زەردە-زەيىنى بولەك قالامگەر

سەنبى, 29 جەلتوقسان 2012 7:16

قولى ۇزاق جىلدار بويعى ستاليندىك كىسەن-تۇساۋدان بوساسىمەن جازۋ-سىزۋىنا ايىرىقشا اشقاراقتىقپەن كىرىسكەندەردەن مەنىڭ العاشقى تانىسقاندارىمنىڭ ءبىرى – فاميلياسى قاجى اتاسى شاشكەنىڭ اتىنا جازىلعانىندا زامانا ىرقىنا ساي ورىسشالاۋ رەڭك الىپ كەتكەن زەيىن جۇسىپبەك ۇلى شاشكين اعامىز ەدى.
ماسكەۋ اكادەمياسىنىڭ ادەبيەت تەورياسى كافەدراسىنىڭ اسپيرانتى كەزىم. نەلىكتەن ەكە­نىن, كافەدرا ماعان ديسسەرتاتسيالىق زەرتتەۋ تا­قىرىبىن بەلگىلەۋدى تىم كەشەۋىلدەتىپ جىبەردى. باستاۋىش پارتيا ۇيىمىنىڭ جينالىسىندا سويلەپ, ءۇش جىلدىق وقۋدىڭ ەكى جىلىن تاۋىس­تىم, وزگە اسپيارانتتاردىڭ بارىنە ديسسەرتاتسيا تاقىرىبى بەلگىلەنگەلى قاشان, ال ماعان كۇنى بۇگىنگە دەيىن زەرتتەپ تالدايتىن ەشتەڭە اتالعان جوق دەپ رەنىش ءبىلدىردىم.

سەنبى, 29 جەلتوقسان 2012 7:16

قولى ۇزاق جىلدار بويعى ستاليندىك كىسەن-تۇساۋدان بوساسىمەن جازۋ-سىزۋىنا ايىرىقشا اشقاراقتىقپەن كىرىسكەندەردەن مەنىڭ العاشقى تانىسقاندارىمنىڭ ءبىرى – فاميلياسى قاجى اتاسى شاشكەنىڭ اتىنا جازىلعانىندا زامانا ىرقىنا ساي ورىسشالاۋ رەڭك الىپ كەتكەن زەيىن جۇسىپبەك ۇلى شاشكين اعامىز ەدى.
ماسكەۋ اكادەمياسىنىڭ ادەبيەت تەورياسى كافەدراسىنىڭ اسپيرانتى كەزىم. نەلىكتەن ەكە­نىن, كافەدرا ماعان ديسسەرتاتسيالىق زەرتتەۋ تا­قىرىبىن بەلگىلەۋدى تىم كەشەۋىلدەتىپ جىبەردى. باستاۋىش پارتيا ۇيىمىنىڭ جينالىسىندا سويلەپ, ءۇش جىلدىق وقۋدىڭ ەكى جىلىن تاۋىس­تىم, وزگە اسپيارانتتاردىڭ بارىنە ديسسەرتاتسيا تاقىرىبى بەلگىلەنگەلى قاشان, ال ماعان كۇنى بۇگىنگە دەيىن زەرتتەپ تالدايتىن ەشتەڭە اتالعان جوق دەپ رەنىش ءبىلدىردىم.

سىن اتاۋلىنىڭ باعاسى ۇشىپ تۇرعان قادىرلى كەزى. ىلە-شالا قورىتىندى جاسالدى. ديسسەرتاتسيانى «كازاحسكي رومان ي سوۆرەمەننوست» دەگەن تاقىرىپتا جازاتىن بولدىم. وسىنىڭ الدىندا عانا الماتىدا ەۆگەنيا ليزۋنوۆانىڭ «سوۆرەمەننىي كازاحسكي رومان» اتتى كىتابى جارىق كورگەن-ءدى. عىلىمي جەتەكشىم, كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇشەسى, دوكتور, پروفەسسور, كوپ ۇلتتى سوۆەت ادەبيەتىنىڭ اتاقتى بىلگىرى, ماكسيم گوركي اتىنداعى الەم ادەبيەتى ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى گەورگي يوسيفوۆيچ لوميدزەمەن اقىلداسقا كەلە, مەنىڭ ديسسەرتاتسيالىق جۇمىسىم ليزۋنوۆا شىعار­ما­سىنا قاي جاعىنان دا ۇقساماۋى ءتيىس دەپ ۇيعا­رىستىق. اتالمىش ەڭبەك قازاق رومانىنىڭ يدەيا­لىق-ەستەتيكالىق ءمان-مازمۇنىن, ادەبي پروتسەس­تەگى ورنىن انىقتاسا, مەنىڭ جۇمىسىم تاقىرى­بى­نا سايكەس قازاق رومانىن ناقتىلى ادەبي-تەو­ريالىق پروبلەماسى تۇرعىسىنان سارالاۋعا ءتيىس.
