تۇلپاردىڭ تۇياعى
سارسەنبى, 4 قاڭتار 2012 7:09
ۇلى بابالارىمىزدىڭ, اعالارىمىزدىڭ وزدەرىن قانشالىق ۇلاعاتتاساق, ۇرپاقتارىن دا سونشالىق قۇرمەتتەيتىن اتام قازاقتىڭ اسىل ءداستۇرى بار. «اتادان – التاۋ, انادان – تورتەۋ» دەپ اباي اتامىز ايتقانداي-اق, قازاقتىڭ دانىشپان عالىمى, ەڭبەگىمەن ەلىمىزدى بايىتىپ كەتكەن اكادەميك قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆ بايبىشەسى ءشاريپا سماعۇلقىزى يمانتاەۆادان ءبىر ۇل, ەكى قىز, ال ەكىنشى جەڭگەمىز تايسيا الەكسەەۆنا ساتباەۆادان ەكى قىز ءسۇيدى. بالالارىنىڭ ەڭ ۇلكەنى – مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور حانيسا قانىشقىزىنىڭ ومىرگە كەلگەنىنە 2011 جىلدىڭ 15 جەلتوقسانىندا 90 جىل تولىپ وتىر.
سارسەنبى, 4 قاڭتار 2012 7:09
ۇلى بابالارىمىزدىڭ, اعالارىمىزدىڭ وزدەرىن قانشالىق ۇلاعاتتاساق, ۇرپاقتارىن دا سونشالىق قۇرمەتتەيتىن اتام قازاقتىڭ اسىل ءداستۇرى بار. «اتادان – التاۋ, انادان – تورتەۋ» دەپ اباي اتامىز ايتقانداي-اق, قازاقتىڭ دانىشپان عالىمى, ەڭبەگىمەن ەلىمىزدى بايىتىپ كەتكەن اكادەميك قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆ بايبىشەسى ءشاريپا سماعۇلقىزى يمانتاەۆادان ءبىر ۇل, ەكى قىز, ال ەكىنشى جەڭگەمىز تايسيا الەكسەەۆنا ساتباەۆادان ەكى قىز ءسۇيدى. بالالارىنىڭ ەڭ ۇلكەنى – مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور حانيسا قانىشقىزىنىڭ ومىرگە كەلگەنىنە 2011 جىلدىڭ 15 جەلتوقسانىندا 90 جىل تولىپ وتىر. ەكىنشى بالاسى مالەشتىڭ (1926-1940) تۋىپ-وسكەنى اسىل اۋلەتكە قانشاما قۋانىش اكەلسە دە سوڭى وكىنىشكە سوقتىردى. ول ون ءتورت جاسىندا دۇنيەدەن وزدى. ءشاريپا جەڭگەمىزدەن تۋعان اتاقتى عالىم, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءشامشيابانۋ قانىشقىزى (1930-2002), ەكىنشى جەڭگەمىزدەن تۋعان گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مەيىز قانىشقىزى (1931-2009) جانە كەنجەلەرى ءماريام (1941-1964) بۇل جالعانمەن ەرتەرەك قوشتاستى.
قانىش ساتباەۆتىڭ قاي بالاسىن ءسوز ەتسەك تە, ايتار اڭگىمە از ەمەس, ال وسى جولعى ءسوز ومىردە ەسەن-ساۋ ءجۇرىپ, توقسان جاسقا كەلىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا بايلانىستى «پاراسات» وردەنىمەن ماراپاتتالىپ وتىرعان حانيسا قانىشقىزى جايلى بولماق.
حانيسا قانىشقىزى ساتباەۆا 1921 جىلى پاۆلودار وبلىسى باياناۋىل اۋدانىنىڭ 4-اۋىلىندا, كەيىننەن ساتباەۆ اتىنداعى سوۆحوز بولعان «تەڭدىك» اتتى اۋىلدا تۋعان. «اتا-اناعا كوز قۋانىش, الدىنا العان ەركەسى» دەمەكشى, العاشقى نەمەرەسى يمانتاي اقساقالدى ەرەكشە قۋانتتى. جاس نارەستەنىڭ اتىن حايرينيساۋي دەپ قويىپتى. ارابشا ايتقاندا, قايىرىمدى, مەيىرىمدى, اقجارقىن بولسىن دەپ ىرىمداپ قويعان بۇل ەسىمدى ۇلكەندەر دە, اۋىلداستار دا وزدەرىنشە جەڭىلدەتىپ «حانيسا» دەپ اتاسا, سول اتى حاتقا ءتۇسىپ, قۇجاتتاردا تۇراقتى بەكىگەن ەكەن.
