قارىز بەن قاسىرەت
سارسەنبى, 1 تامىز 2012 7:17
ءالى ەسىمدە… بالا كەزىمىز بولاتىن. قىستىڭ قاقاعان ءبىر سۋىعىندا ۇيدە شاي ءىشىپ وتىر ەدىك, سىرتتان اپام كىردى. اۋىلدىڭ باس جاعىندا ءبىر ۇلكەن كىسى قايتىس بولىپ, سونىڭ جانازاسىنان ورالعان بەتى ەدى. كىرە پالتوسىن قاعىپ-قاعىپ: «مىنا كۇن قايتەدى, ءوزى…» دەپ كۇبىرلەپ ءجۇرىپ پەشتىڭ ىستىعىنا قولىن ءبىراز توسىپ تۇردى دا, شايعا وتىردى. قايتىس بولعان كىسىنى اعايىن-تۋعانى سوڭعى ساپارعا قالاي شىعارىپ سالعانى تۋرالى سۇراپ جاتىرمىز. «ە, قايناعانىڭ قازاسى اياق استىنان بولعاننان كەيىن قايبىر دايىندىعى بار دەيسىڭ ولاردىڭ… – دەدى اپام شايدى ءبىر ۇرتتاپ قويىپ. – وسى الدىڭعى كۇنى عانا تاڭەرتەڭ سيىر ساۋعا ۇيدەن شىعايىن دەپ جاتسام, سىرتتان بىرەۋ ايقايلايدى. شىقسام – وسى قايناعا.
سارسەنبى, 1 تامىز 2012 7:17
ءالى ەسىمدە… بالا كەزىمىز بولاتىن. قىستىڭ قاقاعان ءبىر سۋىعىندا ۇيدە شاي ءىشىپ وتىر ەدىك, سىرتتان اپام كىردى. اۋىلدىڭ باس جاعىندا ءبىر ۇلكەن كىسى قايتىس بولىپ, سونىڭ جانازاسىنان ورالعان بەتى ەدى. كىرە پالتوسىن قاعىپ-قاعىپ: «مىنا كۇن قايتەدى, ءوزى…» دەپ كۇبىرلەپ ءجۇرىپ پەشتىڭ ىستىعىنا قولىن ءبىراز توسىپ تۇردى دا, شايعا وتىردى. قايتىس بولعان كىسىنى اعايىن-تۋعانى سوڭعى ساپارعا قالاي شىعارىپ سالعانى تۋرالى سۇراپ جاتىرمىز. «ە, قايناعانىڭ قازاسى اياق استىنان بولعاننان كەيىن قايبىر دايىندىعى بار دەيسىڭ ولاردىڭ… – دەدى اپام شايدى ءبىر ۇرتتاپ قويىپ. – وسى الدىڭعى كۇنى عانا تاڭەرتەڭ سيىر ساۋعا ۇيدەن شىعايىن دەپ جاتسام, سىرتتان بىرەۋ ايقايلايدى. شىقسام – وسى قايناعا. «ويباي, كەلىن, ءۇش سوم اقشا قارىز بەرە تۇر, اۋدانعا كەتىپ بارامىن, «ەكى-ءۇش كۇندە قايتارامىن» دەدى… بەردىم. بىراق, ول كىسىنى سوڭعى مارتە كورىپ تۇرعانىمدى قايدان بىلەيىن… جاڭا جانازا شىعاراردا, مولدا: «مارقۇمنىڭ كىمدە قارىزى بار ەدى, ايتىڭدار, مىنا بالاسى وتەيمىن دەپ تۇر», دەگەن سوڭ ورتاعا شىعىپ, ايتتىم… ءۇش سوم قارىز العانىن… ۇيات تا بولىپ قالدى ما, ءبىر جاعى… ءبارى ءبىرتۇرلى قاراپ قالدى, بىراق, بالاسى اقشانى قايتارىپ بەردى».