زاماناۋيلىق (سوۆرەمەننوست) – جەكە دارا يدەيالىق ەستەتيكالىق كاتەگوريا ەسەپتى. رومان – جەكە ءومىر ەپوسى بولعاندا, ءوزى جازىلىپ وتىرعان ۋاقىت تىنىسىمەن ءاردايىم ەتەنە. مۇندا باتىرلار جىرلارىنداي ەپوستىق ديستانتسيا ساق­تال­مايدى. تاريحي تاقىرىپ پا, كەشەگى ۇلى وتان سوعىسى تۋرالى ما, ءجا بولماسا بۇگىنگى ءداۋىر جايىنان با, – قاي تاقىرىپقا جازىلسا دا رومان حح سەزدەن كەيىنگى ءداۋىر تالاپتارىنا قالاي جاۋاپ بەرىپ وتىرعاندىعى تۇرعىسىنان تالدانۋى كەرەك. جارىققا شىققاندارى نەندەي تولعاقتى پروبلەمالارعا نازار تىگەدى, مازمۇنى مەن ءپى­شى­نىندە جاڭالىق, وزگەرىس بار ما, بولسا قانداي, قورامساسىنداعى تيپتەندىرۋ قۇرالدارىن قالاي­شا پايدالانىپ وتىر؟ – ديسسەرتاتسيا مىنە, وسى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋى ءلازىم.
كانديداتتىق مينيمۋمدى تاپسىرا جۇرە, قازاق ادەبيەتى شىعارمالارىن قۇنتتاپ وقۋىمدى ۇزبەگەنمىن. ديسسەرتاتسيا جازۋعا دايارلىق ۇستىندە ەڭبەگىمنىڭ ەكى بىردەي تاراۋىنا تىكەلەي قاتىستى, كەڭەس ۋاقىتىنداعى ەڭ ءوتىمدى تاقىرىپ – رەۆوليۋتسيالىق جانە وندىرىستىك رومان جانرلارىندا جازىلعان «تاڭ اتتى» (1956), «توقاش بوكين» (1958), «تەمىرتاۋ» (1960), «دوكتور دارحانوۆ» (1962) سىندى تۋىندىلاردى تالداپ تەك­سەرۋدى بىردەن جوسپارلادىم. بۇل شىعارما­لار­دىڭ اۆتورى – زەيىن شاشكينمەن قالايدا اقىل­داسۋ كەرەك دەگەن ويدى دا ءبىر بۇيىرىمە جازىپ قويدىم. وعان قامشى بولعان جانە ءبىر جايت – ادەبيەت جانرى جايىنداعى ايتىس-تارتىستارعا ۇدايى بەلسەنە ارالاسىپ جۇرگەندەردەن زەيىن شاشكيننىڭ العىرلىعى, تەوريالىق جاعىنان وزىقتىعى باسقانى قايدام, وزىمە قاتتى اسەر ەتكەن. جاس شاعىندا بەس جىل بويى ماسكەۋ مەكتە­بىندە وقىعانىندا ۋاقىتىن بوس جىبەرمەگەندىگى سەزىلىپ تۇراتىن.
ديسسەرتاتسيانىڭ العاشقى نۇسقاسىن قالايدا 1965 جىلدىڭ اياق شەنىنە دەيىن 4-5 اي شاماسىندا ءبىتىرۋىم كەرەك دەپ ماقسات قويعاندىقتان, الماتىداعى ەكى ايلىق دەمالىس باس المايتىن ۇزدىكسىز جۇمىس ۇستىندە ءوتتى. سول كەزدە عوي زەيىن اعامەن كەزدەسۋدىڭ ءساتى تۇسكەنى.
اباي داڭعىلىنداعى ۇزىننان-ۇزىن سوزىلعان ەڭسەلى كوپ قاباتتى ءۇيدىڭ 25-پاتەرىندە تۇراتىن زەكەڭ جۋرنال ستولشاسىنىڭ قاسىندا الاسالاۋ كرەسلودا جازۋ جازىپ وتىر ەكەن. الدىندا جايىلعان پاراق-پاراق قاعازدارى قالىڭ جۇمىس ۇستىندەگى قاربالاستى ايعاقتايدى. شوت ماڭداي, تومپاقتاۋ وتكىر كوزدى, قۋقىل تارتقان ءوڭى سۋىقتاۋ ادام. بىراق, مەنى كورگەن بويدا ءجۇزى بىردەن جىلىدى. ەرنىنىڭ سۋاعارىنا قويعان ءتورت تەكشە مۇرتىن سۇق ساۋساعىمەن سيپاپ قويىپ, ءسال ك ۇلىمسىرەپ, بەرگەن سالەمىمدى داۋسىن كوتەرە جىلى قابىلدادى. مەنى جاقىن تارتاتىن دوس, جاراندار شەريازدان دەمەي, شەكەن دەۋشى ەدى. بۇل كىسى دە ءسويتتى. ىنىسىندەي جاقىن تارتاتىنىن بىلدىرگىسى كەلگەنى مە, قوسالقى اتىما «جان» دەگەن جالعاۋدى جانە قوستى.
– شەكەنجان! «قازاق ادەبيەتىندەگى رومان جانرى تۋرالى ايتىسقا قاتىسقانىڭ دۇرىس بول­عان. «اڭگىمەنى سۇيىلتىپ المايىق» دەگەن ماقا­لاڭدى وقىدىم…
مۇندايدى ورىس اعايىن «بىكا زا روگا» دەيدى. ءار مينۋتىم ساناۋلى ماعان زەكەڭنىڭ قىسىر اڭگىمە ايتىپ, وتىرىپ الماي, بىردەن ىسكە كوشكەنى قاتتى ۇنادى.