جازىق ماڭداي, بۇيرا شاش, قوس جانارى توستاعانداي سۇلۋ تۋعان اقسارى قىز اتاسىنىڭ ەركەسىنە اينالىپ, الدىنان تۇسپەي ءوسىپتى. اتاسى حانيسانى «حايري» دەپ اتاعان كورىنەدى. 1928 جىلى يمانتاي اقساقال قايتىس بولعاننان كەيىن اۋلەتتىڭ ەستيارى بولىپ ونىڭ ۇلكەن ۇلى عازيز قالادى. ول كەزدە قانىش اعانىڭ وقۋدى ءبىتىرىپ, ماسكەۋدە قىزمەت ىستەپ, جەزقازعان كەن ورنىن بارلاپ, قىزۋ جۇمىستىڭ سوڭىندا جۇرگەن كەزى. كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ «بايدىڭ بالاسى» دەگەن سوراقى جالاسىمەن كوزگە تۇسە باستاعان عازيز بارشا ساتباەۆتار اۋلەتىن باستاپ ومبى ماڭايىنا كوشىپ كەتىپتى. مىنە, وسى بەرىك شەشىمىنىڭ ارقاسىندا قانىشتىڭ بايبىشەسى ءشاريپا مەن حانيسا, مالەش – ەكى بالاسىمەن تاعى باسقا وسى اۋلەتكە جاتاتىن اعايىندارمەن 1932 جىلعى اشتىقتان امان قالىپتى. وسى جىلدارى حانيسانى قانەكەڭ ءوزى قىزمەت ىستەپ جۇرگەن جەرى قارساقبايعا اكەلىپ, مەكتەپكە بەرەدى. ءوز اناسى ومبى جاقتا قالسا دا حانيسانى ەكىنشى اناسى تايسيا الەكسەەۆنا وزىنەن تۋعان بالاداي اق نيەتپەن, ادال كۇتكەن ەكەن, سوندىقتان دا حانيسا اپاي ەكىنشى اناسى دەگەندە ىشكەن اسىن جەرگە قويىپ, راحمەتىن ايتىپ, ارۋاعىنا تاعزىم ەتىپ وتىرادى. جاز ايلارىندا قانىش اعاي حانيسانى ومبىداعى اناسىنا اپارادى ەكەن. سوندىقتاندا ۇلكەن قىزى كوپتەگەن ءومىر تىعىرىقتارىن كورىپ, ءبىلىپ, كوكىرەگىنە توقىپ ءوستى.
قارساقبايداعى قازاق ورتا مەكتەبىندە وقىپ جۇرگەندە اكەسىنە تارتقان العىر دا اقىلدى, اجارلى قىزدىڭ ۇزدىك وقىعانى مەن ءتالىمدى مىنەزىنە ءسۇيسىنىپ, ونىڭ فوتوسۋرەتىن قۇرمەت تاقتاسىنا ءىلىپ قويعان كەزدەرى دە بولعاندىعىن تۋىستارى دا, قارساقبايلىقتار دا اڭىز ەتىپ ايتىپ جۇرەتىن. بۇل مەكتەپتى 1939 جىلى حانيسا قانىشقىزى جوعارى باعامەن ءبىتىرىپ, سول جىلى الماتىداعى مەديتسينا ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇستى. بۇل جوعارى وقۋ ورنىن زەيىندى دە زەردەلى قىز 1943 جىلى قىزىل ديپلوممەن ءتامامداپ شىعىپتى. عالىمنىڭ قىزى ستۋدەنت كەزىنەن اكە جولىنا قۇشتار بولىپ, عىلىمي جۇمىستارمەن اينالىسسا, ينستيتۋت باسشىلارىنىڭ ۇيعارىمىمەن وسى ينستيتۋتتىڭ فيزيولوگيا كافەدراسىندا اسسيستەنتتىك قىزمەتكە قالدىرىلىپتى.
