ەڭبەگىمەن ەلەنگەن ەر
بەيسەنبى, 2 تامىز 2012 7:37
كەشەگى وتكەن كەڭەس زامانىندا ەڭبەك ادامدارىنا دەگەن قۇرمەت ەرەكشە-تۇعىن. اسىرەسە, ديقاندار مەن مالشىلار اراسىنان سۋىرىلىپ شىققان وزاتتاردىڭ ەسىمدەرى ەلگە كەڭىنەن تانىلىپ, ناسيحاتتالىپ, حالىقتىڭ دا, بيلىكتىڭ دە ىقىلاسى سولاردىڭ ءۇستىندە بولعانىنا تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن تۋىلعان جاس بالالاردى قوسپاعاندا كوبىمىز كۋاگەرمىز. سونداي ەلگە ەلەۋلى تۇلعانىڭ ءبىرى – سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, كسرو جوعارى كەڭەسىنە قاتارىنان ءۇش رەت دەپۋتات بولىپ سايلانعان بايبەك ەرمەكوۆ ەدى.
بەيسەنبى, 2 تامىز 2012 7:37
كەشەگى وتكەن كەڭەس زامانىندا ەڭبەك ادامدارىنا دەگەن قۇرمەت ەرەكشە-تۇعىن. اسىرەسە, ديقاندار مەن مالشىلار اراسىنان سۋىرىلىپ شىققان وزاتتاردىڭ ەسىمدەرى ەلگە كەڭىنەن تانىلىپ, ناسيحاتتالىپ, حالىقتىڭ دا, بيلىكتىڭ دە ىقىلاسى سولاردىڭ ءۇستىندە بولعانىنا تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن تۋىلعان جاس بالالاردى قوسپاعاندا كوبىمىز كۋاگەرمىز. سونداي ەلگە ەلەۋلى تۇلعانىڭ ءبىرى – سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, كسرو جوعارى كەڭەسىنە قاتارىنان ءۇش رەت دەپۋتات بولىپ سايلانعان بايبەك ەرمەكوۆ ەدى.
«جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى» دەگەن راس. ول تەك قانا كومپارتيا داڭقىن شىعارعان ەڭبەك ادامى ەمەس, اقىل-پاراساتىمەن, كوركەم مىنەز-قۇلقىمەن كوپشىلىككە ۇلگى بولا بىلگەن جانى جايساڭ ازامات ەدى دەيدى بىلەتىندەر. سونداي-اق, سەرىك مىرزەكەنىڭ «ەڭبەك ەرى ەرمەكوۆ» اتتى دەرەكتى حيكاياتىندا ونىڭ ادامدىق بەينەسى, ەتكەن ەڭبەگى تۇگەلىمەن باياندالعان.
بايبەك ەرمەكوۆ وتكەن عاسىردىڭ باسىندا تۋىلىپ, بەينەتى مەن زەينەتى تەڭ عۇمىر كەشكەن, پايعامبار جاسىنان اسا قايتىس بولعان ادام. ونىڭ ءومىر جولى وڭتۇستىك وڭىردەگى سارىاعاش, كەلەس اۋداندارىمەن تىعىز بايلانىستى. كەلەس بويىندا تۋىلىپ, ەڭبەك جولىن قاراپايىم مۇراپتىقتان باستاعان بايەكەڭ ەلىمىزدە ەڭ العاش كولحوز ءوندىرىسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە دە تاريحتا قالعان. كەلەس اۋدانىندا الدىمەن بۋدەننىي, بىرلىك ۇجىمشارلارىندا قاراپايىم ەڭبەك ادامى رەتىندە جۇمىس اتقارىپ, كەيىننەن «قىزىل اسكەر» ۇجىمشارىن باسقارسا, ودان كەيىنگى كەزەكتە كەلەس, سارىاعاش اۋداندىق كەڭەستەرىنىڭ توراعالىق قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارا بىلگەن. كەزىندە قوعام قايراتكەرى وزبەكالى جانىبەكوۆ ول كىسىنى, وعان قوسا ەرمەكوۆ باسقارعان «قىزىل اسكەر» كولحوزىنان شىققان سوتسياليستىك ەڭبەك ەرلەرى ءپىلتان مامىروۆ پەن رىسكۇل ماقاتوۆانى ءار گەكتاردان 80 تسەنتنەرگە دەيىن ماقتا الا بىلگەن عاجايىپ ەڭبەك ادامدارى دەپ باعالاپتى. ولاردان كەيىن مۇنداي جەتىستىككە ەشكىمنىڭ دە قولى جەتپەگەنىن ايعاقتاعان.