كەيىن جازۋشى مەن ىزدەنۋشى ديسسەرتانت حات جازىستىق. مەن ەكى, ول كىسى – ءۇش دۇركىن. مەنىكى – جازۋىمدى كازگۋ-دە وقىپ جۇرگەندە وقىعان دارىستەردى قاعازعا بۇلجىتپاي تۇسىرەمىن دەپ بۇزىپ العاندىقتان ماشينكادا باسىلادى. قول­مەن سۇيكەكتەتسەم, كەيدە باسقانى قويىپ, ءوز جازعانىمدى ءوزىم تانىماي قالامىن. ال, زەكەڭ ءبىر ءسوزىن سىزباي تاسقا باسقانداي ەتىپ انىقتاپ جازادى ەكەن. ءار قارپىن مولدىرەتىپ تۇسىرەدى. مۇنى ەسكە الىپ وتىرعانىم, ۇيىندەگى اڭگىمە سول حاتتاردا جالعاسىن تاپتى. كەلمەسكە كەتكەن قايران اعالاردىڭ ءار ءسوزى ءبىز ءۇشىن بۇگىندەر باعا جەتپەس اسىل م ۇلىك, قازىنا عوي. بەرگەن اقىل-كەڭەستەرىنىڭ ءبىرىن قالدىرماي, بۇلجىتپاي تۇگەل تۇسىرسەم بە دەيمىن.

ءار عىلىمنىڭ ءوز ءتىلى, سوزدىك قۇرامى, لەكسيكاسى, قالىپتاسقان ويلاۋ جۇيەسى بولادى. بۇعان دەيىن وچەرك, فەلەتون, باسقا دا گازەت جانرلارىمەن كوپ اينالىسقان مەن, ادەبيەتتانۋعا كەلگەندە باس كەزىندە ءار قادامىمدى ساناپ باسقانداي حالدە ءجۇردىم. ال, زەكەڭ ءتىس قاقتى ادەبيەت­تانۋ­شى دا. نە ماسەلە قوزعا, بىردەن سايراي جونەلەدى. جانە ايتقانىنىڭ ءبارى كوزى موليگەن ديسسەر­تانت­تىڭ «قىشىعان جەرىنەن» تيەدى. اسىرەسە, كوركەمدىك فورمانى سارالاۋ جاعىنا كەلگەندە ماسكەۋدىڭ تالاي قاسقا جايساڭ عالىمدارىنان كەم سوقپايتىنى قايران قالدىرادى.
كوكەيدە جۇرگەن سۇراعىمنىڭ ءبىرى «توقاش بوكين» رومانى تۋرالى ەدى. ساۋالىمدى جايىڭقىراپ قويدىم.
– توقاش بەينەسى بوياۋى قانىق شىققان. وعان داۋىم جوق. ناعىز «جانىپ تۇرعان جالىندى وت». بىراق, سويلەگەن سوزدەرى تىم قاراپايىم, كەلتەلەۋ مە, قالاي؟ بيىك ينتەللەكت ادامى اۋىر سالماقتى وي شىتىرمانىنا بەرىلمەۋشى مە ەدى؟ وسىدان بارىپ, رومان مەن ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ ۇندەس­تىگى قانداي دارەجەدە؟– دەگەن سۇراق تۋادى…
ۋاي دەرسىڭ, سوندا عوي زەكەڭنىڭ ءسوزدى فونتانشا اتقىلاتقانى. ءوز باسىم كەيدە اۋزىما ءسوز تۇسپەي ويىمدى قوجىراتىپ الامىن. ال, زاكەڭ ۇشقىر تۇلپارداي بىردەن كوسىلە جونەلەدى ەكەن. جانە ارتىق ءسوز شىعىندامايدى. ءبارى ساناۋلى, شوتقا قاققانداي ەسەپتەۋلى.
– شەكەنجان, باۋىرىم! جازۋشىنىڭ ىعىن ەسەتىن سۇراق قويماعانىڭدى قۇپ كورەمىن, – دەپ, سىن كوتەرە بىلەتىنىن سەزدىردى. سونان سوڭعى ايت­قا­نى: اۆتورمەن اقىلداسقانىڭ – ءجون-جوسىقتى ءبى­لەتىندىگىڭ. كوپ نارسەدە جاردەمىم بولۋعا ءتيىس. ىشتەن شىققان شۇبار جىلان, كوپ جايدى باس­قا­دان ارتىق بىلەم. ال, پىكىرىمدى قابىلداۋ, قا­بىل­داماۋ, ول – ءوز ىقتيارىڭدا, – دەپ, ءبىراز تىنىستادى. سونان سوڭ رومانىنىڭ جازىلۋ مانەرى­نە كوشتى.
– «توقاش بوكين» اتتى رومانىمنىڭ ءار تاراۋىن مەن كەيىپكەرلەردىڭ ءبىرىنىڭ اسەرى ارقىلى بەرۋگە تىرىستىم. سوندىقتان ونىڭ وي-سەزىمى ەلى­مىز باسىنان كەشىپ جاتقان وقيعالارمەن ايىر­عىسىز جۇپتاستىقتا بەرىلەتىنى تابيعي نارسە. ءبىر تاراۋدى ءۇش-ءتورت گەرويدىڭ كوزىمەن بايانداۋدان وقىرماننىڭ اسەرى الا-قۇلا بولاتىنى داۋسىز. گالينا نيكولاەۆانىڭ «جولداعى شايقاس» رومانى («بيتۆا ۆ پۋتي») وسى جاعىنان كەمشىن. وندا وقيعا ءبىر كەيىپكەردىڭ كوزىمەن سۋرەتتەلىپ وتىرادى دا, كەنەت ونى قالدىرىپ باسقا گەرويدىڭ اۋزىنا قاراتادى, سونان سوڭ باستاپقىسىنا قايتا ورالادى. بۇل ءتاسىل تىم ءجيى قولدانىلادى دا, روماننىڭ وقىلۋىن اۋىرلاتادى.