قانەكەڭنىڭ تۋعان اعاسى عازيزدىڭ شىن اتى عابدۇلعازيز ەكەن. ول ابايدىڭ بالاسى تۇراعۇلمەن دوس بولعان, باسقا دا الدىڭعى قاتارلى ادامدارمەن عازيزدىڭ جاقىندىعى ەل ىشىندە ادەمى اڭىزعا اينالىپتى. اسىرەسە, ول كىسىنىڭ ۇيىندەگى باي كىتاپحاناسىنىڭ قىزىعىن, ءىنىسى قانىش پەن ونىڭ بالالارى كورسە, دوستارى دا قۇمارتىپ كەلىپ وقىپ قايتۋدى ادەتكە اينالدىرىپتى. عازيز تۋىسقاندارىن ومبى ماڭايىنا الىپ كەتكەندە بارىنە دە جەكە-جەكە ءۇي سالدىرتىپ, جاقسى ورنالاستىرعان ەكەن.
اتتەڭ, نە كەرەك, سول ومبى جاقتىڭ وزىندە جاسىرىنىپ جۇرگەندە نكۆد-نىڭ جەندەتتەرى تىمىسكىلەپ تاۋىپ الىپ, ءۇي جيھازدارىن توناپ الىپ كەتىپتى. ءوزىن سول ۇستالعان كۇيىنەن حابار-وشارسىز اكەتىپ, قاي جەردە اتىپ تاستاعاندارىن دا ەشقاشان ايتپاي كەتكەنى – جانتۇرشىگەر اقيقات. بۇل زومبىلىقتى ءوز كوزىمەن كورگەن جاس حانيسا جانە عازيزدىڭ بالالارى وزدەرىنىڭ بولمەسىندەگى بۇيىمداردى العىزباي, جىلاپ شۋلاعان سوڭ اگەنتتەر ءۇنسىز كەتىپتى. سول امان قالعان كىتاپتاردىڭ اراسىندا وتە قۇندى كىتاپتار دا بار. احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ 1922 جىلى قازاندا شىققان «ماسا» اتتى كىتابى دا ساقتالىپ قالعان ەكەن. بالالارعا ونى جۇماعۇل اتتى اعايىندارى وقىپ بەرىپ تۇرىپتى. «ىزىڭداپ ۇشقان مىناۋ ۇزىن ماسا, ساپ-سارى اياقتارى قىزىل ماسا» دەپ باستالاتىن بۇل ويلى ولەڭدەگى ءسوز استارىن بالالار تۇسىنبەسە دە, ءتۇر-ءتۇسى مەن ادەمى جەلىستى ماعىناسىنا ەرەكشە قىزىعىپتى.
بالا كۇننەن ەسىندە قالعان وسى ءبىر ءومىر سۇمدىقتارى حانيسا اپايدىڭ ەسىندە ماڭگىلىك ۇمىتىلماستاي بولىپ ساقتالدى. اسىرەسە, تۋعان اعاسىن, ۇلاعاتتى ۇستاز بولعان اقىلدى اعاسىن جوعالتقانداعى قانىش اعانىڭ ءحالىن سۋرەتتەۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس. عازيز ۇستالىپ كەتكەننەن كەيىن ەلدەگى بار ساتباەۆتارعا كوشباسشى بولۋ حانيسانىڭ شەشەسى ءشاريپا اپايعا بۇيىردى. بۇل دا الاساپىران جىلدارداعى ايتا قالارلىق ءجايت. وسىنداي ۇلكەن قايعىنى كورگەن حانيسا اپاي اسا كەرەكتى كوپتەگەن اڭگىمەلەرى مەن قۇندى دەرەكتەردى دە ءبىلدى.
