي ەڭبەكتەر جازۋىنىڭ دا وزگەشە سىرى بار. جازۋشىنىڭ كوركەم ادەبيەتتەن ات-تونىن الا قاشىپ, كوڭىلى قايتارداي جازارى تاۋسىلىپ, توقىراۋعا تۇسكەن جوق. بۇل ورايدا ونىڭ ورنى دا, تاڭداعان تاقىرىبى دا, ايتارى – ورتاعا سالار وي-ماقساتى دا ونى وقىرمانعا جالىقتىرماي جەتكىزۋگە, قىزىقتىرا, قۇمارتا وقىتۋعا توگىلگەن, تامىلجىعان ءتىلى جەتەرلىك بولاتىن. ايتسە دە اقسەلەۋ كوركەمسوزبەن ادەيى, ماقساتتى تۇردە قوشتاستى. ال كوزدەگەن ماقساتى: تاۋەلسىزدىك الىپ, زامان دا, زاڭ دا تۇبەگەيلى وزگەرىسكە ءتۇسىپ, وتپەلى كەزەڭنىڭ سىناعىنان سۇرىنبەي ءوتۋ كەرەك بولعان ساتتە, ءارى-ءسارى كۇي كەشىپ, كەڭەستىك ساياساتتىڭ تۇساۋىنا شىرمالىپ, داعدارىستا جۇرگەن ۇلتىن ۇيقىسىنان وياتۋعا اتسالىسۋدى ءوزىنىڭ ازاماتتىق پارىزى ساناعان.
وسى جەردە تاعى ءبىر اڭگىمەنىڭ رەتى كەلىپ تۇر. اقسەلەۋدىڭ كوركەم شىعارمالارى مەن عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ ءارى تاقىرىپتاس, ءارى ساباقتاس ەكەندىگى. ونىڭ پوۆەستەرى مەن اڭگىمەلەرى قازاق دالاسى مەن قازاق بالاسىنىڭ باسىنان كەشىرگەن قيلى تاعدىرىن قيۋلاستىرا سۋرەتتەپ, ۇلتىمىزدىڭ ءومىرى مەن ونەرىندەگى بولمىس-ءبىتىمىن قاستەرلەپ, ونىڭ عاسىرلار بويى ۇزىلمەي, جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتقان ءداستۇرلى ءومىر ءسۇرۋ سالتىنىڭ سان قىرىن جارقىراتا جازىپ, بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ سول اتادان قالعان اسىل مۇراسىنان ۇلگى-ونەگە الۋىنا ءجون سىلتەپ, جول سالۋ. اقسەلەۋدىڭ ادەبيەتتەگى كوشەلى جولىن عىلىم جولىنا اۋىستىرۋ ارقىلى كوركەم شىندىق پەن تاريحي شىندىقتىڭ ارا-جىگىن بەكىتىپ, ۇيلەستىرىپ, جاراستىرا جىمداستىرىپ, ارمانداعان ارناعا ءتۇسىرىپ جىبەرگەنى شىندىق. ازاتتىقتىڭ ازاپتى جولى مەن تاريحي تاعىلىمى اقسەلەۋدىڭ عىلىمي-كوپشىلىك مازمۇنداعى ەڭبەكتەرىندە ەرەن شىنشىلدىقپەن, تامىرىن تەرەڭنەن تارتا باياندالعان. اقسەلەۋ قازاق تاريحىنىڭ ارعى-بەرگى كەزەڭدەرى, ەل مەن جەر تاعدىرى, ۋاقىت پەن ۇرپاق ۇندەستىگى جونىندە تولعاقتى ماسەلەلەر كوتەرگەن قايراتكەر عالىم. جالپى, جازۋشىنىڭ تانىمى تەرەڭ, تولعامى ارنالى عىلىمي ەڭبەكتەرىن تارازى باسىنا تارتىپ, ونىڭ رۋحاني قازىنامىزعا قوسىلعان سۇبەلى ولجا ەكەندىگىنە كوز جەتكىزۋىمىز وڭاي. ول قازىرگى وزگەرگەن قوعام مەن قيلى كەزەڭ سيپاتتارىن سارالاي سالماقتاپ سۋرەتتەگەن قانشاما ماقالالار جازدى دەسەڭىزشى؟! عالىمنىڭ دەرەكتىك, تانىمدىق تاعىلىمى مەيلىنشە مول, ءتول تاريحىمىزدى جاڭاشا كوزقاراس نەگىزىندە قايتا تىرىلتكەن ەڭبەكتەرىنىڭ قىر-سىرىنا ءتۇسىنىپ-تۇيسىنسەك قانا ءوز ءبىلىمىمىزدى بايىتىپ, جان دۇنيەمىزدى جاسانتىپ, ۇلتتىق رۋحىمىزدى كوتەرە تۇسەمىز.