مەن گەرويدىڭ ءوزى ءىشىن ءوزى اشۋىنا كوپ ءمان بەرەمىن. ىشكى مونولوگسىز وبراز قان-ءسولسىز شى­عادى. ءتىپتى قاتىپ-سەمگەن قۋىرشاق ءتارىزدى بولادى, حاراكتەرى وزگەرىپ وسپەيدى دەپ ايتار ەدىم. بۇل – ءبىر. ەكىنشى, جاعىمدى باس كەيىپكەردىڭ ىشكى مونولوگى اۆتورلىق شەگىنىستى اۋىستىرا الادى. سونىسى ءتيىمدى. اۆتوردى ورىنسىز ۋاعىزشىل­دىقتان بوي تارتقىزادى. ول شىعارما وقيعالا­رىنا ارالاسا بەرسە, وقۋشىسىنىڭ سەنىمىنەن ايىرىلىپ قالۋى مۇمكىن.
وسى تۇستا زەكەڭ ءوز زامانىنىڭ ادەت-عۇرپىنا ساي ەنگەلسكە جۇگىندى. ءسوزىن ورىسشاسىنان اۋدارماي سول كۇيىندە كەلتىردى: «چەم بولشە سكرىت ۆزگلياد اۆتورا, تەم ەتو لۋچشە دليا پرويزۆەدەنيا يسكۋسستۆا».
– ىشكى مونولوگتى, – دەدى جازۋشى ودان ءارى, – مەن ءۇشىنشى جاق ارقىلى جەتكىزۋگە ۇمتىلدىم. ياكي گەروي ءوزى تۋرالى ءۇشىنشى جاقتان سويلەيدى. كەيدە ادام وزىنە ءوزى: «ءاي, زەيىن, سەنىڭ بۇل نە ەتكەنىڭ؟» – دەمەۋشى مە ەدى. باسقا امال – ءبىرىنشى جاقتان: «مەن مۇنىمەن كەلىسپەيمىن» دەگەن ءتارىزدى.
ستەندال ءبىر كەزدە قىسقا, اناتوميالىق جىلىكتەۋ ستيلىندە جازاتىن قالامگەرگە سىيلىق بەرەر ەدىم دەپ قيالدانادى ەكەن. قىسقا جازۋ –قاراپايىمدىلىققا جاتپايدى, – دەپ ەندى مەنىڭ قويعان سۇراعىمداعى سىنعا جاۋاپ قايتاردى. – قىسقا سويلەمنىڭ قارى بۇلشىقتى بولادى, دەدى. ءسوز تاستاسى دا ەبدەيلى, شيراق شىعادى. «ۆ ناشەي پروزە ۆسە ەششە زانيماەت مەستو ۆوستوچنايا ۆيتيەۆاتوست, ينوگدا يازىك پوەزي ۆىرىۆاەتسيا ۆ ستروي رەچي پروزايكا», – دەپ ورىسشالادى. كوزىمە كوزىن قاداپ, سوندايدان ساق بول دەگەندەي سۇق ساۋساعىن كوتەردى:
– كەي-كەيدە, جاس سىنشىلاردىڭ پسيحولوگيا­لىق تالداۋدىڭ ءجونى سولاي ەكەن دەپ كوپ ءسوز­دىلىككە, باستاۋىشى مەن بايانداۋىشىنىڭ ارالى­عى كوش جەر, ەزىپ كوپىرىپ مىلجىڭدىققا سالىناتىن جازۋشىنى دارىپتەيتىنى بار. سوعان اباي بولۋعا كەرەك. زامانا اعىنىمەن ەسەپتەسپەسكە بولمايدى. سول رەۆوليۋتسيانى سۋرەتتەگەن رومانداردا, شولوحوۆتىڭ «تىنىق دونىنداعى» گري­گوريدىڭ نەمەسە «كوتەرىلگەن تىڭداعى» داۆىدوۆ پەن ناگۋلنوۆتىڭ ءسوزى قانشالىقتى «ينتەللەكتۋالنو» شىققان؟ جالاڭ سوتسيولوگيزمگە ۇرىن­باۋدىڭ وزىمە تاپقان امالىن ايتايىن. يگور ساۆۆين ەكەۋمىز «بوكين» بويىنشا كينو­ستسەناري جازدىق. ماسكەۋدىڭ كينو قايراتكەرلەرى تالقىلاۋ ۇستىندە ءبىزدىڭ گەرويىمىز توقاش بوكيندى ادامگەرشىلدىگى ءۇشىن ماقتاسا, مۇنىڭ ءوزى, ءسوزسىز, جوعارىدا ايتقانىمدى راستايدى…
سونسوڭ كۇلە وتىرىپ جانە ەسكەرتكەنى: شى­راعىم, سىنعا سىن ايتتى دەپ رەنجىمە. جاڭا ازىردە «ءسىزدىڭ گەرويلارىڭىزدىڭ وي كوڭىلىندە ءوز-وزىمەن ەكى جاق بوپ سويلەسۋىن, نە باسقا بىرەۋ­مەن ويشا ءسوز جارىستىرۋىن ىشكى مونولوگ دەۋدەن گورى ىشكى ديالوگ دەسە قالاي بولادى؟» – دەدىڭ. بۇل سەنىڭ ءوز تاپقانىڭ. ونىڭا كەلىسەمىن…
وسى تۇستاردا زەكەڭنىڭ جوتەلى كۇشەيىپ بارا جاتقان سوڭ سۇراعىمدى كىلت دوعاردىم. ءبىر وكپەسىن وپەراتسيا جاساپ الىپ تاستاعان دەپ ەستىگەنمىن. جانە ءشاي دا كەلىپ قالعان ەدى.