مىسالى, قانىش ساتباەۆتىڭ اناسى ءاليمانىڭ اكەسىنىڭ كىم بولعانىن بىلەتىن ادام تاپپاي جۇرگەنىمدە, ەرجانوۆتاردىڭ تۋماسى ەكەنى ءدۇدامال تۋعىزىپ جۇرگەن كەزدە, اسىل اپامىزدىڭ اڭگىمەلەرى جۇيەلى ويعا سالدى. عازيز بەن سۇلەيمەننىڭ (اكادەميك جاقان ەرجانوۆتىڭ اكەسى) دوس بولعاندىعىن دالەلدەيتىن فوتوسۋرەت تە ساقتالىپتى. سۇلەيمەننىڭ جۇبايى نۇرىش پەن قانىش اعانىڭ بايبىشەسى ءشاريپانىڭ سىرلاس جاندار بولعاندىعىن دا حانيسا اپاي مەن ءشامشيابانۋ قانىشقىزىنىڭ ايتقاندارى مەن جازعاندارىنان تاپتىم. ەرجانوۆتار اۋلەتى مەن ساتباەۆتار اۋلەتىنىڭ جاقىندىقتارىنىڭ ءتۇپ توركىنى قانىش ساتباەۆتىڭ اناسىنىڭ وسى ەرجانوۆتار اۋلەتىنەن ەكەندىگىندە جاتىر. جىلدار جىلجىپ ءوتىپ, الماتىعا قانىش ساتباەۆتىڭ ءوزى دە قىزمەتكە كەلگەننەن باستاپ, اكەسىنىڭ سوڭعى ساعاتتارىنا شەيىن حانيسا اپاي بىرگە بولدى.
حانيسا قانىشقىزى الماتىداعى مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ فيزيولوگيا كافەدراسىندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەندە وسى كافەدرانى 1938 جىلدان باسقاراتىن پروفەسسور, كەيىن قازاق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى بولعان, پروفەسسور الەكساندر پورفيرەۆيچ (1901-1965) ءپولوسۋحيننىڭ ۇستازدىق ءتالىمىن الىپ, عىلىمي تابىستارىنا ءتانتى بولدى. قانىشتىڭ قىزى ستۋدەنت كەزىنەن عىلىمعا ۇمتىلىپ كوزگە تۇسسە, ونى بايقاپ, قامقورلىققا العان دا وسى عالىم ەدى. اسسيستەنت كەزىندە باستاعان عىلىمي جۇمىستارى ءپولوسۋحيننىڭ باسشىلىعىمەن عىلىم كانديداتتىعىن قورعايتىن ديسسەرتاتسياعا جەتكىزدى.
ۇعىمتال دا العىر, ەڭبەكقور دا قاجىرلى حانيسا قانىشقىزى قازاق مەديتسينا ينستيتۋتىندا دوتسەنت قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارا ءجۇرىپ, 1969 جىلى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاسا, 1971 جىلى پروفەسسور اتاعىن الدى. اكەگە تارتقان اقىلدى قىز وقۋعا زەرەك, عىلىمعا كەرەك وقىمىستى بولىپ, ارمان ەتكەن ءوز نىساناسىنا قاجىماي-تالماي جەتە ءبىلدى. ول 1974-1987 جىلدارى الماتى مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ «قالىپتى فيزيولوگيا» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگى قىزمەتىن اتقارىپ, ۇلگىلى ۇستاز, تابىستى عالىم ەكەنىن تانىتتى. 1970 جىلدان 1981 جىلعا دەيىن ون جىلدان استام وسى ينستيتۋتتىڭ ەمدەۋ فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى قىزمەتىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن, بەدەلدى ەڭبەك ۇستىندە اتقاردى.
