قايىرىمدىلىق قاعيداسى
جۇما, 1 ماۋسىم 2012 7:45
قايىرىمدىلىق قاعيداسى نەمەسە قوعام قايراتكەرى,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى نۇرتاي سابيليانوۆ تۋرالى وي-تولعام
قازاق قاۋىمىندا ەسىمى دە, ءىسى دە قالىڭ جۇرشىلىقتىڭ نازارىندا جۇرەتىن ساناۋلى ازاماتتار بولسا, نۇرتاي سابيليانوۆ سولاردىڭ ساناتىندا. قانداستارىنا قارىمتاسىز قايىرىمدىلىقتى ۇدايى جاساعان قازاق قاتارىندا تانىمال. «قاشان؟ قالاي؟» دەپ سۇراق قويۋدىڭ ءوزى ارتىق.
جۇما, 1 ماۋسىم 2012 7:45
قايىرىمدىلىق قاعيداسى نەمەسە قوعام قايراتكەرى,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى نۇرتاي سابيليانوۆ تۋرالى وي-تولعام
قازاق قاۋىمىندا ەسىمى دە, ءىسى دە قالىڭ جۇرشىلىقتىڭ نازارىندا جۇرەتىن ساناۋلى ازاماتتار بولسا, نۇرتاي سابيليانوۆ سولاردىڭ ساناتىندا. قانداستارىنا قارىمتاسىز قايىرىمدىلىقتى ۇدايى جاساعان قازاق قاتارىندا تانىمال. «قاشان؟ قالاي؟» دەپ سۇراق قويۋدىڭ ءوزى ارتىق. بۇقارالىق باسپاسوزدە, ەلەكتروندىق اقپارات قۇرالدارىندا قانشاما ماقالا, سۇحبات, حابار جاريالانعانىن سانامالاپ شىعۋدىڭ ءوزى وڭاي ەمەس. ءوز باسىم ول تۋرالى 1996 جىلدان بەرى «نامىس نايزاعايى» اتتى دەرەكتى حيكايات, «ءور نامىستى ءوز ۇلىڭ», «نۇر جاۋسىن ساعان, نۇرتاي!», «سەگىز قىرلى سابيليانوۆ», «نامىسكەر», ت. ب. ماقالالار جازىپپىن. مەن ونىڭ ومىردەگى ماقسات-مۇراتىن, ءتىرشىلىكتەگى تانىم-ءتۇسىنىگىن ءبىرشاما زەرتتەگەن سياقتىمىن.
قايىرىمدى قازاق. باسقالاردى بىلمەيمىن, مەنىڭ ۇعىمىمدا ونىڭ تۇلعاسىن تانۋ – قايىرىمدىلىق قاينارىنان باستالادى, قايىرىمدىلىق قاعيداسىنا نەگىزدەلەدى. 1992 جىلعى 13 اقپاندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە «العاشقى قارجى اۋدارىلدى» دەگەن شاعىن حابار شىعىپتى. بۇدان 20 جىل بۇرىن. وندا جەلتوقسان قۇرباندارىنا ەسكەرتكىش ورناتۋعا قوعامدىق قور اشىلعالى جاتقانى, ال سوعان العاشقى بولىپ «سارىارقا» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ باس ەسەپشىسى نۇرتاي سابيليانوۆ ءوز قالتاسىنان 1000 سوم سالعانى جازىلعان. بۇل ونىڭ قوعامدىق وي-پىكىرگە قوزعاۋ سالاتىن ەڭ العاشقى قايىرىمدىلىق كومەگى بولاتىن. بۇل كەزدە جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن بەرى التى جىل وتسە, تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا ءالى ءبىر جىل دا تولعان جوق ەدى. جەلتوقساندىقتار ءۇشىن جانى شىرقىراپ جاساعان بۇل سەنىمدى دە باتىل قادامى كەزدەيسوقتىق ەمەستىگىنە ۋاقىت ءوزى كوز جەتكىزدى. نۇرتايدىڭ العاشقى قايىرىمدىلىق كومەگىن جەلتوقساندىقتارعا ارناۋىنىڭ وزىندە ۇيلەسىمدى ءسايكەستىك بارى بايقالادى. ءويتكەنى, 1986 جىلعى ىزعارلى جەلتوقساندا الاڭعا شىعىپ, اقىرىپ تەڭدىك سۇراعانداردىڭ ءبىرى – وسى نۇرتاي سابيليانوۆ بولاتىن.