زەكەڭە ەندىگى سۇراقتارىمدى ماسكەۋگە بار­عاندا حات ارقىلى جازىپ جىبەرەتىنىمدى ايتتىم. قويعان شارابىنىڭ ءبىر ريۋمكاسىن عانا ءىشتىم. ىشەر الدىنداعى توستىمدى قىسقا قايىردىم.
– قادىرلى زەيىن اعا! بەتى ارشىلعان قاينارداي, تۋعان حالقىڭىزدىڭ رۋحاني سۋسىنىن ءالى دە تالاي قاندىرىپ, بويىنا قۋات, كەۋدەسىنە جىگەر بەرەتىنىڭىزگە كامىلمىن. تەك اللا جار بولسىن! توزاقتان جۇقتىرعان دەرتتەن ساۋىعىپ كەتىڭىز. ءجۇز جاساڭىز!
زەكەڭ راحمەتىن ايتا وتىرىپ باسىن شايقادى. ماعجان اقىن ايداۋدا ءجۇرىپ فەلدشەر مامان­دىعىن الىپتى. مەنىڭ يتجەككەندە تىندىرعان شارۋام – دارىگەر ديپلومىنا يە بولدىم. سونىڭ جاقسى جاعى – ءوزىمدى ەمدەۋ تاسىلىنە جەتىكپىن. جامانى – ەندى قالعان ساپارىمنىڭ شولاق شاقىرىمىن شامالايمىن. ارينە, ءتىرى قالعا­نىم­نىڭ ءوزى ولجا. قولىما قالامىمدى قايتارى­سىمەن ازىن-اۋلاق بىردەڭە ىستەگەن سياقتىمىن. سوعان دا شۇكىرشىلىك. مەنىمەن ءبىر كامەرادا رەس­پۋبليكا جوعارعى سوتىنىڭ باسشىسى جاتتى. سول اعا اقىل قوستى:
– قاراعىم, باسىڭ جاس. جيىرما بەستەسىڭ. كۇش-قايراتىڭ دەر شاعىندا. سوندىقتان ۇزىن ەتەكتىلەردىڭ (نكۆد جەندەتتەرى.– ش.ە.) ۇرىپ سوعىپ, شىبىن جانىڭدى كوزىڭە كورسەتكەنىنە قالايدا شىداس بەر. ايىپتىمىن دەپ قول قوي­دىڭ-اق, شارۋام ءبىتتى دەپ ەسەپتە.
ءبىر كۇنى يتشە تەپكىلەگەننەن ەسىمنەن تانىپ قالىپپىن. كامەراعا سۇيرەپ اكەلىپ تاستاعان بولۋعا كەرەك. كوزىمدى اشسام, ۇسقىنى جۇرەك سۋىلداتار سايتان با, جىن با, الدەنە نە, ماعان كوزى شاقىرايا قاراپ جاتىر. تالىپ كەتىپپىن. ەسىمدى جيعاندا بارىپ ءتۇسىندىم. بۇل كامەرانىڭ ءبىر قابىرعاسى اينا ەكەن. الگى زارەمدى ۇشىرعان ۇسقىنسىز جالماۋىز – ءوزىم ەكەم… اباي ءسوزىن وزگەرتىڭكىرەپ ايتقاندا, سول قۋعىن-سۇرگىننىڭ تاباننان ءوتىپ ماڭدايىڭا جەتىپ قۇرىستىراتىن سىزى بوستاننىڭ راحاتىنا بەلشەڭنەن باتىپ جۇرسەڭ دە قالمايدى ەكەن…
قوشتاساردا زەكەڭنەن «دوكتور دارحانوۆ» رومانىنىڭ ورىسشاعا اۋدارىلعان قولجازباسىن سۇراپ ەدىم, ول: «بۇل شىعارمامنىڭ ءتارجىماسى جايىندا ساتسىزدىككە ۇشىرادىم. ماسكەۋدە سەمەن دەگەن اۋدارماشىم ەكى جىل ۇستاپ, تۇك ىستەمەگەن سوڭ ءوزىم قايتىپ الىپ, الماتىدا جەرلەس جازۋشىمىز كۋزمينگە جاساتىپ جاتىرمىن. ال, ەكىنشى داناسى – جاڭاعى ايتقان سەمەندە. سوعان بارىپ ەركىنە قويماي قايتارىپ ال. ماعان جىبەرەم دەپ, جىبەرمەي الداپ ءجۇر», – دەدى. كەيىن حاتىندا الگى اۋدارماشىنىڭ ءۇيىنىڭ ادرەسىن, تەلەفونىن جازىپ جىبەردى. تەك ەسكەرتكەنى: بىراق, سەن تەلەفون سوقساڭ رومان كەرەك ەدى دەپ ايتپا. زەيىننىڭ سىزگە بەرگەن حاتى بار ەدى دە. ايتپەسە, تاڭەرتەڭ ساعات سەگىزدە تۋرا جەتىپ بار دا ورنىنان باس… نە قىلسا دا سول قولجازبانى الماي قويما. «دارحانوۆتى» ماسكەۋدە ءبىر ۇلكەن جۋرنال باسامىز دەپ وتىر. ەندىگى ماسەلە – اۋدارماشىدا.
اعانىڭ ايتقانىن ەكى ەتكەنىم جوق. بىراق, تاپسىرماسىن ورىنداۋدىڭ ءساتى تۇسپەدى. ەشتەڭە وندىرە الماعانىمدى ايتىپ حات جازدىم. جانە جازۋشىنىڭ تۆورچەستۆولىق شەبەرحاناسى حا­قىن­دا ءوزارا اقىل قوسىسۋ رەتىندە بىرەر پىكىر ايتقان بولدىم.