بۇل جىلدار حانيسا قانىشقىزىنىڭ جۇلدىزى جانعان جىلدارى بولىپ, عىلىمي شىعارماشىلىق جولىندا مەديتسينا سالاسىنا بىرقاتار تابىستار اكەلدى. ءار ءتۇرلى ىسكە قاجەتتى پروبلەمالاردى شەشۋ جولىندا 50-دەن استام عىلىمي ەڭبەكتەر جازىپ, ۇسىنىستارىن ءىس جۇزىندە قاجەتكە اينالدىرۋ جولىندا تالماي ەڭبەكتەندى. عىلىمدى ناقتى شارالاردى شەشۋ جولىندا جۇرگىزۋ جولى اكەسى قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ ۇستانىمى بولسا, مەديتسينا عىلىمىنىڭ مايتالمانى حانيسا قانىشقىزىنا دا مولىنان بۇل مىنەز جۇعىستى بولدى. «ۆنەپوچەچنىە مەحانيزمى وسمورەگۋلياتسي» اتتى ۇلكەن مونوگرافياسى 1971 جىلى الماتىدا باسىلىپ شىعىپ, عالىم-ۇستازعا زور تابىس اكەلدى. قانىشتىڭ ۇلكەن قىزى مەديتسينا سالاسىنىڭ ايتۋلى قايراتكەرى اتاندى. جالپى ەڭبەكتەرىنىڭ نەگىزگى سارىنى, باستى ماقساتى فيزيولوگيا مەن پاتولوگيا جونىندەگى كەزەك كۇتتىرمەيتىن كەلەلى ماسەلەلەرگە ارنالدى.
حانيسا قانىشقىزى عالىم رەتىندە ۇستازدىققا دا شىن بەرىلىپ, كوپتەگەن عىلىم كانديداتتارىن دايىنداپ شىعاردى. ءسويتىپ, ءوز مەكتەبى بار سارابدال وقىمىستىعا اينالدى. ح.ساتباەۆا «ەڭبەك قىزىل تۋ», «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن جانە بىرنەشە مەدالدارمەن ماراپاتتالدى, ەسىمى قازاق سسر ەنتسيكلوپەدياسىنا كىردى.
حانيسا قانىشقىزى ۇلى وتان سوعىسى اياقتالار جىلدارى كورنەكتى اقىن, ادەبيەت زەرتتەۋشىسى, بەلگىلى قوعام قايراتكەرى قاينەكەي جارماعامبەتوۆپەن قوسىلىپ, وتباسىن قۇردى. قاينەكەيدىڭ جاستاردىڭ كوسەمى, قازاقتىڭ اقيىق اقىنى ەكەنىن بىلەتىن قانىش اعا ەكەۋىنە اق باتاسىن بەردى. شابىتتى اقىن قاينەكەي, اسىرەسە باللادا جانرىن يگەرىپ, قازاق پوەزياسىندا وشپەس ءىز قالدىردى.
حانيسا مەن قاينەكەيدىڭ بالالارى: ءادىل قاينەكەي ۇلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حيميا فاكۋلتەتىن ويداعىداي ءبىتىرىپ, بەلگىلى عالىم دارەجەسىنە جەتتى. نۇرلان قاينەكەي ۇلى اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن ءتامامداپ, ءوز ماماندىعى بويىنشا قىزمەت ىستەي ءجۇرىپ, «كاليلا جانە ديمنانىڭ» جەكەلەگەن ءحىح عاسىردا قازاق ادەبيەتىندە پوەزيالىق وزگەرۋى» دەگەن تاقىرىپتا ديسسەرتاتسيا قورعاپ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اتاعىن الدى. ول كوپتەگەن جىلدار اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ الماتىداعى مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقاردى. عۇلاما عالىم اتاسى جونىندە كوپتەگەن قىزعىلىقتى ماقالالار, دەرەكتى فيلمدەرگە ستسەناري جازدى. قالامى ۇشقىر, تالانتى العىر ءىنىمىزدىڭ ءالى دە بەرەرى مول دەپ سەنەمىن. ال ءاليما قاينەكەيقىزى جارماعامبەتوۆا بۇگىندە حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كاتاليز جانە ەلەكتروحيميا ينستيتۋتىندا لابوراتوريا مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقارادى. نەمەرەلەرى نۇرجان ءادىل ۇلى, ەرنار نۇرلان ۇلى ەرجەتىپ, قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن جاڭا زاماننىڭ جاستارى. نۇرجاننان تۋعان شوبەرەسى ءامىرحان دا اجەسىنىڭ ءتورىن كوركەيتتى.