مىنا اڭگىمەنى تىڭداپ وتىرىپ ۇيگە قىدىرىپ كەلگەن ەكى اپكەم شايلارىنا شاشالىپ قالا جازدادى. شىنىن ايتۋ كەرەك, اپامنىڭ بۇل تىرلىگىنە مەن دە نامىستانىپ كەتتىم. «اپا, سونشاما نە بولدى, سونشاما جۇرتتىڭ كوزىنشە بولمايتىن ءۇش سومدى سۇراپ… ويباي-اۋ, سۇراساڭىز ءۇش ەمەس, ون سوم تاستاپ كەتەتىن ەدىك قوي. ماسقارا-اي, ماسقارا…», دەپ ۇلكەن اپكەم شالا ءب ۇلىندى دە قالدى. «مەنى سول ءۇش سوممەن بايىپ قالادى دەيسىڭ بە, قارىزدىڭ كۇناسى قاتتى بولادى. بۇعان دەيىن دە ول كىسى تالاي مارتە قارىز العان, بىراق جارىقتىق, ۋاقىتىندا قايتاراتىن. ەندى بۇل ءۇش سومدى ءوز قولىمەن قايتارۋدى قايناعاعا قۇداي جازباعان ەكەن, ەندى بالاسى قايتارىپ, قايناعا و دۇنيەدە تىنىش جاتسىن دا…» دەپ اپام دا قايتپادى.
ول كەزدە كۇنا, و دۇنيە, جۇماق, توزاق دەگەندى جاقسى تۇسىنبەيتىن كەزىمىز. سوندىقتان اپامنىڭ تىرلىگىنە بىرازعا دەيىن «ىستىقتاپ» جۇردىك. سويتسەك, قارىزدىڭ ەكى دۇنيەدە دە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىگى بار ەكەنىن كونەكوز اپامىز بىلەدى ەكەن عوي.
جالپى, قارىز دەگەن قىزىعاتىن نارسە ەمەس. بۇگىندە كىم قارىز سۇرامايدى, كىم كىمگە قارىز ەمەس دەسەڭىزشى… قازىر قارىزدىڭ قۇرىعى ۇزىن. كوشەگە شىعىپ قالساڭ, جارق-جۇرق ەتكەن جارناما… «ويباي, بىزگە كەل, پالەن پايىزبەن قارىزعا اقشا بەرەمىز, تۇگەن پايىزبەن قارىزعا زات بەرەمىز», دەگەن. قانشا جەردەن قالتاڭ جۇقا, جالاقىڭ جەتىمسىز بولسا دا, قارىزدانىپ-قاۋعالانىپ ءجۇرىپ, سول زاتتى العانشا تىنىم تاپپايسىڭ. ياعني, وتباسى تابىسىن شامالاپ, شاماڭا قاراي كوسىلمەگەن سوڭ قازىر قارىز سۇراۋ مەن قارىز بەرۋدىڭ قۇنى ءتۇسىپ, قادىرى قاشىپ بارا جاتقانداي. شاريعات بويىنشا قارىز بەرۋشىگە دە, ەگەر سول قارىزدى ۋاقىتىندا قايتارسا, الۋشىعا دا جازىلار ساۋاپ بار. بىراق, ءبىزدىڭ قوعامدا قارىز بەن قاسىرەت قاتار ءجۇر. وسىدان ءتورت جىل بۇرىن تارازدا وقىس وقيعا ورىن الدى. 500 مىڭ تەڭگە نەسيە الىپ, قارىزىن قايتارا الماعان ءبىر ازاماتتى بانك سوتقا بەرىپ, سوت زالىندا قارىز الۋشى ءوزىن-ءوزى شولاق مىلتىقپەن اتىپ تاستادى. تاعى ول بانك وكىلىن دە, سوتتايتىن سۋديانى دا اتپاقشى بولىپ دايىندالىپ كەلگەن ەكەن, بىراق ونىڭ قارا نيەتىن بايقاپ قويعان سۋديا الىسا كەتىپ, مىلتىق جازاتايىم اتىلىپ كەتىپتى.