«ارداقتى زەينەكە!
ايتقان سەمەنىڭىزگە باردىق. اپىراي, نەتكەن بەزەر: ءتىلىن شايناپ ماڭىنا جۋىتار ەمەس. مەنىكى انشەيىن بوسقا دالاقتاۋ بولدى. «زەينۋ يا ۆ پيسمە ۆسە ناپيسال…», بالەن-باشتۇگەن دەپ, مەنى قويىپ ءسىزدىڭ وزىڭىزگە دە «دارحانوۆتىڭ» پودستروچنيگىن بەرە المايتىنىن ايتتى. ەندى «درۋجبا نارودوۆ» جۋرنالىنداعى جولداستار­دىڭ وزدەرىن سالىپ كورمەسەم…
زەينەكە! سىزگە ءبىر قۋانىشتى حابار ايتقالى وتىرمىن. ءسۇيىنشىسى وزىمدىكى. كەشە «درۋج­با­نىڭ» ۋاقىتشا باس رەداكتورى سالاحيانمەن ءجۇز­دەستىم. ءسىز تۋرالى سۇراستىرا كەلە, رەداكتسيا پورتفە­لىندە جاس جۇمىسشىلاردىڭ ومىرىنەن ء(سىرا, «ءومىر تىنىسى» بولۋ كەرەك) ءبىر پوۆەسىڭىز جاتقانىن, وزدەرىنىڭ جاريالايتىن ويى بار ەكەنىن ايتتى.
سودان اڭگىمەمىز بىرتە-بىرتە ءسىزدىڭ تۆورچەس­تۆو­ڭىزعا اۋىستى. «ەگو كراسكي سليشكوم ودنووبرازنى». گەرويلارىن سۋرەتتەگەندە اق پەن قارا بوياۋدى عانا قولدانادى دەدى… مەن داۋلاسىپ قايىردى قايتەسىز؟ – دەدىم. جالپى وسى جونىندە ءوزىڭىز نە ايتار ەدىڭىز؟…»
كوپ كەشىكتىرمەي 1966 جىلعى 2 قاڭتار كۇنى جازعان جاۋاپ حاتى كەلدى. سودان ءۇزىندى:
«شەكەنجان!
قولىڭدى قىستىم.
… «تەمىرتاۋ» جايىندا ءبىر اۋىز ءسوز. بۇل رومان ۇلكەن ايتىس, تالاس تۋدىردى. سونىڭ ءوزى روماننىڭ كۇشتىلىك جاعى ما دەيمىن. شىعارما وي تۋدىرادى, العا جەتەلەيدى. بىرىڭعاي بوياۋ دەگەنى دۇرىس ەمەس, ول روماندا ءبىر بوياۋمەن سۋرەتتەلگەن ءبىر-اق ادام بار. ول – ءمۇسىلىم. بىراق, ىسكە كەلگەندە ول – شەبەر, قاۋىرت ىستەيدى. جۇ­مىسقا بەرىلگەن, ىسىلعان ينجەنەر. ول جۇرتتىڭ ءبارىن دامەش قۇساتىپ قۋعىنداي بەرمەيدى. سوڭىنان ءوزىن جاقتايتىن توپ تا ەرتەدى. گوركوم حاتشىسى دا سەنەدى. سوندىقتان ءبىر بوياۋ دەگەنى مەنىڭ ادەبيەتشى پروتيۆنيكتەرىمنىڭ شىعارىپ الىپ جۇرگەن دالەلسىماعى… دامەشتىڭ مىنەزىنە ق ۇلىق سالىپ, تالداپ قاراشى: وتكىر دە باتىل, ءبىلىمدى دە جاڭاشىل. ەكىنشى جاعىنان ءتيىستى جەرىندە ايەلدىك مىنەزدىڭ سالدارىنان تولقىپ, ۇيالىپ شەگىنىپ تە قالادى. كوز جاسىنا دا يە بولا الماي قالادى. ءوزىڭ ايتقان قايىر شە؟
جاقىندا دومبروۆسكيدىڭ پەرەۆودى شىعا­دى. سونى ءوزىڭ دە, لوميدزەگە دە وقىت. روماننىڭ قازاقشا تەكستىنە جاقىن».
بۇل ۇزىندىگە ءبىراز تۇسىنىك بەرە كەتەيىن. ا.سام­سونيا جاساعان «تەمىرتاۋ» رومانىنىڭ ال­عاشقى اۋدارماسى 1964 جىلى بلكجو ورتالىق كوميتەتىنىڭ «مولودايا گۆارديا» باسپاسىنان جا­رىق كوردى. اۋدارماسىنداعى كىناراتتارعا قارا­ماس­تان (ورىنسىز قىسقارتۋلار, ويدى بۇرمالاۋ), 65 مىڭ دانا تيراجبەن شىققان, تارتىمدى وقى­لا­تىن, جازۋشىنىڭ ءوز تىلىمەن ايتقاندا «وي تۋدىراتىن, العا جەتەلەيتىن», ارقيلى پىكىر تۋعىزاتىن كىتاپ تەز تاراپ كەتتى.