ونىڭ ءومىربايانى ءوزىنىڭ مىڭداعان زامانداستارى سياقتى, قاراپايىم اۋىل تىرشىلىگىنەن تامىر تارتقان. شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اياگوز اۋدانىنداعى شىنقوجا باتىر اتىنداعى اۋىلدا كىندىك قانى تامعان, مەكتەپتە ءبىلىم العان, تۇلەپ ۇشقان ۇياسى. مەكتەپتەن سوڭ تۋعان اۋىلىندا ۇيىمداستىرىلعان كومسومول-جاستار شوپاندار بريگاداسىندا قالىپ, ەڭبەك جولىن «قازاقتاردىڭ ماڭدايىنا جازىلىپ قويىلعان كاسىپ» – قوي باعۋدان باستايدى. قوي باعا ءجۇرىپ, وي دا باعادى. جوعارى ءبىلىم الۋعا, وقۋعا تالپىنىسى العاشقىدا كەدەرگىسىز بولمادى. اسكەردە بورىشىن وتەپ كەلگەن سوڭ دا كوپ قيىندىقتاردى كورە ءجۇرىپ اقىرى ماقساتىنا جەتەدى. الماتى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن بۋحگالتەر-ەكونوميست ماماندىعى بويىنشا ءتامامدايدى. ەڭبەكتەن قول ۇزبەي ءجۇرىپ-اق زاڭگەرلىك ماماندىقتى دا قوسا يگەرەدى. وسىلايشا, ول ءوزىنىڭ كوزدەگەن ماقساتىنا قالايدا جەتۋدى, سول جولدا تاباندىلىقپەن كۇرەسۋدى ءومىردىڭ قايناعان ورتاسىندا شىڭدالا ءجۇرىپ مەڭگەرگەن. كوپ بالالى وتباسىندا ءتالىم-تاربيە العاندىقتان دا بولار (اكەسى ساليح پەن شەشەسى تۇرسىنحان 9 پەرزەنتتى اياعىنان تىك تۇرعىزىپ, ازامات قاتارىنا قوسقان), نۇرتايدىڭ قولىندا باردى قولتىعىنىڭ استىنا تىقپاي, قاسىنداعىلارمەن بولىسۋگە دايار تۇراتىنىنىڭ تۇپكى سىرى تەرەڭدە. ول ەڭ الدىمەن اكە, شەشە مەيىرىمىمەن قوسا, اعانىڭ الاقانىن, اپايلارىنىڭ اينالىپ-تولعانعانىن كورىپ وسسە, ءوزى دە باۋىرلارى مەن قارىنداستارىنا قارايلاسا ءجۇرىپ ەرجەتتى. كورشىگە كومەك, اۋىلداسقا سالەم, اعايىنعا قايىرىم جاساۋدى ول قاراپايىم قازاق اۋىلىنداعى وتباسىندا قالىپتاسقان داعدى-ءداستۇردەن الدى. قانىنا ءسىڭىرىپ, ميىنا توقىدى. ول بالا جاستان-اق مىنا ومىردە ادامدار ءبىر-بىرىنە كومەككە ۇمتىلىپ, قيىندىقتا قولۇشىن بەرىپ, تارىققاندا ءجاردەم جاساپ, قايىرىمدىلىق پەن قامقورلىق ارقىلى سەلەبەسىپ, ءبىر-بىرىنە سۇيەنىپ عۇمىر كەشەدى دەپ وي تۇيگەن. ەسەيگەن سوڭ سول ويىن ۇنەمى جۇزەگە اسىرۋمەن بولدى.