ءبىر تۋىسقان اپكەمىز ءومىر بويى ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىستى. وتكەن عاسىردىڭ سوڭىنداعى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە اسكەري فورما كيىپ جۇرگەن كۇيەۋى اپكەمىزدى ەكى بالا-شاعاسىمەن تاستاپ, باي قاتىننىڭ ەتەگىنەن ۇستاپ كەتتى. اپكەمىز بايعۇس بازاردا تۇرعاندا تاماق الىپ ىشۋگە اقشاسىن قيماي, ازاننان كەشكە دەيىن ەكى ءبالىش پەن ءبىر-ەكى كەسە شايدى قاناعات تۇتاتىن. ءسويتىپ, تاماعىنان جىرىپ, دۇنيەنىڭ بار قىزىعىنان باس تارتىپ, اقشا جينادى. ەكى بالاسىن اسىرادى. بىراق, ول كىسىنىڭ كورەر ازابى كوپ ەكەن. «بانكپەن سويلەسىپ, ەكى بولمەلى پاتەر اپەرەمىن», دەپ بار جيعان-تەرگەن اقشاسىن الداپ-سۋلاپ الىپ كەتكەن جولداس قىزى اقىرىندا: «الدىمەن اقشا بەرگەنىڭدى دالەلدە, قانە, قولحات بار ما, كۋا بار ما؟» دەپ جالتارىپ شىقتى. نە كۋاسى, نە ءبىر جاپىراق قاعازى جوق اپكەمىز ەشنارسە ىستەي المادى. سوتتاسىپ ەدى, ادۆوكاتى قىزمەتىنە مىڭ دوللارىن الىپ, ەشتەڭە تىندىرماستان ول كەتتى. سودان بازاردى تاستادى دا جەكە مەنشىك فيرماعا جۇمىسقا تۇردى. بىراق, بۇرىن-سوڭدى ادامدارمەن تىعىز ارالاسىپ, ۇلكەن ۇجىممەن جۇمىس ىستەپ كورمەگەن اپكەمىز كەڭسەدەگى اق كويلەك كيىپ, گالستۋك تاققاننىڭ ءبارىن پەرىشتە دەپ ويلاپ قالسا كەرەك. كەڭسەنىڭ ءبىر قىزمەتكەرى مۇنىڭ سەنىمىنە كىرىپ, اپكەمىزدىڭ اتىنان جارتى ميلليون تەڭگەگە نەسيە العان. ونى دا اپكەمىز ايتپاس پا ەدى, كۇندەردىڭ كۇنىندە بانكتەن «ءسىز بىزگە جارتى ميلليوننان استام تەڭگە قارىزسىز» دەگەن قاعاز كەلمەگەندە… سويتسە, باياعى قارىز الۋشى نەسيەنىڭ تولەمىن ءبىر مارتە تولەپتى دە, جۇمىس اۋىستىرىپ, قاراسىن باتىرىپتى. ادامدارعا اسا سەنگىش اپكەمىز اناسىن ءبىر, جەڭگەسىن ءبىر ەرتىپ, قارىز الۋشى جىگىتتىڭ اۋىلىنا بارادى. اپپاق ساقالى بار اكەسى ءمان-جايدىڭ ءبارىن تۇسىنگەندەي بولىپ: «اينالايىن, قىزىم بالاممەن سويلەسەيىن, ەرتەڭ حابارلاس», دەگەن عوي. ەرتەڭىنە حابارلاسسا, ساقالى ساپسيعان اقساقالىمىز: «سەندەر كەشە مەنى قورقىتتىڭدار, سول ءۇشىن مەن سەندەردى پوليتسياعا بەرەمىن, جاسى كەلگەن شالدى قورقىتۋعا قانداي «پراۆولارىڭ» بار؟ ەندى مۇلدەم حابارلاسۋشى بولماڭدار», دەپ اۋزىنا كەلگەنىن ايتىپتى.