اياۋلى ازامات اقسەلەۋدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى تولعانىسقا تۇسكەندە, الدىمەن ويعا ورالاتىن ءبىر اتالى ءسوز بار. ول قازاقتىڭ جاقسى-جايساڭدارىنىڭ ۇلتىنىڭ ۇلىنا سۇيسىنگەن ءساتىن بەينەلەيتىن «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى» دەيتىن تەكتى تەڭەۋى. وسى تۇجىرىم تىكەلەي اقسەلەۋگە قاراتا ايتىلعان سىڭايلى. نەگە دەسەڭىز, دالەلى دايار. سونى تىزبەلەپ شىعار بولساق:
الدىمەن: اقسەلەۋ وي-قيالى, قالامى جۇيرىك جورنالشى. وعان دالەل كەلتىرىپ, ۋاقىت شىعىنداۋدىڭ قاجەتى شامالى. ول ءۇشىن قازاق ءباسپاسوز بەتتەرىن, اسىرەسە «لەنينشىل جاس» تىگىندىلەرىن اقتارىپ شىقساق بولعانى. ونىڭ ءبىرسىپىراسى ءوز قولىنان قۇراستىرىپ, قايتىس بولعاننان كەيىن, ۇلتىمىزدىڭ كوكىرەگىنە قايىرىم-مەيىرىم ۇيالاعان قازاقتىڭ ايتۋلى ازاماتتارى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد پەن يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ قامقورلىعىمەن جارىق كورگەن التى تومدىعىنا كىرگىزىلگەن.
ال ەكىنشى قىرى – كورنەكتى جازۋشى ەكەندىگى. ونىڭ جارىق كورىپ, جۇرتشىلىقتان جاقسى باعاسىن العان ءتورت كىتابى – كوركەم شىعارمالارى.
اقسەلەۋدىڭ عۇلامالىعى عالىمدىعىندا. عىلىم دوكتورى, پروفەسسور سىندى اتاق-دارەجەسى سونىڭ ايقىن ايعاعى.
مەن بىلەتىن اقسەلەۋ سوناۋ «لەنينشىل جاستا» ءتىلشى بولىپ جۇرگەن كەزدەن باستاپ قازاق ەلىن ارالاي ءجۇرىپ, ۇلتىمىزدىڭ كومبەدە جاتقان, ەلەۋسىز قالعان كونە ەسكەرتكىشتەرىن زەرتتەپ, قارا ولەڭدەرىن جيناستىرىپ, كەيىن ولاردى كادەگە جاراتىپ, «كۇمبىر-كۇمبىر كۇمبەزدەر» (2-توم), «مىڭ ءبىر مارجان», «قازاق الەمى. ەمنومادەني پايىمداۋ» دەگەن اتپەن كىتاپ بولىپ شىقتى. بۇل ونىڭ بىلگىر دە ءبىلىمدى مادەنيەتتانۋشى بولعاندىعىنىڭ جارقىن مىسالى.
بەرتىن كەلە اقسەلەۋ ونەردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن قوزعاپ, پىكىر-پايىم, توسىن دا تىڭ, جاڭالىعى شاش-ەتەكتەن ۇلتتىق كۇي ونەرىنىڭ التىن قازىناسىنا اينالعان ەڭبەگىن جاريالادى. «قازاقتىڭ كۇي ونەرى» ونى تەڭدەسسىز ونەرتانۋشى قاتارىنا قوستى.