اۋىلىنا ءجيى بارىپ, ەل ءىشىندەگىلەردىڭ ەسەن-ساۋلىعىنا قۇلاعى تۇرىك جۇرەتىن نۇرتايدى «قاراپايىم شارۋا ادامدارىنىڭ تۇرمىس احۋالىن قالاي جاقسارتۋعا بولادى؟» – دەيتىن ساۋال ءجيى مازالايتىن. سوندايدا ەل اماناتىن ارقالاپ, بيلىكتىڭ جوعارعى بۇتاقتارىنىڭ ءبىرى – پارلامەنتتە وتىرىپ, جەرلەستەرىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن جەتكىزىپ, شاعىن اۋىلدارداعى, شالعاي ەلدى-مەكەندەردەگى قوردالانىپ قالعان پروبلەمالاردى شەشۋگە كومەگىمدى تيگىزسەم دەپ ارماندايتىن. ارمانداعان جاقسى, ارينە, ال ول ارمانىڭدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولى كۇردەلى دە بۇرالاڭ ەكەن. ول الدىمەن جوعارعى كەڭەسكە, سودان سوڭ پارلامەنت ماجىلىسىنە دەپۋتاتتىققا ۇمىتكەر بولىپ, ءتورت رەت سايلاۋعا ءتۇستى. سەمەي وڭىرىنەن – اياگوز, جارما, ءۇرجار اۋداندارىنان. ون جىلعا (1994-2004) سوزىلعان كۇرەس اقىرى جەڭىسپەن اياقتالدى.
2003 جىلى ءوزى تۋىپ-وسكەن شىنقوجا اۋىلىندا مادەنيەت ءۇيىن قالپىنا كەلتىردى. مول قارجىسىن جۇمسادى. اراعا ءۇش جىل سالىپ ءۇرجار اۋدانىنداعى ەلتاي اۋىلىندا ءساندى دە سالتاناتتى مادەنيەت ءۇيىن ىسكە قوستى. بۇدان كەيىن دە مۇنداي قايىرىمدىلىق كومەگى جالعاسىپ جاتتى. ءالى ەسىمدە, شىنقوجا اۋىلىنداعى مادەنيەت ءۇيىنىڭ اشىلۋى نۇرتاي ساليح ۇلىنىڭ جەرلەستەرى ءۇشىن زور قۋانىش بولعانىن ءوز كوزىمىزبەن كوردىك. رەسپۋبليكالىق «ەگەمەن قازاقستان», «انا ءتىلى», «جاس الاش», ت. ب. گازەتتەردىڭ باس رەداكتورلارى, ەل ىشىندەگى تىلشىلەرى قاتىسقان جيىننىڭ جاڭعىرىعى جالپاق قازاقستانعا تاراپ جاتتى. اۋىلداعى مادەنيەت ءۇيىنىڭ شاعىن كىتاپحاناسىنا سوناۋ الماتىدان اكەلىنگەن قانشاما جاڭا, قۇندى كىتاپتار – رۋحاني بۇلاقتىڭ كوزى اشىلعانىنداي اسەر قالدىرعان. مادەنيەت ءۇيىنىڭ ءىشىن زاماناۋي تەحنيكالىق قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتتى.
نۇرتاي سابيليانوۆ سەمەي وڭىرىندەگى اياگوز, ءۇرجار, جارما اۋداندارىنداعى ءجۇز شاقتى مەكتەپكە دەپۋتات بولىپ سايلانباي تۇرىپ-اق قولۇشىن بەرىپ, ءارتۇرلى دارەجەدە دەمەۋشىلىك جاساعان ەكەن. ال حالىق اماناتىن ارقالاعان جىلداردا بۇل كومەكتىڭ اياسى ءتىپتى كەڭەيە ءتۇستى. دەپۋتاتتىق مانداتقا ءۇش رەت قاتارىنان يە بولعان سوڭعى سەگىز جىلدىڭ ءىشىندە ول سول باستاپقى جۇمىس داعدىسىن وزگەرتكەن جوق. حالىقپەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولامىن دەپ ءۇيىپ-توگىپ ۋادە بەرىپ, سايلانىپ العان سوڭ اۋىلعا اتباسىن بۇرمايتىن دەپۋتاتتار دا جوق ەمەس. نۇرتاي ساليح ۇلىنىڭ پارلامەنت ماجىلىسىندەگى جۇمىستاردان قولى قالت ەتىپ بوساي قالعاندا اۋىل-اۋىلدى ارالاپ كەتەتىنىنە بوي ۇيرەتكەن سايلاۋشىلارى ونى ءتىپتى قاشان كەلەدى دەپ اسىعا كۇتىپ وتىراتىن بولعان.