شىنىندا دا ءبىر اۋىلدان سوعىستان كەيىنگى قيىن-قىستاۋ جىلدارى ءۇش بىردەي سوتسياليستىك ەڭبەك ەرىنىڭ شىعۋى, وعان قوسا ەرمەكوۆتىڭ لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالۋى, ومىراۋىنا التىن جۇلدىز تاعىلۋى عاجايىپ وقيعا دەر ەك. ونى ءوز كەزەڭىندە وتاندىق باسىلىمدار «ەڭبەكتى ۇيىمداستىرۋدىڭ جانە اقى تولەۋدىڭ وزىق ادىستەرىن ومىرگە اكەلدى. ءسويتىپ كولحوزدى جاڭا ەڭبەك جەڭىسىنە جەتكىزدى. 1947 جىلى قىزىل ءاسكەرلىكتەر ءبىر ميلليون ەكى ءجۇز مىڭ سوم تازا تابىسپەن شىقتى. جاڭا بەسجىلدىق جوسپارىن ايقىن مەجەلەگەن بايەكەڭنىڭ كولحوزشىلارى مەملەكەتكە 3000 توننا اق التىن تاپسىرۋعا بەلدى بەكەم بۋعان ەدى» دەپ الاقايلاپ جازعانى دا تاريحي فاكت. سونداي-اق بايبەك ەرمەكوۆتىڭ باسشىلىق ەتكەن جىلدارىندا كەلەس وزەنىنە ءنان كوپىر سالىنىپ, بوزسۋ ارناسىنان 200 گەكتار ماقتالىق, 50 گەكتار باق پەن 80 گەكتار باقشا التى اي جاز ەركىن سۋ ىشەتىن جاعدايعا جەتكەنى جەرلەستەرىنىڭ ءالى كۇنگە ەسىندە. ونىڭ بەر جاعىندا 1939-1946 جىلدارى كەلەس, سارىاعاش اۋداندىق, 1946-4952 جىلدارى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, كسرو جوعارى كەڭەسىنىڭ ءۇش ءدۇركىن دەپۋتاتى رەتىندە تىندىرعان ىستەرىنىڭ ءوزى ءبىر ادامنىڭ ءومىرى ءۇشىن از ەمەس. جانە ونىڭ ءبارىن سارالاپ شىعاتىنداي ءبىز كانديداتتىق جۇمىس جازىپ وتىرماعانىمىز تاعى بەلگىلى.
شىن تۇلعانىڭ ءار زاماندا دا جۇلدىزى بيىك بولادى. ويتكەنى شىن تۇلعا ەڭ الدىمەن اينالاسىنا مەيىرىمىن توگە بىلۋىمەن, ادالدىعىمەن, ەركىن ويلايتىندىعىمەن, سول سياقتى ەڭبەكتى ۇيىمداستىرا بىلۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە بايبەك ەرمەكوۆ ءسوز ەتۋگە دە, ۇلگى ەتۋگە دە جارايتىن ايتۋلى ادامدار قاتارىندا اتالادى دەسەك شىندىقتان اۋىتقي قويماسپىز. نەگە دەسەڭىز, قاراتاۋ وڭىرىنە دانا قارت دەگەن ەسىممەن تانىمال بولعان, ول ايتتى دەگەن سوزدەر ەلدىڭ اۋزىندا جۇرەتىن ءسات اقساقالدىڭ بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرگەن نەمەرەسى بايبەكتىڭ كوپتىڭ ءبىرى بولۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. قارشادايىنان اتاسى مەن اكەسىنە قولقانات بولعان بالانىڭ الىستى بولجايتىن جۇيرىك قيالى, كىسىگە بولىسقىش ادامگەرشىلىك قاسيەتى ءا دەگەندە ءبىلىنىپ, «وسىدان ءبىردەڭە شىعار-اۋ» دەگەن ۇمىتپەن اتاسىنىڭ ونى بەس-التى جاسىنان باستاپ جيىندارعا, تويلارعا جانىنان تاستاماي ەرتىپ ءجۇرۋى دە كوپ نارسەنى اڭعارتقانداي. ءسوزى ءوتىمدى, ءوزى كوپكە تانىمال جاقسى اتانىڭ, قايراتتى, ەڭبەكقور اكەنىڭ ءتالىمىن الىپ, تاربيەسىن كورىپ ءوسكەنى ءبىر بولەك, قانىنا تارتىپ تۋعانى دا تۇلعالىق قىرىنىڭ اشىلۋىنا اسەر ەتپەدى دەي المايمىز.