تاۋەلسىزدىك تۋى تىگىلگەن جىلدارى اقسەلەۋ ۇلتىمىزدىڭ ۇپايىن تۇگەندەۋگە ايانباي اتسالىسىپ, قازاقتىڭ ەجەلگى ەلدىگىن, بايىرعى مەملەكەتتىگىن, قابىرعالى حالىق بولعاندىعىن بۇلتارتپاي, دايەكتى دەرەكتەر ارقىلى بايانداعان عىلىمي ماقالالارىن ۇزبەي جاريالاپ, ارتىنان اتاقتى عالىم-ارىپتەستەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ پەن قويشىعارا سالعاراعا قوسىلىپ «ەلتۇتقا» دەگەن كىتاپ جازىپ شىقتى. جەكەلەگەن تاريحي تۇلعالار ارقىلى ەل تاريحىن تاسقا تاڭبالاعان بۇل ەڭبەك ءزارۋ تاقىرىپتى قوزعاۋىمەن قۇندى. راس, ونىڭ قايسىبىر پىكىر, دەرەك قايشىلىقتارى بولسا, ول جۇرە كەلە تۇزەلەتىن كەمشىلىك. ال اقسەلەۋدىڭ ءتول تاريحىمىزعا قوسقان سۇبەلى ۇلەسى زەردەلى زەرتتەۋشىنىڭ جەمىسى, وعان دەيىن باتىلى جەتىپ ەشكىم ءتۇپ تامىرىن تەرەڭنەن تارتىپ, جيناقتاپ, جاڭاشا, حالىقتىق كوزقاراسپەن پايىمداماعان, وي-تۇجىرىمدارى تىڭ ەڭبەگى «قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحى». ەندەشە, اقسەلەۋدىڭ ەل, ۇلت, مەملەكەت بولۋىمىزدىڭ باستاۋى باعزى زامانداردا جاتقاندىعىنا ەرەكشە قىمبات, ەرەكشە قازىنالى ۇلەس قوسقان تارلان تاريحشى ەكەندىگىنە تالاس بار ما؟!
اقسەلەۋدىڭ ايرىقشا اتاپ وتۋگە ءتيىس قىرى – ونىڭ ۇلتىمىزدىڭ بارىن بازارلاۋعا قوسا جوعىمىزدى ىزدەپ, تاۋىپ, قازاقتىڭ ارمان-اڭسارىنا اق جول اشىلىپ, تەزىرەك كوشىن تۇزەپ, ىنتىماق-بىرلىگى, ءتىرشىلىك-تىنىسى جاراسقان ىرگەلى ەل بولۋ جولىنداعى جانقيارلىق ەڭبەگىن – قايسار قايراتكەرلىگىن ءارقاشان ەستە ۇستاپ, ەسىمىن ءاردايىم قاستەرلەپ ءجۇرۋ بۇگىنگى جانە بولاشاق ۇرپاعىمىزدىڭ پارىزى. بۇل ورايدا ۇلتىمىزدىڭ مۇراتتى ءماسەلەلەرىن قوزعاعان, بايىپتى, سارابدال, پاراساتتى پىكىرلەرىمەن ءبولىسىپ, بيلىك باسشىلارىنا ارناپ, شەشىمىن تابۋىن تىكەلەي سولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە جۇكتەپ, ءوزى ءجانە ەسىمدەرى ەلگە سىيلى ازاماتتارعا قوسىلىپ رەسپۋبليكالىق ءباسپاسوز بەتتەرىندە سانداعان ۇندەۋ حاتتار, سۇحباتتار جاريالاعانى دا كۇنى كەشە ەدى عوي.
ءبىر ماقالادا اقسەلەۋدىڭ قىرى مەن سىرىن تۇگەل ايتىپ تاۋىسۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل ونى ماقتاپ-ماداقتاپ, اتىن اسقاقتاتۋ ءۇشىن ايتىلا سالعان كوپىرمە, قىزدىرمانىڭ قىزىل ءسوزىنىڭ ءبىرى دەمەسسىز. اقسەلەۋ جاراتىلىس-تۋمىسىنان بەكزات ازامات. ونىڭ دومبىرا شاۋىپ, شاقشا جاساپ, قامشى ورەتىن قولونەر شەبەرى, قوڭىرلاتا ءان ايتىپ, كۇمبىرلەتە كۇي تارتاتىن ونەرپازدىعى, كەۋدەسى التىن ساندىق كارى قۇلاق, ەسكىنىڭ كوزى – قاريالارشا كۇندى تۇنگە ۇلاستىرىپ, ۇزاق تاڭعا مايىن تامىزىپ ايتاتىن ءاڭگىمەشى-شەجىرەشىلىگى شە؟
ءيا, قايسىبىرىن ايتىپ تاۋىسايىن. اقسەلەۋدىڭ ءبىز شولا توقتالىپ, وتكەن ءار قىرىن زەرتتەپ-زەردەلەۋگە ارنايى عىلىمي ەڭبەكتەر جازىلسا, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار قورعالسا ارتىق بولماس ەدى جانە بۇل اقسەلەۋ ءۇشىن ەمەس, ەلىمىز, ۇرپاعىمىز ءۇشىن قاجەت تىرلىك. ۇلتىنىڭ ادەبيەتىن, مادەنيەتىن, تاريحىن تۇگەندەۋ ارقىلى تۋعان حالقىنىڭ قادىر-قاسيەتىن ارتتىرۋعا ايانباي اتسالىسقان ارداقتى ازاماتىمىز اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ ءوزى جوق بولسا دا, ۇلىم دەگەن ۇلتى تويلايتىن جەتپىس جاسقا تولۋ قارساڭىندا جازۋشى-عالىمنىڭ عۇمىرىن ۇزارتقان شىعارماشىلىق-قايراتكەرلىك ەرەن ەڭبەگى ەلى-جۇرتى باردا ەستەن شىقپاسى شىققان كۇندەي شىندىق.