1999 جىلى ق.ي.ساتباەۆتىڭ 100 جاسقا تولعان مەرەيتويى ۇلكەن دايىندىقپەن ءوتتى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن بۇل جىل قانىش ساتباەۆ جىلى اتانىپ, يۋنەسكو تاراپىنان كەڭىنەن تويلاندى. ق.ي.ساتباەۆتىڭ اتى ەرتىس-قاراعاندى كانالىنا, الماتىداعى ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتكە بەرىلدى. ءمۇسىنشى تولەش دوسماعامبەتوۆتىڭ اۆتورلىعىمەن ق.ساتباەۆقا ءزاۋلىم ەسكەرتكىش ورناتىلدى. بۇل ەسكەرتكىشتى اشۋ سالتاناتىنا قاتىسقان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ءسوز سويلەپ, ەسكەرتكىشتىڭ لەنتاسىن كەستى. بۇل قۇرمەتتى جيىنعا دا قانىش اعانىڭ قىزدارى: حانيسا, ءشامشيابانۋ, مەيىز – تەگىس قاتىناستى. بۇل جولى دا بالالارىنىڭ اتىنان حانيسا قانىشقىزى ءسوز سويلەدى. اكەسىنە ارنالعان وسىناۋ ەرەنعايىپ قۇرمەتكە ق.ي.ساتباەۆتىڭ بارلىق تۋىستارىنىڭ اتىنان ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆقا جۇرەكجاردى العىسىن ايتىپ, اق باتاسىن بەردى. اكادەميك قانىش ساتباەۆقا دەگەن ۇلى قۇرمەتكە بولەنگەن بۇل توي ەستە قالارلىقتاي, الماتىدا, پاۆلوداردا, جەزقازعاندا, باياناۋىلدا, ساتباەۆتا, قاراعاندىدا جانە پاريجدەگى يۋنەسكو-نىڭ شتابىندا الەمدىك دارەجەدە ءوتتى. بۇل قۋانىشتى كورگەن حانيسا اپاي ەسەن-ساۋ 90 جاسقا جەتىپ وتىر.
حانيسا اپايعا تاعدىردىڭ بەرگەن ۇلكەن سىيى: ەكى انانىڭ قۇرمەتىن بىردەي كورىپ, بۇكىل اۋلەتتىڭ ورداسى بولعان ق.ساتباەۆتىڭ ءوز قولىندا وسكەنى دەسەم, ول اكەسىنىڭ بۇكىل ءومىر جولىنداعى حيكايالاردى, قىزىق وقيعالاردى, كورنەكتى كورىنىستەردى ايتقاندا ءبىر-ءبىر رومان ەستىگەندەي عالاماتقا بولەنەسىڭ. قانىش اعا بالا تاربيەسىنە وتە مۇقيات, تەرەڭ قاراپتى. ۇيدەگى كىتاپحاناسىنا تەك قانا وزىنە ەمەس, بالالارىنىڭ ارقايسىسىنىڭ وقىپ جۇرگەن سىنىبىنا بايلانىستى دەرەكتەردى جينايدى ەكەن. ال, ماتەماتيكادان قىزعىلىقتى ساباق ءوتىپ, تالاي-تالاي مىسالدارمەن قىزىقتىرىپ, ىنتالاندىرىپتى. ءوزى دومبىرا تارتىپ, ءان سالادى ەكەن. وعان بالالارى قوسىلادى, قوسىلماعانى الىستان ەلىكتەپ جاتتاپ جۇرەدى. ءبىر قىزىعى, قىزدارىنىڭ ءبىرى ءتارتىپ بۇزسا, ەشقاشان ۇرسىپ, جەكىپ, قاتالدىق كورسەتپەپتى. قايتا الدىنا الىپ ايمالاپ, جۇباتادى ەكەن. جازىقتى بالا ءبىرازدان سوڭ ءوز قاتەلىگىن ءتۇسىنىپ, اكەدەن كەشىرىم سۇراعاندا, تاعى دا قۇشاقتاپ بەتىنەن سۇيەتىن كورىنەدى. ءسويتىپ, ول كەشىرىمپازدىق دەگەن ۇلى مىنەزدى بالالارىنا وسىلاي كەڭىنەن دارىتىپتى. ايتا بەرسەك, اڭگىمە كوپ, ءبىر قىزىعىنا تولىعىراق توقتالسام, ول قارساقبايدا بولعان جاعداي ەكەن. بۇل اڭگىمەنى حانيسا اپايدان ەستىگەندە ونى ولەڭگە بىلايشا وراپ ەدىم:
قارساقبايعا قوناق كەلدى اۋىلدان,
پاپام كۇتتى ءباز قالپىندا باۋىرمال.