نۇرتاي ساليح ۇلى شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى كۇرشىم اۋدانىنان ەڭ ۇزدىك 33 وقۋشى مەن 30 مۇعالىمدى استانا قالاسىنا ءوز قاراجاتىن جۇمساپ شاقىرىپ, اڭىز قالانىڭ عاجاپ كەلبەتىمەن تانىستىرىپ, پارلامەنت ۇيىندە شالعاي تۇكپىردەگى اۋىلدان كەلگەن وقۋشىلار مەن مۇعالىمدەردى, ارىپتەستەرىمەن بىرگە قابىلدادى, بۇل عانيبەت قوي. كەيىن بۇل شارا دا جالعاسىن تاۋىپ جاتتى. ول اي ساناپ اجارلانىپ, جىل ساناپ قۇلپىرىپ كەلە جاتقان وتانىمىزدىڭ جۇرەگى – استاناعا سوعىس, ەڭبەك ارداگەرلەرىن, تەمىرجولشىلاردى, «ناۋالى» بالالار ۇيلەرىندە تاربيەلەنىپ جاتقان, اتا-انا قامقورلىعىنان تىس قالعان بالالاردى, شىنقوجاداعى ءوزىنىڭ ۇستازدارىن, مۇعالىمدەردى, ت.ب. ارنايى شاقىردى. سول وقۋشىلار كەيىن ءبىلىم قۋىپ استاناعا كەلسە, ستۋدەنتتىك جىلدارىن اڭىز قالادا وتكىزسە, نۇرتاي اعالارىنىڭ قايىرىمدىلىعىن ايتا جۇرەر-اۋ. ال مۇعالىمدەردىڭ ءجونى ءتىپتى ءبولەك. ءار شاكىرتكە نۇرتايداي ازامات بولىڭدار دەپ ۇلگى ەتەر-اۋ. نۇرتاي ساليح ۇلى بىردە گازەت ءتىلشىسىنە: «مەن وڭاي جولمەن داۋلەت جيناعان ادام ەمەسپىن. مەملەكەتتىك قىزمەتتە ىستەپ, جەكەشەلەندىرۋگە قاتىسقان جوقپىن. سىبايلاس جەمقورلىققا دا, كولەڭكەلى ەكونوميكاعا دا قاتىسىم جوق. بيزنەستە زاڭدى اتتاپ وتپەگەنىمدى تاعى ايتامىن. ازدى-كوپتى بار ادام بولسام, ونىڭ ءبارى ەڭبەكپەن, ءبىلىممەن, ومىرگە دەگەن دۇرىس كوزقاراسپەن كەلگەن. قازاقتا دا بولۋ كەرەك قوي» – دەپ جاۋاپ بەرگەنى بار.
قازاق بالاباقشالارى مەن قازاق مەكتەپتەرىنىڭ تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى جىلداردا كوپتەپ اشىلۋى كوڭىل قۋانتسا دا, اناۋ مينيستر, مىناۋ اكىم, سوناۋ دەپۋتات بالاسىن ياكي نەمەرەسىن قازاق مەكتەبىنە اپاردى دەگەندى ەستي الماي, دىڭكەمىز قۇرىدى. ال نۇرتاي ساليح ۇلىنىڭ ءتورت بالاسىنىڭ (اكەجان, نۇرلان, سارا, اياگۇل) ۇشەۋى قازاق مەكتەبىندە وقيدى, ءتورتىنشىسىن دە قازاقشا وقىتپاقشى. بۇل رەتتە دە ول ءسوزى مەن ءىسى ءبىر جەردەن شىعاتىن ازامات ەكەنىن دالەلدەگەن. ول پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ كەزەكتى ءبىر وتىرىسىندا: «كىم دە كىم مەملەكەتتىك تىلگە قارسى بولسا, سول ادام مەملەكەتكە, مەملەكەتتىڭ بولاشاعىنا قارسى» دەپ كەسىپ ايتتى. سەبەبى, بيلىك بۇتاقتارىندا انا ءتىلىن – مەملەكەتتىك ءتىلدى مەنسىنبەيتىندەر ءالى دە سىرەسىپ وتىر. نۇرتاي كۇيىنسە, وسىعان كۇيىنەدى.