قىر قازاعىنىڭ بار بولمىسىن – قازاقى قادىر-قاسيەتىن قانى مەن جانىنا تەرەڭ سىڭىرگەن ۇلتتىڭ ۇلى ەدى عوي اقسەلەۋ!
ۇلت باسىنا قارا بۇلت ءۇيىرىلگەن ايگىلى جەلتوقسان قوزعالىسى كەزىندە قازاعىنىڭ نامىسىن جىرتىپ, اقيقاتتى ايتىپ, ءسوز سويلەپ, ماقالا جازىپ, شىبىن جانىن شۇبەرەككە تۇيە ءجۇرىپ, كىب-ءنىڭ قارا تىزىمىنە ىلىنسە دە, اشىق كۇرەسكە شىققان دا اسىل ازامات اقسەلەۋ ەدى عوي!
اقسەلەۋدىڭ شىعارماشىلىق جولىنداعى جانكەشتى ەڭبەگى ەلەنبەي, ەسكەرىلمەي تاسادا قالدى دەسەك قاتتى قاتەلەسەر ەدىك. الايدا, ارتىندا قالعان قيساپسىز قۇندى مۇراسىن, سۇرىپتالىپ-تاڭدالىپ قۇراستىرىلعان التى تومدىق كىتابىنا زەر سالىپ, زەردەلەي تالداپ, تولاعاي پىكىر, پاراساتتى پايىم ارقىلى باعالاۋ جاعى كەمشىن ەكەنى راس. الداعى جىلدار وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرساق, ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني قازىناسىنىڭ قۇندىلىعىن ارتتىرا تۇسەرىمىز حاق.
كەزىندە وتپەلى داۋرەننىڭ اششى-تۇششى ءدامىن بىرگە تاتىپ, تاتۋ-ءتاتتى تىرشىلىك كەشكەن اسىل دوسىمىز اقسەلەۋدىڭ ارتىندا قالعان دوستارى: كادىربەك, بەكسۇلتان, مەن, تولەن, قويشىعارا مەن دۋلات بولسا, ونىڭ ەسىمىن ارداقتاپ وتەرىمىز, جەر باسىپ جۇرگەندە جۇرەكتەرىمىزدىڭ تورىندە ساقتارىمىز ءسوزسىز. سونداي-اق, اقسەلەۋدىڭ ونەردەگى ءومىرىن شىعارماشىلىعى, ال ادامي عۇمىرىن بالالارى – قىمباتتى قارلىعاشتارى سالتانات, پەريزات, زەرە جانە ۇرپاعىن جالعاستىرۋشى ۇلى ەرلان, سولاردان تاراعان نەمەرە-شوبەرەلەرى ۇزارتارى ايدان انىق. ولاي بولسا, اقسەلەۋ ارامىزدا ءجۇر…
ايتقاندايىن, اقسەلەۋدىڭ اتىن ارداقتاپ, ەلىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىن ۇمىتپايتىن ۇلتى – التى الاشى بار عوي.
بۇل اقسەلەۋ تۋرالى اقيقاتتىڭ القيساسى عانا. ارىدەن قوزعالىپ, تەرەڭنەن تارتىلىپ, تاراتىلا شەرتەر شەجىرە-سىردىڭ جالعاسى الداعى كۇندەر ەنشىسىندە…
قۋانىشباي قۇرمانعالي,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.