مەڭسىز قارا قوي سويعىزدى مەيمانعا,
اتا ءداستۇر ەڭ قۇرمەتتى ءتاۋىر مال.
كاستوم بەردى, پالتو جاپتى ۇستىنە,
دەيدى مەيمان: «قۇداي شاقتاپ ءپىشتى مە؟
گالستۋكتى ەڭ العاشقى تاعۋىم,
شلياپا كيىپ ۇقساپ كەتتىم كۇشتىگە”.
كەتەرىندە قيماس دوستاي ءسۇيىستى,
قوس قۇشاقتا كەۋدەلەرى ءتۇيىستى.
كىم ەكەن دەپ مەن ىشىمنەن تاڭداندىم,
بالا كۇندە كورىپ قىزىق بۇل ءىستى.
دەدىم, – پاپا, تۋىس پا بۇل اتاجان,
قانشا كيىم الىپ كەتتى جات ادام. –
– ۇلكەن تۋىس, – دەدى پاپام, – زور تۋىس,
قوسىلامىز ون ءتورتىنشى اتادان.
مىنە, وسىنداي اڭگىمەلەردىڭ ۇلكەندى-كىشىسىن جيناستىرا بىلسەك, ەستىر قۇلاققا تۇنىپ قالار, ادامگەرشىلىكتى ويعا سالار اسەرلى قىزىقتار از ەمەس. اۋىر ساتتەر دە بارشىلىق. حانيسا اپاي قانىش اعا سىرقاتتانىپ جاتقان كۇندەرىندە قاسىنان شىقپاي, اقتىق دەمى بىتكەنشە وكىنىشتى ساتكە دە كۋا بولدى. ۇلى ادامنىڭ بالاسى بولۋ وڭاي ەمەس. اباي اتامىز: «سۇيەر ۇلىڭ بولسا, سەن ءسۇي, سۇيىنەرگە جارار ول» دەسە, قانىش ساتباەۆتىڭ بالالارىنىڭ ءبارى دە ءسۇيىندىرىپ ءوستى.
ۇلكەن قىزى حانيسا دا جان اناسى شاريپاعا كىشكەنتايىنان كومەكتەسىپ, ەكىنشى اناسى تايسيا الەكسەەۆنانىڭ قۇشاعىندا ءوسىپ, كەيىنگىلەرگە ايقىن ۇلگى بولا ءبىلدى. «اۋلەتتىڭ ار-نامىسىن ساقتاۋ – وتانىمىزدىڭ ار-نامىسىن ساقتاپ وسكەن ۇلتتىق ۇلى سەزىمگە جەتكىزدى», – دەپ حانيسا اپاي ءوزىنىڭ قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان «سانامدا جانعان جۇلدىزداي» دەگەن ماقالاسىندا جازعان ەكەن. وسى ەڭبەگىندە ءھام باسقا ەڭبەكتەرىندە, ەستەلىكتەرىندە ۇستاز-عالىم ۇنەمى اكەدەن العان رۋحاني ساباقتى جەرىنە جەتكىزە ايتا ءبىلدى. ق.ساتباەۆ 50 جاسقا تولعاندا: «سامعاعىش سامولەت, توزباس تانك, مويىماس مىلتىق, ورتتەي وق جاساۋعا كەرەك زاتتىڭ ءبارىن بەرۋدە قانىشتىڭ ءارى وتانشىل باسشىلىعى, ءارى بىلگىر ماماندىعى, ءجىتى قىراعىلىعى, قاجىماس ەڭبەگى ەرەكشە ورىن الدى», – دەپ ايتقان م.اۋەزوۆتىڭ ءسوزىن حانيسا اپاي جاستار الدىندا سويلەگەندە ءجيى ايتىپ ءجۇردى. جوعارىدا اتالعان ماقالاسىندا قانىش يمانتاي ۇلىن قۋدالاۋدان ساقتاپ, بۇرىنعى دارەجەسىنە جەتكىزە قايتا كوتەرگەن ن.ءا.نازارباەۆقا العىسىن ايتا وتىرىپ, ەلباسىنىڭ: «مەنىڭ ويىمشا, قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆ تەك قانا كەڭەستەر وداعىنىڭ ۇلى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى ەمەس, ءوتىپ بارا جاتقان عاسىردىڭ الىبى. ول ءوزىنىڭ دانالىعىمەن قازاقستاندىق گەولوگتاردىڭ اراسىندا عىلىم مەكتەبىن قۇرىپ, بارشا گەولوگيالىق عىلىمنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوستى», – دەگەن ءسوزىن كەلتىرىپتى.