كىتاپقا كوز سالساڭىز, بۇگىن دە ويعا شومدىرادى. كەشەگى الىپ دەرجاۆا – كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋىنىڭ تۇپكى سەبەپتەرىنە قانىعا تۇسەسىز. جاس ينجەنەر دامەشتىڭ حاتىندا كوتەرىلگەن تەحنيكالىق پروگرەسس ماسەلەسى قازاق جازۋشى­سىنىڭ ءسوز ساپتاۋىندا ەلدىڭ بىلايعى تاعدىرىن شەشەتىن ماسەلە. رومانداعى تارتىس دامەش جەڭىسىمەن اياقتالادى. «قازاقستان ماگنيتكاسى» اتالاتىن الىپ مەتاللۋرگيالىق زاۆودتىڭ ديرەكتورى قايىر عاشىعى دامەشتى سۇيسە دە, كوپ ۋاقىت بويى باس ينجەنەر, كەرتارتپا ءمۇسىلىمدى قولدايدى. تەك سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ پلەنۋمى تەحنيكالىق پروگرەسس ماسەلەسىن قاراعان جەردە عانا جيىرما شاقتى جىل بويى كۇنى-ءتۇنى ىستەپ ابدەن توزىعى شىققان زاۆود تەحنيكاسىن جاڭالاۋعا كىرىسپەك بولىپ, ءبىر جاعى دامەشتىڭ دە كوڭىلىن تابادى. رومان سوڭىندا دامەش پەن قايىردىڭ تەمىرتاۋ ەتەگىندەگى كول جاعاسىندا قول ۇستاسىپ سەرۋەندەپ جۇرگەنىن وقيمىز.
سوتسياليستىك رەاليزمنىڭ شىعارماسى كوممۋ­نيستىك رۋحتىڭ جەڭىسىمەن اياقتالاتىنى تابيعي نارسە. ال, ءىس جۇزىندە سوتسياليزم مەن كاپي­تا­ليزمنىڭ قىرعيقاباق سوعىسىندا قايسىسىنىڭ جەڭىپ شىققانى ەندى بارشاعا ايان. مۇناي تۇرباسىمەن عانا كۇن كورگەن, تەحنيكاسى ارتتا العان كەڭەس وداعىنىڭ ىرگەسى قارا التىننىڭ باعاسىن باسەكەلەس دۇشپان لاگەر ادەيى كۇرت ارزانداتقاندا, شايقالا باستادى. اقىرى الىپ مەملەكەت جەر شارىن جاڭعىرىقتىرىپ گۇرس ەتىپ قۇلادى. بىراق, بۇعان قاراپ روماندى كەمسىتۋگە بولمايدى. بولمايتىنى – روماننىڭ ماسەلە قويىلىسىنىڭ زارۋلىگىندە, ۋاقىت سىنىنان ءوت­كەن دۇرىستىعىندا. ونىڭ بەر جاعىندا كور­كەمدىك تارتىسىنىڭ تاريحيلىق سىپاتى قانداي. حاراكتەرلەرىنىڭ سوم بولاتتاي قۇيىلعاندىعى دا – رومانعا ەرەكشە ءار بەرىپ تۇر.
روماننىڭ ءار تاراۋىنىڭ وقيعاسى, قايتالاسا ارتىقتىعى جوق, بەلگىلى ءبىر كەيىپكەردىڭ تۇرعى­سىنان, سونىڭ اسەرىمەن بەرىلەدى دە, كەلەسى تاراۋدا باسقا بىرەۋىنىڭ سول وقيعانى وزىنشە قابىل­داۋى سۋرەتتەلەدى. بۇل ءتاسىل وقىرمان نازارىن وزىنە قاراتۋى ۇستىنە كەيىپكەرلەردىڭ حاراكتەرىن بىرتە-بىرتە اشۋعا سەپتەسەدى. دامەش – كىمنىڭ دە اتاق-داڭقىنا جىعىلمايتىن تاكاپپار سۇلۋ. ءوزىن قۇلاي سۇيەتىن ەڭبەك ەرى ورازعا دەگەن سەزىمى باۋىرمالدىقتان ارتىلمايدى. سول ۋاقىتتىڭ كورنەكتى تۇلعاسى قايىردىڭ بۇلتالاق مىنەزىن توميريس, ءاليا, مانشۇكتەي اپالارىنا تارتقان ءور جۇرەك ارۋدىڭ جاقتىرتپايتىنىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس. ەسىڭدە مىقتاپ قالاتىنى زامانا گەرويى دامەشتىڭ ماحاببات حيكاياسىنان گورى, سيۋجەت تارتىسىنىڭ استارىنداعى الىسقا مەزگەيتىن ءدا­ۋىرلىك وي-پاراساتى. وجەت قىز حاتىندا ايتىلعان ۇسىنىستى جوبادان ىسكە اينالدىرۋعا بارىن سالادى. نە قيىندىققا قاسقايىپ قارسى تۇرادى. زاۆودتاعى اۆارياعا ءوزىن كىنالى ساناعا­نىمەن, ءجۇنجىپ جاسىمايتىنى, بولعان اپاتتىڭ ءوزى دە زاۆودتىڭ تەحنيكالىق ارتتا قالۋىنان سالدارى ەكەنىنە بەرىك سەنىمدىلىگىنەن ەدى.
دامەش تيپتىك جاعدايداعى ناعىز تيپتىك حاراكتەر. ونىڭ حاتىنداعى شىندىق – تەك قازاق­ستاننىڭ عانا ەمەس, اقش, انگليا, جاپونيا, باسقا دا كاپيتاليستىك ەلدەردەن تەحنيكالىق جا­عى­نان كوش كەيىن قالىپ, تىم قۇرسا حالقىن اسى­راۋعا قاراجات تابا الماي, 100 ميلليارد دوللار قارىزعا باتىپ, ونىسىن وتەي الماي ولۋسىرەپ بارا جاتقان سورلى جۇيەنىڭ دە شىندىعى بولاتىن.