اتا مەن اكەدەن ون ۇشكە جەتپەي ايرىلعان بايبەك بالا ارى قارايعى ءومىر جولىن ءوزى تاڭدادى. تاڭداعاندا دا اۋىردىڭ استىمەن, جەڭىلدىڭ ۇستىمەن ءوتىپ كەتۋگە بولاتىن وڭاي جولدى ەمەس, ادامدى شىنىقتىرىپ شىڭدايتىن ناعىز ەڭبەك جولىن تاڭدادى. ءتۇپتىڭ ءتۇبىندە ءبارىن جەڭەتىن ەڭبەكتىڭ, سونىڭ ىشىندە كوپتىڭ مۇددەسى ءۇشىن اتقارىلعان جۇمىستىڭ شىن راحاتىن سەزگەن جان دەپ وسىنداي كىسىلەردى ايتۋعا بولار شاماسى. ءويتكەنى كوپتىڭ مۇددەسى ءۇشىن ەڭبەك ەتۋ جاڭا زامانعا ساي ويلاۋ جۇيەسى تۇرعىسىنان اڭىز سياقتى كورىنەتىنى بار. ال سول زاماننىڭ ادامدىق ولشەمىنىڭ ءبىرى – راسىمەن دە كوپ مۇددەسى ءۇشىن جانقيارلىقپەن ەڭبەك ەتۋ ەدى. بۇل تۋرالى بايبەك ەرمەكوۆتىڭ ۇلى ساپار ەرمەكوۆ «اكە – اسقار تاۋ» اتتى ماقالاسىندا «ول كىسى سىرقاتتانعان جىلدارى بىرگە جاتىپ, بىرگە تۇردىق. ەمحاناعا بارساق تا, بازار ارالاساق تا بىرگەمىز. كوشەگە شىققاندا توبەم كوككە ەكى ەلى جەتپەي مارقايىپ قايتام. اكەمدى بىلمەيتىن جان جوق. ءۇلكەنى دە, كىشىسى دە ءيىلىپ سالەم بەرەدى. جۇرت جاپا-تارماعاي قوعاداي جاپىرىلىپ سالەمدەسىپ, حال جايىن تابالدىرىق قۇرعاتپاي كۇندە سۇراپ كەلىپ جاتادى. اكەم دە ارقا-جارقا, ءبىز دە ءماز-ءمايرامبىز. ول كىسىنىڭ قاباعى اشىلسا ءۇي ءىشىن شاتتىق كەرنەپ, بەرەكەسى كىرەتىن. باقسام, ەل سىيلى كىسىگە, بەدەلى زور ادامعا قۇرمەت كورسەتەدى ەكەن. بەدەل ەڭبەكپەن, ەرلىكپەن كەلەتىنىن كەيىن بىلدىك», دەپ جازىپتى.
ومىردەن وزعانىنا جارتى عاسىرعا جۋىقتاعان ناعىز ەڭبەك ادامى تۋرالى جايدان-جاي ءسوز قوزعاپ وتىرعامىز جوق. وعان جۋىردا عانا ەلباسىمىزدىڭ «جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى ءجونىندەگى باعدارلامالىق ماقالاسى سەبەپ بولدى. ەلباسى قازىرگى قوعامنىڭ جۇيكەسىنە تۇسكەن دەرت – تەر توكپەي جاتىپ مال تابۋعا ۇمتىلۋشىلىقتى دوعارۋ جايىن قوزعاي وتىرىپ, بۇل تۇرعىدا ەڭبەك ادامدارىنىڭ بەدەلىن كوتەرۋ قاجەتتىگىنە باسا ءمان بەرىپتى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە مەيلى كەڭەس وكىمەتى كەزەڭىندە ەڭبەك ەتسە دە, ءوزى ءۇشىن دە, ەلى ءۇشىن دە بارىن سالىپ ەڭبەكتەنگەن, شىنايى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا عانا جەتىستىككە جەتكەن, بۇل كۇندەرى ەسىمدەرى تاريحتىڭ قويناۋىنا سۇڭگىپ بارا جاتقان, ءتىپتى قازىرگى جاستار بىلە بەرمەيتىن الدىمىزداعى اعا بۋىندى نەگە ناسيحاتتاماسقا دەگەن وي تۋدى. ماقالانى جازۋ بارىسىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, سارىاعاش اۋدانى, يگىلىك اۋىلىندا بۇگىنگى كۇنى قۇرىلىسى اياقتالىپ جاتقان ورتا مەكتەپكە وسى وڭىرگە ەڭبەگى سىڭگەن بايبەك ەرمەكوۆتىڭ ەسىمى بەرىلسە ەكەن دەگەن تىلەكتەردىڭ بار ەكەنىن دە بىلدىك. بۇل ەندى تىكەلەي جاۋاپتى مەكەمەلەردىڭ قۇزىرىنداعى شارۋا. قولدان جاسالعان جاساندى تۇلعالاردىڭ ەمەس, ەل ىشىنەن شىققان, كوپشىلىكتىڭ كوز الدىندا جەتىلىپ, كىسىلىكتى بولمىس قالىپتاستىرعان شىنايى تۇلعالاردىڭ ەسىمى وشپەسە ەكەن, كەيىنگى بۋىن سونداي ادامداردىڭ بولعانىن ءبىلىپ وسسە ەكەن دەگەن جاقسى نيەتىمىزدى ايتۋ ءبىزدىڭ پارىز.
ايگۇل سەيىلوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