ال, قارابۇلاق اۋىلىندا وتكەن مىنا ءبىر جاعداي تىپتەن سۇمدىق… جاڭادان شاڭىراق كوتەرگەن ءبىر جىگىتتىڭ اكەسى مەن اناسى ءبىر كۇندە قايتىس بولىپتى. «ءولىم باردىڭ مالىن شاشادى, جوقتىڭ ارتىن اشادى», دەگەن. جاس وتباسىدا قانشالىقتى قور بولسىن. ءبىراق اعايىندارى: «ەل-جۇرتتان ۇيات بولماسىن, اكە-شەشەڭدى سوڭعى ساپارعا جوندەپ شىعارىپ سال, ايتپەسە, ءبارى ك ۇلىپ كەتەدى, شاماڭ كەلمەسە ءبىز اقشا بەرەيىك», دەپ ءبارى قارىزعا قوماقتى اقشا بەرەدى. سونىمەن, مارقۇمداردى جەر قوينىنا بەرەتىن كۇنى, ودان جەتىسىندە, قىرىق كۇندىك, سوسىن جىلدىق اسىنىڭ ارقايسىسىندا ءبىر-ءبىر جىلقى سويىلىپ, ءاربىر شارانى ۇلان-اسىر قىلىپ وتكىزەدى. جىل وتكەن سوڭ جىگىتتىڭ اعايىندارى بىرىنەن كەيىن ءبىرى قارىزىن سۇراپ كەلىپ, قولداعى بار مالدى ساتىپ, جاس وتباسى ءبىر كۇندە تاقىرلانىپ شىعا كەلەدى. نە جۇمىس جوق, نە تابىس جوق. قارىزدى ايقاي-شۋمەن زورعا قايتارعان سوڭ ول ۇيگە اعايىندارىنىڭ ەشقايسىسى باس سۇقپايدى. سودان جىگىت ومىردەن باز كەشىپ, قاپا بولىپ جۇرگەندە بۇل وتباسىنىڭ ەسىگىن يەگوۆا كۋاگەرلەرى قاعىپتى. ار جاعى تۇسىنىكتى…
ستاتيستيكاعا ءسوز بەرسەك, وسى جىلدىڭ 6 ايىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق قارجى پوليتسياسىنا 2973 ارىز-شاعىم ءتۇسىپتى. سول ارىزداردىڭ كوبىندە الاياقتىق ماسەلەسى ايتىلىپتى. ياعني, بۇگىندە الدانباعان ادام از. قارىزدىڭ دا قاسيەتى بار. قارىزدانۋشى ادام وزىنە قارىز بەرگەن ادامنىڭ الدىندا وزىنەن-ءوزى تومەندەپ, ءتىپتى, ونى قۇداي كورە باستايدى. مەيلىنشە, كوزىنە تۇسپەۋگە تىرىسادى, جازاتايىم كەزدەسىپ قالسا, رەتى كەلسىن-كەلمەسىن ونى كوپىرتىپ ماقتايتىن بولادى. باياعىدا بىرەۋ قوجاناسىردان قارىز سۇراسا, بەرمەپتى. «نەگە بەرمەيسىڭ؟» دەگەن عوي اناۋ. سوندا قوجەكەڭ: «قارىز بەرسەم, كورگەن جەردە سەن مەنەن قاشىپ جۇرەتىن بولاسىڭ, سەنىمەن جاسىرىنباق وينايتىن شامام جوق, اينالايىن», دەگەن ەكەن. سول ايتپاقشى, قۇرمەتتى وقىرمان, ءسىز بىرەۋدەن قاشىپ, جاسىرىنباق ويناپ جۇرگەن جوقسىز با؟ قازىر قارىز ەمەس ادام كەمدە-كەم. بۇل, بالكىم, قوعام قاسىرەتى شىعار. ءسىز قالاي ويلايسىز؟
ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان».
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