قولى اشىق, جۇرەگى جومارت جاندار ءۇشىن «باۋىرجان» قوعامدىق قايىرىمدىلىق قورى ۇيىمداستىرعان «التىن جۇرەك» سىيلىعى «ءبىلىمدى دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن» نوميناتسياسى بويىنشا نۇرتاي ساليح ۇلى سابيليانوۆقا العاشقىلاردىڭ قاتارىندا بەرىلگەنىن دە ادىلەتتى شەشىم دەپ بىلەمىز. كەيىننەن ءوزى دە «التىن جۇرەك» جەڭىمپازدارىن قۇتتىقتاپ تۇرىپ: «جۇرەك قالاۋىمەن كورسەتىلگەن قايىرىمدىلىق – حالىققا دەگەن قۇرمەت. قالتالى ازامات حالقىنا كومەگىن كورسەتىپ ءجۇرۋى كەرەك. مۇنىڭ ءوزى ادالدىق» – دەگەن بولاتىن. ول «التىن ءجۇرەكتى» الاتىن جىلى (2010) 12 ميلليون تەڭگەدەن استام قارجى جۇمساپ, قايىرىمدىلىق ءىس-شارالارىن ۇيىمداستىرعان ەكەن. مىسالى, شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى جالپى ءبىلىم بەرەتىن 14 مەكتەپكە, اياگوز اۋدانىنداعى ءۇش بالاباقشاعا, ءۇرجار اۋدانىنداعى بالالار ۇيىنە, اياگوز اۋدانىنىڭ ءمادەنيەت اۋىلىنداعى مەشىتكە, «سەمەي تاڭى» وبلىستىق گازەتىنە, «جەلتوقسان اقيقاتى» پاتريوتتىق قوزعالىسى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنە, سونداي-اق, ستۋدەنتتەرگە, سپورتشىلارعا, پەداگوگتەرگە, تەمىرجولشىلارعا, جاستارعا جانە جەكەلەگەن ادامدارعا قارجىلاي كومەك كورسەتكەن. ون ستۋدەنتكە جىل سايىن بەرىلەتىن شاكىرتاقى تاعايىنداعان.
ابزال ازامات, جومارت جاننىڭ جۇرەگىن جارالاپ, اققا كۇيە جاققىسى كەلگەندەر دە بولعان. ونداي ساتتەردە ن. سابيليانوۆ ءوزىنىڭ ۇستامدى, تاباندى, ماقساتكەر قالپىندا قالا بەرەدى. ول جەكە باسىنىڭ مۇددەسىن عانا ويلايتىنداردان ءاردايىم بيىك. شىن ءمانىندە حالىقتىڭ ورتاسىنان شىعىپ, قاراپايىم قالپىندا ەلدىك مۇراتتارعا قىزمەت ەتىپ كەلەدى.
2011 جىلعى 2 ناۋرىزدا ۇلىبريتانياداعى ەۋروپا بيزنەسى قاۋىمداستىعىنىڭ نوميناتسييالىق كوميتەتى ءماجىلىس دەپۋتاتى نۇرتاي سابيليانوۆقا كورولەۆا ۆيكتوريا مەدال-القاسىن تاپسىردى. بۇل ماراپاتقا حالىق قالاۋلىسى الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى ءجۇزەگە اسىرۋ مەن ۇلتتىق ءداستۇرلەردى جاڭعىرتۋداعى جوعارى دەڭگەيدەگى قايىرىمدىلىق شارالارى ءۇشىن ۇسىنىلعان بولاتىن. قازاقستان پارلامەنتى دەپۋتاتتارى اراسىندا تۇڭعىش رەت مۇنداي حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ماراپاتقا يە بولۋ دا مارتەبە, مەرەي
ادىلعازى قايىربەكوۆ.