بۇل ءسوزدى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ 1998 جىلدىڭ 25 قاراشاسىندا پاۆلودار قالاسىندا ءوزى وتكىزگەن «اكادەميك ق.ي.ساتباەۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەكەسىنە دايىندىقتىڭ بارىسى» جايىنداعى ماجىلىستە ايتىپ ەدى. حانيسا اپاي سول كەزدە سەكسەنگە تاقاپ قالسا دا گازەت-جۋرنالدارداعى اقپاراتتارعا ءجىتى قاراپ وتىردى. عالىمنىڭ ءوز اكەسى جايلى ايتىلعان سوزدەردى جادىندا ساقتاعىشتىعى تاڭ قالدىرادى. ارينە, تەك قانا تاڭ قالدىرمايدى, قۋانتادى. ويتكەنى ق.ي.ساتباەۆقا بايلانىستى جاسالعان شارالاردى ءوز ۇرپاعىنىڭ بىلگەنىنە نە جەتسىن. كوپ جىلدار سوڭىنا ءتۇسىپ ءجۇرىپ, اقىرى جارىققا شىققان قانىش ساتباەۆتىڭ «الگەبراسىنىڭ» جارىققا شىققانىن كورگەندە حانيسا اپايدىڭ العىسىن الۋ دا مەن ءۇشىن ۇلكەن باقىت بولدى. ق.ي.ساتباەۆتىڭ ستۋدەنت كەزىندە 1924 جىلى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ قولداۋىمەن باسپاعا ۇسىنعان قازاق تىلىندەگى «الگەبراسى», «كازيزدات», «تسەنتريزداتتاردىڭ» اراسىندا قاقپاقىل بولىپ, كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە باسپادان شىقپاپتى. ماتەماتيك ب.م.قوسانوۆتىڭ كومەگىمەن 1999 جىلدان قولعا الىپ, ۇلى عالىمنىڭ بۇل ەڭبەگىن مۇقيات دايىنداپ, جازبا تۇرىندە دە, ەلەكتروندىق نۇسقاسىن دا تاپسىرىپ, اقىرى ج.ءا.قۇلەكەەۆتىڭ جاردەمىمەن 2006 جىلى استاناداعى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنە تاپسىرىلدى. تولعاعى جەتىپ, 2009 جىلى بۇل ەڭبەكتىڭ جارىق كورۋى, شىن مانىندەگى ۇلكەن جەتىستىك. قانىش ساتباەۆتىڭ دانالىعىن ۇلاعاتتاۋ جولىنان تايماي, تالپىنۋىمىزدىڭ ارقاسىندا «قازاقستان ەنتسيكلوپەدياسىنان» ق.ي.ساتباەۆتىڭ جەكە ەنتسيكلوپەدياسى دا جۋىردا جارىق كورمەك دەي وتىرىپ:
تەبىرەنىپ ىزەتپەن ايتسام كەڭەس,
حانيسا اپاي, بەرەسىڭ كوركەم ەلەس.
وزىنە ۇقساس قانىشتىڭ ۇلكەن قىزى,
قۇتتى بولسىن بۇگىنگى توقسان بەلەس! – دەپ ءسوزىمدى ءتامامدايىن.
كاكىمبەك سالىقوۆ.