دامەش كوزگە ۇرىپ تۇرعان شىندىقتان قو­رىتىندى شىعارىپ, ءتيىستى شاراسىن قولدان­با­ساڭ تۇرالايسىڭ, «اتوم عاسىرىندا كوممۋنيزمگە ەسەك­­­تىڭ ءبۇيىرىن تەپكىلەپ جەتە المايسىڭ!», دەيدى. جازۋشى بۇل ۇلكەن ويدىڭ اقيقاتتىعىنا كىش­كەن­­­تاي كوركەم دەتالدىڭ كۇشىمەن دە كوز جەتكىزە بىلگەن. تسەحتا سمەنا باستىعى دامەش پەن مەتاللۋرگ ورازدىڭ اراسىنداعى اڭگىمەگە قۇلاق تۇرەلىك.
وراز: ءبىز بولات قورىتۋدى بەس ساۋساعىمىزداي بىلەمىز. ماسەلە وندا ەمەس. ۋاقىتتان ۇتساق قوي. بولاتتىڭ قورىتىلۋىنا سەگىز ساعات كەتەدى. سونى جوق دەگەندە ءبىر ساعاتقا قىسقارتسا. مىنە, قايدا ماسەلە.
دامەش: ءبىر فيلوسوف ءومىر ولشەمى – ۋاقىت دەپتى.
وراز كوڭىلدەنە: ەندەشە مەن ۋاقىتتى اۋىزدىقتايتىن باسقا فيلوسوفپىن, – دەيدى.
«تەمىرتاۋ» رومانى كوتەرگەن ۋاقىتتان ۇتۋ پروبلەماسى قازىر دە ەسكىرگەن جوق. ول پروبلەمانىڭ ەندىگى اتى – «يننوۆاتسيا». بۇكىل ەل شارۋاشىلىعىنا جاڭا تەحنيكا مەن تەحنولوگيا, ەڭبەك ۇيىمداستىرۋ مەن باسقارۋدىڭ تىڭ فورمالارىن ەنگىزۋدى قاراجاتتاۋ بولادى.
«تەمىرتاۋ» رومانىنىڭ ەڭ سوڭعى بەتتەرىنەن قازاقستان ماگنيتكاسىنا كومسومول جولداۋىمەن 500 قازاق جاستارى كەلە جاتىر, ولار بولات پەن شويىن قورىتۋشىلارىنىڭ جاڭا ۇرپاعىن قۇ­را­ماق دەگەن قۋانىشتى حابار وقيمىز. سول جاس­تار جاساعىنىڭ اراسىنان سۋىرىلىپ نۇرسۇلتان نازارباەۆتاي قايراتكەر ءوسىپ تاربيەلەتىنىن جازۋشى زەيىن شاشكين بىلمەسە دە ءبىلدى دەۋگە حاقىمىز بار. ويتكەنى, اۋزى دۋالى اعانىڭ جاڭاعى بەس ءجۇز جاس ۇلانعا بەرگەن اق باتاسىنىڭ ىشىندە بولاشاق پرەزيدەنتىمىز دە بولعانى كۇمان تۋعىزباسا كەرەك.
…زەيىن اعانىڭ دارىگەر ەسەبىندە عۇمىرىنىڭ از قالعانىن ايتىپ شاعىنعانى دا, وكىنىشكە قاراي, تەگىن بولمادى. مەن ماسكەۋدەگى وقۋىمدى تامامداعان 1966 جىلى ول ومىرىمەن قوشتاستى. جولىققانىمدا كوزىمە جاسامىس كورىنۋشى ەدى. ەندى باقسام, نەبارى 54 جاسىندا, جىگىت اعاسى كەزىندە كوز جۇمىپتى-اۋ…
«درۋجبا نارودوۆ» جۋرنالىنىڭ سول 1966 جىلعى مامىر ايىندا (№5) «وتكرىتيە سوۆرەمەننوستي» دەگەن ماقالام جارىق كوردى. سوندا زەيىن اعامەن اقىلداسۋدان تۋعان پىكىرلەر جاريالاندى. جازۋشى زەيىن شاشكيننىڭ «تەمىرتاۋى» مەن «دوكتور دارحانوۆى» ادەبيەتىمىزدىڭ سوڭعى جىلدارعى داۋسىز تابىسى ەكەندىگى دالەلدەندى. جازۋشىنىڭ قاراڭعى ۇيدەن شىعا سالىسىمەن وسكەلەڭ ءومىردىڭ وركەندەرىن, جاس قازاق ينجەنەر-تەحنيكالىق كادرلارىن قالاي تەز تانىپ يگەردى دەگەن ءسوز تىكەلەي ايتىلماعانىمەن, اتى زاتىنا ساي, زەيىنى, زەردەسى بولەك قالامگەردىڭ تۆور­چەس­تۆولىق تابىسىن اتاپ وتۋگە ايانىپ قالعانىم جوق. كەيىندەرى رەسپۋبليكا باسپا جۇيەسىندە ءىس­تەپ جۇرگەنىمدە زەيىن شاشكيننىڭ ارتىنا قال­دىرعان مۇراسىن جيناپ جاريالاۋعا اتسالىستىم. 1974-1976 جىلدارى التى تومدىق شىعارمالار جيناعى جارىق كورىپ, تۋعان ەلىنىڭ يگىلىگىنە اينالدى.
شەريازدان ەلەۋكەنوۆ.
الماتى.